عالىم پلازموتروننىڭ كٶمەگٸمەن بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى سينتەز گازعا اينالدىرۋ جوباسىن جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. بيومەديتسينالىق (بمق) قالدىقتار دەگەنٸمٸز – ينفەكتسييالانعان ماتەريالداردان قۇرالعان قالدىقتار. قۇرامىندا ەكولوگييالىق قاۋٸپتٸ ورگانيزمدەر مەن بيومولەكۋلالار كەزدەسەتٸن زەرتحانا قالدىقتارى دا وسىعان جاتادى. پلازموترون وتتەگٸ جەتكٸلٸكسٸز بولسا دا جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني, تەمپەراتۋرانى كٶتەرۋ ٷشٸن بەنزين, گاز نەمەسە مازۋت جاعۋ قاجەت ەمەس. ا.ۋستيمەنكونىڭ ايتۋىنشا, گازداندىرۋ پروتسەسٸندە قىزدىرىلعان اۋا اگەنت رەتٸندە پايدالانىلادى.
– نەتيجەسٸندە سينتەز گاز الامىز. ونى ەلەكتروەنەرگييا ٶندٸرۋ ٷشٸن جەنە كٶپتەگەن حيمييالىق پروتسەستەرگە قولدانۋعا بولادى. بٸز ٷشٸن قالدىقتاردى ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسىنىڭ ٶزٸ جاڭا سالا. سوندىقتان ونداعى ەربٸر پروتسەسكە ەرەكشە كٶزقاراسپەن قاراۋ قاجەت. قوقىس ٶڭدەۋگە قاتىستى باعدارلاما اياسىندا بارلىق قالدىق تٷرلەرٸنٸڭ گازداندىرۋ پروتسەسٸنە باقىلاۋ جٷرگٸزدٸك. ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قالدىعى, ياعني كٷل ٷيٸندٸلەرٸنەن باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, اعاش ٶنەركەسٸبٸ جەنە بيومەديتسينالىق قالدىقتارعا دەيٸن – بارلىعى ەشقانداي قالدىقسىز گازداندىرۋعا بولاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸك. ەرينە, ودان قالعان مينەرالدى قالدىقتىڭ كٶلەمٸ كٶمٸرمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا تٶمەن, – دەيدٸ ول.
دٷنيەجٷزٸ بويىنشا بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى جوياتىن پلازمالىق تەحنولوگييا مەن پلازموحيمييالىق رەاكتوردىڭ بالاماسى جوق. ول پاتەنت ارقىلى قورعالعان. ودان بٶلەك, كٷردەلٸ زاتتاردى پلازمادا ىدىراتۋ ٶتە تيٸمدٸ. ٶيتكەنٸ وتتەگٸ بولماعاندىقتان, بيومەديتسينالىق قالدىقتار گازدارعا اينالىپ, پيروليز پروتسەسٸ جٷرەدٸ. ال جاعۋ كەزٸندە بۇل ٷردٸستەر جٷزەگە اسپايدى. قازۇۋ عالىمدارى جوبانى بٸرنەشە شەتەلدٸك ماماندارمەن بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرۋدا.
– بٸز العاش رەت بەلورۋسسييانىڭ ا.ۆ.لىكوۆ اتىنداعى جىلۋ جەنە ماسسا الماسۋ ينستيتۋتىمەن (يتمو) بٸرگە جۇمىس ٸستەدٸك. نوۆوسٸبٸردەگٸ س.س.كۋتاتەلادزە اتىنداعى تەرموفيزيكا ينستيتۋتىمەن دە بٸرنەشە جوبالاردى جٷزەگە اسىردىق. سونىمەن بٸرگە ن.ە.باۋمان اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتٸك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (مگتۋ) تەرموديناميكالىق مودەلدەۋ تەحنولوگيياسىن جوبا بارىسىندا پايدالاندىق. باستاپقىدا بٸزدٸڭ باستى باعىتىمىز كٶمٸرگە تٸكەلەي بايلانىستى بولدى. مەسەلەن, پلازمالىق جانارماي جٷيەلەرٸ, ال وعان دەيٸن كٶمٸردٸ گازداندىرۋ نەگٸزگٸ تاقىرىبىمىز بولدى. جىلۋ جەنە ماسسا الماسۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ا.ل.موسسە دە پلازمانى پيروليز جەنە گازداندىرۋ پروتسەستەرٸندە پايدالانىپ جٷر. وسى پروفەسسورمەن بٸرگە نەلٸكتەن جاڭا باعىتتى يگەرمەسكە دەگەن ويعا كەلدٸك. نەگٸزٸندە, پروفەسسور موسسە – ەنەرگەتيكاعا قاراعاندا رادياتسييالىق نەمەسە سۇيىق قالدىقتاردى ٶڭدەۋ سالاسىنا بەيٸمدەلگەن عالىم. سوندىقتان جاڭا دٷنيە جاساپ شىعۋدى كٶزدەدٸك. نەتيجەسٸندە پلازموترون مەن رەاكتوردىڭ كٶمەگٸ ارقىلى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى ٶڭدەۋدٸ قولعا الدىق, – دەيدٸ ا.ۋستيمەنكو.
تۇرمىستىق قالدىقتارمەن سالىستىرعاندا بيومەديتسينالىق قالدىقتار قاۋٸپتٸ كلاسقا جاتادى. ولاردىڭ قاتارىندا COVID-19 ينفەكتسيياسىمەن اۋىرعان پاتسيەنتتەردٸ ەمدەۋ بارىسىندا قولدانىلعان مەديتسينالىق ماسكا, قولعاپ, قورعانىس كيٸمٸ, باحيلا, ەمدەۋ جەنە ۆاكتسيناتسييالاۋ قۇرالدارى مەن بينتتەر بار. سونىمەن بٸرگە مەديتسينالىق ماقساتتا قولدانىلعان ماتەريالدار, قاتەرلٸ ميكروبيولوگييالىق كۋلتۋرالار, حيرۋرگييالىق جولمەن كەسٸپ الىنعان دەنە مٷشەلەرٸ جەنە ينفەكتسييالانعان باسقا دا مەديتسينالىق ماتەريالدار, زەرتحانالىق قالدىقتار مەن پايدالانىلعان ينە, سكالپەل, لانتسەت سەكٸلدٸ قۇرالدار دا بيومەديتسينالىق قالدىقتار دەپ ەسەپتەلەدٸ.
اۋرۋحانا, ەمحانا, قارتتار ٷيٸ, جەدەل جەردەم قىزمەتٸ, مەيٸتحانالار مەن جەرلەۋ بيۋرولارى وسى بيومەديتسينالىق قالدىقتار شىعاراتىن مەكەمەلەرگە جاتادى.
– بۇلار راديواكتيۆتٸ, حيمييالىق, ٶندٸرٸستٸك جەنە ەمبەباپ قالدىق تٷرلەرٸمەن سالىستىرعاندا قاۋٸپتٸرەك. ٶيتكەنٸ ولار ينفەكتسييالىق اۋرۋلاردىڭ تەز تارالۋىنا سەبەپكەر بولۋى مٷمكٸن. قازٸرگٸ تاڭدا ەلەم بويىنشا ونى ۋتيليزاتسييالاۋدىڭ جالعىز جولى – ٶرتەۋ. وعان ارنالعان ٷش تٷرلٸ قۇرىلعى بار: اۋانىڭ ستەحيومەترييالىق نەمەسە شامادان تىس كٶلەمٸندە جەنە اينالىپ تۇراتىن پەشتەردە جاعۋ. دەگەنمەن بۇل ەدٸستەردٸڭ بارلىعىنا تەن بٸر كەمشٸلٸك – ديوكسين, فۋران, بەنز(ا)پيرەن سەكٸلدٸ ٶتە ۋلى حيمييالىق بايلانىستار تٷزۋٸندە بولىپ تۇر, – دەيدٸ ا.ۋستيمەنكو.
سانيتارلىق-گيگيەنالىق زەرتتەۋلەرگە سٷيەنسەك, حيمييالىق قالدىقتارعا قاراعاندا مەديتسينالىق قوقىستىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتٸرەر زييانى وراسان زور. ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ەزٸرگە باسقا دا تمد ەلدەرٸ سەكٸلدٸ بۇل مەسەلەگە جەتكٸلٸكتٸ كٶڭٸل بٶلٸنبەۋدە. ٶيتكەنٸ ونىڭ كٶلەمٸ ٶندٸرٸستٸك جەنە تۇرمىستىق قالدىقتارمەن سالىستىرعاندا ەدەۋٸر از. ال بۇعان دەيٸن مۇنداي قوقىس تٷرلەرٸ ٸرٸكتەلمەگەندٸكتەن, ونىڭ قۇرامى ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ يدەنتيفيكاتسييالاۋعا كەلمەيدٸ. بۇل وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندەگٸ پروبلەمالاردىڭ قانشالىقتى ٶزەكتٸ ەكەنٸن دەلەلدەي تٷسكەندەي.
– دەمەك, ٸرٸكتەلمەگەن قالدىقتاردى ٶڭدەۋ كەزٸندە دەزينفەكتسييالاپ, زارارسىزداندىرۋعا بارىنشا قاۋقارلى ەمبەباپ ەدٸستٸ تاڭداۋ ماڭىزدى. ال بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى پلازمالىق جولمەن جويۋ جوعارىدا ايتىپ ٶتكەن تالاپتاردىڭ بارلىعىنا ساي كەلەدٸ. تەمپەراتۋراسى 5000 كەلۆينگە جوعارى ەلەكتردوعالىق پلازما ورگانيكالىق جەنە بەيورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ بۇزىلۋ پروتسەسٸنٸڭ قارقىنىن ارتتىرۋ ارقىلى ىدىراتادى. اتالمىش تەحنولوگييا ادام ٶمٸرٸنە قاۋٸپتٸ سانالاتىن وسى بٸر قوقىس تٷرلەرٸن جىلۋدىڭ كٶمەگٸمەن زارارسىزداندىرۋعا جەنە ديوكسين مەن فۋران سەكٸلدٸ قوسىلىستاردىڭ تٷزٸلۋٸنە جول بەرمەيدٸ. نەتيجەسٸندە گاز تەرٸزدٸ جەنە كوندەنساتسييالانعان ۋىتتى ەمەس ٶنٸم الۋعا بولادى. سونىمەن بٸرگە كٶپ مٶلشەردەگٸ بەيورگانيكالىق زاتتار مەن ٸرٸكتەلمەگەن بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى ٶڭدەۋگە كٶمەكتەسەدٸ. ەرٸ پلازموحيمييالىق رەاكتور كٶلەمٸ شاعىن بولعاندىقتان, جۇمسالاتىن ەنەرگييا مٶلشەرٸ دە از بولادى, – دەيدٸ عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاعۋمەن, تٸپتٸ ينتەنسيۆتٸ گازديناميكالىق رەجيممەن سالىستىرعاندا پلازمالى ۋتيليزاتسييا تەحنولوگيياسىنىڭ ۇتىمدى تۇستارى كٶبٸرەك. مىسالى, ٶندٸرٸستٸك قۋاتىن ساقتاي وتىرىپ, رەاكتور كٶلەمٸن 6-8 ەسەگە كٸشٸرەيتۋگە بولادى. دەمەك, وعان قاجەتتٸ ٶندٸرٸستٸك مەكەمەنٸڭ دە اۋماعى قىسقارىپ, پلازموحيمييالىق رەاكتورداعى تەمپەراتۋرا 2000 كەلۆينگە دەيٸن جەتەدٸ.
– پلازمالىق ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسى بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى فۋتەرلەنگەن پلازموحيمييالىق رەاكتورعا بەرۋ ارقىلى پلازمالىق الاۋدى پلازموترونمەن گەنەراتسييالايدى. نەتيجەسٸندە قالدىقتاردان ۋىتتى ەمەس گازدار مەن مينەرالدى قالدىق تٷزٸلٸپ, پلازمالىق الاۋدا ٶڭدەلەدٸ. رەاكتوردىڭ جوعارعى بٶلٸگٸنٸڭ ورتاسىندا ەلەكتردوعالى پلازموترون ورناتىلعان. سونىمەن بٸرگە مەرزٸم-مەرزٸممەن جۇمىس ٸستەيتٸن بٸر كامەرالى پلازموحيمييالىق رەاكتور قولدانىلادى. پروتسەسكە جۇمسالاتىن ەنەرگييا شىعىنى 1-2 كۆتس/كگ قۇرايدى. ونىڭ ٸشٸندە پلازموتروندى بٸر مەزەت اجىراتىپ, رەاكتوردىڭ مينەرالدى قالدىقتاردان تازارتىلىپ وتىراتىنىن ەسكەرگەن جٶن, – دەيدٸ عالىم.
سايىپ كەلگەندە, COVID-19 ٸندەتٸن جەڭۋ ٷشٸن بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى ٶڭدەۋدٸڭ جاڭا ەدٸستەرٸن قولعا الۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ مۇنداي قالدىقتاردى جاققاننان كەيٸن ۋلى قاتتى قالدىقتار توپىراق ارقىلى جەراستى سۋلارىنا تٷسۋٸ مٷمكٸن. سونداي-اق, پلاستيكتٸ جاعۋ كەزٸندە اتموسفەرالىق اۋاعا ۋلى گازدار بٶلٸنەدٸ. ولار ادام مەن جانۋارلارعا كەرٸ ەسەر ەتٸپ, دەنساۋلىققا وراسان زور زييان كەلتٸرەدٸ. ونكولوگييالىق اۋرۋلار, تىنىس الۋ جەنە جٷرەك-قانتامىر جٷيەسٸ اۋرۋلارىنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپكەر بولۋى مٷمكٸن. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, قالدىقتاردى جاعۋ جەردٸڭ ازون قاباتىنىڭ بۇزىلۋىنا ەسەر ەتٸپ قانا قويماي, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸن كٷشەيتەدٸ. مۇنداي اۋادا ٷنەمٸ توكسيندەر مەن حيمييالىق زاتتاردىڭ بولۋى تٸپتٸ كەيبٸر ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸنٸڭ جويىلۋىنا ەكەلۋٸ دە عاجاپ ەمەس. بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋگە جەنە بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى ەكولوگييالىق تازا تٷردە جويۋعا پلازمالىق پيروليز جەنە گازداندىرۋ پروتسەسٸ مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– جىل سايىن ەلەمدە شامامەن 30 ملن توننا وسىنداي مەديتسينالىق قالدىقتار تٷزٸلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدە – 100 مىڭ, ال قازاقستاندا 18 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ٸس جٷزٸندە COVID-19 پاندەميياسىنا قارسى ەرەكەت نەتيجەسٸندە پايدا بولعان قالدىقتار دۇرىس ٶڭدەلمەيدٸ. كەيبٸر جەرلەردە تٸپتٸ ٶڭدەۋ تۋرالى سٶز دە بولمايدى. سول سەبەپتٸ ونى جويۋ مەسەلەسٸ قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, ەلەمدە دە ٷلكەن ماڭىزعا يە, – دەيدٸ ا.ۋستيمەنكو.
پاتسيەنتتەردٸ COVID-19 ۆيرۋسىنان ەمدەۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلگەن مەديتسينالىق ٸس-شارالاردىڭ ەسەرٸنەن تٷزٸلگەن قالدىقتار دا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر. دەمەك, جوعارىدا ايتىلعان مەسەلەلەردٸ ەسكەرە كەلە, بيومەديتسينالىق قالدىقتاردى پلازمالىق ۋتيليزاتسييالاۋ تەحنولوگيياسىن قولدانۋ قاجەتتٸلٸگٸ ۇلتتىق جەنە حالىقارالىق اۋقىمدا ٶتە ٶزەكتٸ جەنە ماڭىزدى دەۋگە بولادى.
بيومەديتسينالىق قالدىقتار راديواكتيۆتٸ, حيمييالىق, ٶندٸرٸستٸك جەنە ەمبەباپ قالدىق تٷرلەرٸمەن سالىستىرعاندا قاۋٸپتٸرەك دەۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ ولار ينفەكتسييالىق اۋرۋلاردىڭ تەز تارالۋىنا سەبەپكەر بولۋى مٷمكٸن.
كەميلا دٷيسەن, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
