سوڭعى جىلدارى بيٸك مٸنبەرلەردەن جيٸ ايتىلىپ جٷرگەن مەسەلەنٸڭ تولعاعى جەتكەن سيياقتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىعىن جويىپ, قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن بٸردەن-بٸر جول – اەس سالۋ. وسى سالانى زەرتتەپ, بٷگە-شٸگەسٸن جاقسى بٸلەتٸندەر بۇل تٷيتكٸلدٸ تالاي جىلدان بەرٸ كٶتەرٸپ-اق جٷر. الايدا, ەندٸ عانا توقتامعا كەلدٸك.
2018 جىلى قازاقستاندا اەس سالۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸنٸڭ ماركەتينگتٸك بٶلٸمٸ ەزٸرلەندٸ. ال بيىل مامىر ايىندا ٷلكەن اۋىلى اۋماعىندا قۋاتى 1,4 گۆت-قا دەيٸنگٸ جەنە جالپى قۋاتى 2,8 گۆت-قا دەيٸنگٸ 2 بلوكتان تۇراتىن اەس سالۋ ۇسىنىلدى. بۇل اتوم سالاسىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييانىڭ وتىرىسىندا قولداۋ تاپتى.
اەس تۋرالى سٶز بولسا, تەرٸس كٶزقاراس پەن جاعىمسىز پٸكٸردٸ ۇستاناتىندار كٶپ. بٸراق بۇل مەسەلەنٸڭ تٷپكٸ شەشٸمٸ ەمەس. بٸزگە بەرٸبٸر تۇراقتى ەنەرگييا كٶزٸمەن قامتاماسىز ەتەتٸن اەس كەرەك جەنە ونىڭ قاجەتتٸگٸ ناقتىلاندى. «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى اتوم ستانتسيياسى 2035 جىلى سالىنىپ بٸتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتسا, تيٸستٸ مينيسترلٸك مۇنى الماتى وبلىسىنداعى بالقاش كٶلٸ ماڭىنداعى ٷلكەن اۋىلىنان سالىناتىنىن جەتكٸزدٸ.
جاسىراتىنى جوق, سوناۋ كەڭەستٸك كەزەڭنەن كەلە جاتقان دٷنيەنٸڭ بەرٸ ەسكٸردٸ. مۇنى پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ دە «ەلٸمٸزدە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتٸن جەلٸلەردٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸنٸڭ, جىلۋ كوممۋنيكاتسيياسىنىڭ 57 پايىزى جەنە سۋ قۇبىرى جەلٸلەرٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ توزىعى جەتكەن» دەپ تٸلگە تيەك ەتكەن. قازٸر ٸرٸ قالالاردىڭ ٶزٸندە جارىق جيٸ سٶنەتٸن بولدى. سەبەبٸ, بٸز ەنەرگييانىڭ 70 پايىزىن كٶمٸردەن الامىز. وعان بالاما كٶز رەتٸندە قاراستىرىپ وتىرعان جەل, كٷن ەنەرگيياسى دا تىعىرىقتان شىعارار ەمەس. ول ول ما, ماماندار «پاريج كەلٸسٸمٸنە» سەيكەس, ەكٸ جىلدان كەيٸن ترانسشەكارالىق كٶمٸر سالىعى ەنگٸزٸلەتٸنٸن ايتىپ دابىل قاعۋدا. بۇدان كەيٸن ەل ەكونوميكاسى بەسەكەگە قابٸلەتسٸز بولىپ شىعا كەلمەك. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸزدە گاز جوق. سايىپ كەلگەندە, ەڭ ۇتىمدى شەشٸم – اەس سالۋ.
اەس – اتومنىڭ بەيبٸت ماقساتتا قولداناتىن تٷرٸ. ول – كٶمٸرقىشقىل گازىن بٶلمەيتٸن ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ بٸرٸ. بٷگٸندە كٶپ مەملەكەت كٶمٸرتەكسٸز ەنەرگەتيكانى تاڭداپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىز جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ كٷن ستانتسييالارى, جەل ستانتسييالارى تۇراقتى جۇمىس ٸستەي المايدى. ولار كٶبٸنەسە اۋا-رايىنا تەۋەلدٸ بولىپ كەلەدٸ. ال اەس تەۋلٸك بويى, اپتاسىنا جەتٸ كٷن جٷز پايىز ٶز ەنەرگيياسىن بەرە الادى.
ەرينە, كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸندەگٸ ٷرەيدٸ دە تٷسٸنۋگە بولادى. كەزٸندە چەرنوبىلداعى, فۋكۋسيماداعى اپاتتىڭ زاردابىن تارتقان جەنە سودان سەكەم العان جۇرتتىڭ الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرۋٸ زاڭدىلىق. دەسە دە, ماماندار قازٸر عىلىم مەن تەحنولوگييا دامىعان ۋاقىتتا قاراستىلىپ جاتقان 3+ بۋىنداعى رەاكتورلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جوعارى دەيدٸ. ياعني, ونشا-مۇنشاعا بالقىپ كەتپەيدٸ, راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىقپايدى.
سونىمەن, اەس سالۋ جۇمىسىن باستاپ كەتسەك, قازٸرگٸ زامان رەاكتورلارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ قانداي? قازاقستان قاي مەملەكەتتٸڭ تەجٸريبەسٸنە يەك ارتۋ كەرەك? بٸلۋٸمٸزشە, قازٸر قىتاي, رەسەي, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە فرانتسييا قازاقستاندا اەس سالۋ بويىنشا ٶز جوبالارىن ۇسىنۋدا. ەنەرگەتيكا مينيسترٸ بولات اقشولاقوۆ تاياۋدا قانداي دا بٸر تەحنولوگيياعا باسىمدىق بەرمەس بۇرىن, بارلىق «ارتىقشىلىقتار» مەن «كەمشٸلٸكتەردٸ» زەردەلەۋ قاجەت ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
ال «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس-نٸڭ جوبا باسقارۋ جٶنٸندەگٸ باس مەنەدجەرٸ ەسەت ماحامبەتوۆتٸڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدە اەس سالۋعا نيەتتٸ KHNP (وڭتٷستٸك كورەيا), EDF (فرانتسييا), روساتوم (رەسەي), CNNC (قىتاي) كەسٸپورىندارىنىڭ ۇسىنىستارى قاراستىرىلىپ جاتىر. «اەس سالۋ ماقساتىندا ۆەندوردى تاڭداۋ بويىنشا جۇمىستار ەلٸ دە جٷرگٸزٸلۋدە. قاراستىرىلىپ وتىرعان رەاكتورلار III نەمەسە III+ بۋىنى انىقتاماسىنا سەيكەس كەلەدٸ. بۇل جوعارى قاۋٸپسٸزدٸك پەن وڭ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردٸ بٸلدٸرەدٸ. قازٸرگٸ جەتٸلدٸرٸلگەن تەحنولوگييالار تەۋەكەلدەردٸ ازايتۋعا كەپٸلدٸك بەرەدٸ», – دەيدٸ بٸلگٸر مامان.
ايتا كەتۋ كەرەك, يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالاردى جەتكٸزۋشٸنٸ تاڭداۋ كەزٸندە فۋكۋسيمادان كەيٸنگٸ تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ستانتسييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, ەكسپلۋاتاتسييا جەنە جاڭا ستانتسييالاردى سالۋ تەجٸريبەسٸ, كادرلاردى دايارلاۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ, وقشاۋلاۋ دەرەجەسٸ, نورماتيۆتٸك بازا جەنە قۇجاتتاما دايارلىعى سيياقتى بٸرقاتار نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸش قاراستىرىلادى. قازٸر تاڭداۋعا تٷسكەن 4 كومپانييانىڭ ۇسىنىسى دا وسى تالاپتارعا سەيكەس كٶرٸنەدٸ.
ال قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس-نٸڭ جوبا باسقارۋ جٶنٸندەگٸ باس مەنەدجەرٸ ەسەت ماحامبەتوۆ قازٸرگٸ زاماناۋي رەاكتورلارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ تۋرالى cٶز قوزعاعاندا, ونىڭ سٶزگە كەلمەستەن ٶتە جوعارى ەكەنٸن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيگە بٸرنەشە دەيەكتٸ جەنە تەۋەلسٸز قورعانىس جٷيەلەرٸ ارقىلى قول جەتكٸزٸلەدٸ. «جاڭا رەاكتورلاردى جوبالاۋ كەزٸندە كٶپتەگەن تەۋەكەلدەر, سونىڭ ٸشٸندە جەر سٸلكٸنۋ, داۋىلدىڭ كٶتەرٸلۋٸ, ٶرت شىققان جاعدايدا, ٷستٸنە ۇشاق قۇلاۋ سەكٸلدٸ ٸرٸ اپاتتىق جاعدايلار ەسەپتەلەدٸ. بٸر مىسال ايتايىن, اپات كەزٸندە قازٸرگٸ رەاكتورلاردىڭ جۇمىس دەربەستٸگٸ 72 ساعاتقا دەيٸن جەتەدٸ. ياعني, رەاكتور ادام ارالاسۋىنسىز-اق ٶزدٸگٸنەن توقتاپ, ٷش تەۋلٸك بويى قاۋٸپسٸز جاعدايدا بولا الادى. سوندىقتان بۇدان ٷرەيلەنۋدٸڭ ەش سەبەبٸ جوق» دەپ كەسٸپ ايتتى مامان.
ەسەت ماحامبەتوۆ, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس-نٸڭ جوبا باسقارۋ جٶنٸندەگٸ باس مەنەدجەرٸ:
قاۋٸپسٸزدٸككە قويىلاتىن تالاپ جوعارى
– پاسسيۆتٸ قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن قولدانا وتىرىپ, اپاتقا قارسى پروتسەستە ادامنىڭ (وپەراتوردىڭ) ارالاسۋىنسىز, اەس-تە بولۋى مٷمكٸن ىقتيمال وقيعالار سالدارىمەن كٷرەسۋ – زاماناۋي رەاكتورلارعا قويىلاتىن باستى تالاپ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا III + رەاكتور جوبالارىندا قاۋٸپسٸزدٸك, سەنٸمدٸلٸك جەنە ٶندٸرٸلەتٸن ەنەرگييانىڭ ارزانداۋ دەڭگەيٸ ودان ەرٸ ارتقان. بۇعان قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىراتىن, رەاكتور جوباسىن جەڭٸلدەتەتٸن جەنە ارزانداتاتىن پاسسيۆتٸ قورعانىس شارالارىن قولدانۋدىڭ فيزيكالىق پرينتسيپتەرٸنە نەگٸزدەلگەن ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸك مٷمكٸندٸكتەرٸن بارىنشا پايدالانۋ ارقىلى قول جەتكٸزٸلەدٸ. بٸراق بۇل رەاكتورلاردىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ جوبالاۋ ساتىسىندا دا بەلسەندٸ ايماقتىڭ بۇزىلۋىمەن بولاتىن اپاتتاردىڭ مٷمكٸندٸگٸن ٸس جٷزٸندە جويۋ, ياعني «جوبالاۋ كەزٸندە اپاتتى جويۋ» تۇجىرىمداماسى ٸسكە اسىرىلادى.
وسى رەاكتورلار ٷشٸن بەلسەندٸ ايماقتى بالقىتۋمەن اۋىر اۆارييانىڭ ىقتيمالدىعى 10-7 – دەن كەم, بۇل جاڭادان جوبالاناتىن ستانتسييالار ٷشٸن اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك ۇيعارعان 10-5 ىقتيمالدىعىنان ەكٸ ساتىعا تٶمەن.
تٷيٸن: جاقىندا الماتى وبلىستىق مەسليحاتىنىڭ وتىرىسىندا العاشقى اەس جوباسى تانىستىرىلىپ, دەپۋتاتتار جوبانىڭ جٷزەگە اسۋىن قولدادى. ال «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسييالار» جشس ماماندارى بۇعان دەيٸن اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارى اتقارىلعانىن ايتا كەلە, اەس سالۋ شەشٸمٸ الداعى ون جىلدا ەكٸ ەسەگە ارتاتىن ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىستى جوياتىن جالعىز جول ەكەنٸنە ەكپٸن تٷسٸردٸ. سونداي-اق, وبلىستىق مەسليحات حاتشىسى دەۋلەت جاراسباەۆ «اەس ٸسكە قوسىلسا, بۇل ٶڭٸر ٷشٸن ينۆەستيتسييا. اي سايىن تٶلەنەتٸن سالىقتارى بار. الماتى وبلىسىنا تٷسەتٸن تۇراقتى قاراجات بار» دەپ تٷيٸندەدٸ.
