قازاقتىڭ تۇتاس بولمىسىن ٷلگٸ تۇتامىن – اسىلى وسمان
– قازاق سٸزدٸ «اسىلداردىڭ سىنىعى – اسىل اپايىمىز» دەيدٸ سىرتىڭىزدان. سٸزگە ٷنەمٸ تٸلەۋلەس بولىپ جٷرەدٸ. قازٸر حالٸڭٸز قالاي?
– ونى بiلەم, شىراعىم. «قازاق باردا – مەن بارمىن» دەيتٸنٸم دە سوندىقتان. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن وسى اتتاس كiتابىم جارىق كٶرگەن بولاتىن. مەن دە قازاقتىڭ تٸلەۋٸن تٸلەۋدەن جالىققان ەمەسپiن. «كٶكتە – قۇداي, جەردە – تٷركi» دەۋشi ەدi عوي باعزىدا بابالارىمىز. مەن قۇدايدىڭ قاھارىنان قورقامىن, قازاقتىن ۇياتىنا قالمايىن دەيمٸن. جاعدايىم – بٸرقالىپتى. شىنىمدى ايتسام, وسى قازاق باسپاسٶزٸنە سۇحبات بەرۋدەن قاشاتىن بولدىم.
– نەگە?
– نەگە دەرiڭ بار ما? قازاق باسپاسٶزٸ كٶتەرمەيتiن مەسەلە كەمشٸن. بەرٸن ايتۋداي-اق ايتادى, جازۋداي-اق جازادى. بٸراق, سونىڭ كٶبٸ ورىندايلماي جاتادى. مەندە تالاي رەت اشىق پٸكٸرٸمدٸ ايتتى. تٸلگە قاتىستى كٶپ سۇحبات بەرگەنٸمدٸ بٸلەتٸن شىعارسىڭدار. مەنٸ تٸلدٸڭ جاعدايى قاتتى تولعاندىرادى. سول سەبەپتٸ سوڭعى ۋاقىتتارى تٸلشٸلەرگە سۇحبات بەرۋگە زاۋقىم سوقپاي جٷر.
– دەگەنمەن دە حالىققا دۋالى اۋىزدىن وي-پiكiرi كەرەك قوي.
– ونى دا تٷسٸنەم عوي. «تىڭدالماعان سٶز – جەتٸم» دەيدٸ عوي حالقىمىز. سٶزدiن جەتiمدٸگٸنەن ٶتكەن قانداي جەتەسٸزدٸك كەرەك. بiز 30 جىلدا سٶزدiڭ قادٸرٸن قاشىردىق. قازاقتىڭ بiر تiرەگi – سٶز بولعان. ونى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سٶزدٸ جەتٸم كٷيگە تٷسٸرمەۋ كەرەك. سوڭعى ۋاقىتتارى مەملەكەت باسشىسىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەگەن تۇجىرىمدى دايىنداپ, جٷزەگە اسىرىپ جاتقانىنا حابارىم بار. بۇل ٶزٸ دەل ۋاقىتىندا قولعا الىنعا دٷنيە بولدى دەپ ەسەپتەيمٸن. بيلٸك ورىندارىنىڭ حالىقتىڭ وي-پٸكٸرٸنە قۇلاق اساتىن كەزٸ كەلدٸ.
ەيتپەسە, قازاقتٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىنا ٶكپە-رەنٸشٸم جوق. بەرٸ سىلايپ, قۇرمەتتەپ جاتادى.
– جانىڭىزعا قاتتى باتاتىن مەسەلە نە بiزدiڭ قوعامداعى?
– قازاقتىڭ كەز كەلگەن مەسەلەسi مەنiڭ جانىما باتادى, جٷرەگiمدi اۋىرتادى. مەن ٷنەمi ٶزگە ۇلتتارعا: «الدىمەن قازاققا بولسىن, قازاق توق, قازاق قامسىز بولعاندا عانا قازاقستاندا تىنىشتىق, مامىراجاي تiرلiك بولادى» دەيمiن. ٶز باسىم قازاقتاردىڭ باسپاناسىز, جۇمىسسىز جٷرگەنٸن قۇپتامايمىن. كەڭەس زامانىندا قازاقتىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸ تالاۋعا تٷسكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. سوندىقتان قازاقتىڭ مەسەلەسٸ تولىق شەشٸلدٸ دەپ ايتا المايمىن.
– قازاقتا ۇلىلار كٶپ قوي. ٶزٸڭٸز كٸمدٸ ٷلگٸ تۇتاسىز?
– مەن قازاقتىڭ تۇتاس بولمىسىن ٷلگٸ تۇتام. تابيعاتپەن ەتەنە جارالىپ, تۋرا سول تابيعاتتاي ەركiن دە تابيعي ٶمiر سٷرگەن حالىقتىڭ بويىندا ٷلكەن دارىن قۋاتى بار. اقپەيٸل, اشىق كۇشاق, جۇمىلسا – جۇدىرىق, اشىلسا – الاقان. اسان قايعىدان باستاپ, ماحامبەت, اباي, احمەت, مiرجاقىپتاردىڭ كەز كەلگەنiن ٶزiمە ٷلگٸ ەتەمiن. «الاش تۋى استىندا, كٷن سٶنگەنشە – سٶنبەيمٸز» دەگەن قازاقى سەرت پەن سەنiمنiڭ تەرەڭٸنە قايتا ٷڭiلۋ كەرەك سيياقتى. بٸز – مەڭگi ەلمiز, بiزدiڭ ٶلشەمiمiز مەڭگiلiك بولۋى تيiس.
– بٷگiنگi قازاقتىڭ قاي مiنەزi ۇنامايدى, سiزگە?
– ماعان قازاقتىڭ تۇتاس بولمىسى ۇنايتىنىن ايتتىم عوي. دەسە دە, بٷگiن نارىقتىق جٷيەنiڭ قاقپانىنا تٷسٸپ, تىم ۇساقتالىپ بارا جاتقاندايمىز. ەسەپشٸل, باقاي قۋلىققا ٷيٸرسەك, ٶزگەگە سەنبەيتٸن, ٶزiمiزدi ٶزiمiز الداۋعا بەيٸم بولىپ بارا جاتقاندايمىز...
قازاققا قازاقتىڭ سەنبەۋi – قاسٸرەت. مۇنشاما كەڭ جەر, استى كەنٸش, ٷستٸ پەيٸش ساحارا – قازاقتىڭ پەيiلiنiن ٶتەۋٸ ەدٸ. سول پەيiلiمiز تارايىپ بارا ما دەپ ويلايمىن. اشكٶزدiك بiر ۇلتتىڭ تۇتاس تابيعاتىنا تەن قۇبىلىس ەمەس. ەيتسە دە بۇل جۇقپالى دەرت. تۇتاس قوعامدى جەمقورلىقتىن شىرماپ الۋى سول دەرتتiن بەلگiسi بولىپ جٷرمەسە ەكەن...
سالىق زيمانوۆ, قادىر مەن تۇمانباي, مۇحتارلارى بار ەلدٸڭ ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸ ەشكٸمنەن كەم ەمەسi انىق. مىقتى تەرتٸپ, ٸشكٸ مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ بiلiم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ ٶزگەشە پەرمەنi قاجەت سيياقتى.
قازاقستاندا ۇلت پەن ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىنداعى تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ مەن مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت – قازاق حالقىنىڭ كەڭدiگiنiڭ ارقاسىندا قول جەتكiزiپ وتىرمىز. دەمەك, ەرقاشاندا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ٶزٸندٸك ورنى ەرەكشە ەكەنiن جەتكiزە ايتىپ وتىرۋىمىز كەرەك.
بۇلاي دەيتٸن سەبەبٸم, كەيدە تٷرلٸ جەلەۋلەر ايتىپ مەملەكەت قۇرۋشى قازاق ۇلتىن ۇلىقتاۋدىڭ ورنىنا كٶلەڭكەدە قالدىرىپ, قازاقستانداعى كٶپ ەتنوستىڭ قاتارىنا قوساتىندار دا بار. بۇلاي ەمەستٸگٸنە ٷنەمٸ تٶمەندە باياندايتىنىمداي دەيەكتەر كەلتiرiپ كەلەمiن.
قازاق ۇلتى – قازاقستانداعى كٶپ ەتنوستىن بiرi ەمەس. ونىڭ اتى مەملەكەتكە بەرiلگەن مەملەكەت قۇرۋشى – ۇلت. ال ەتنوس ٶكiلدەرi بiزدەر تاعدىر تالايىمىن ەر كەزەڭدەردە كەلٸپ, تۇراقتاپ قالعان – دياسپورامىز. بiزدەر بۇرىنعى كسرو-نىڭ قيىر شىعىسىنان, باسقا دا ٶلكەلەرٸنەن, كاۆكازدان جەر اۋدارىلعاندار, تىڭ كٶتەرۋ كەزiندە كەلگەندەرمiز. قازاق – بٸزگە پانا بولعان, تٶرٸن ۇسىنعان, بٸر تٸلٸم نانىن بەلiپ بەرگەن حالىق.
بەرٸمٸزدٸڭ بولاشاعىمىز جارقىن بولۋى ٷشiن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەمەل ساياساتىن تۋ ەتٸپ, تۇراقتىلىعىمىز بەن بەرەكەمٸزدٸ بەكەمدەي كٷش ەتۋ – قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا توپتاسۋعا جەتكٸزەرٸ انىق. قازاق مەملەكەتiنە دەگەن قۇرمەت قازاق تٸلٸن قۇرمەتتەۋدەن باستاۋ الماق. مۇنى وسى ەلدە تۇراتىن بارلىق ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرi تٷسiنە بiلۋi قاجەت. تٷسiنبەگەنگە تٷرلٸ جولدارمەن جەتكiزە, ساناسىندا سايراتۋدىڭ ەش سٶكەتتٸگٸ جوق. بۇعان اسسامبلەيا بارىنشا باتىل ٷن قاتىپ, ارالاسۋى تيiس. كەزiندە مۇنى مەنiڭ جەكە پٸكٸرٸمە ساناپ, مەن بەرمەيتiندەر بولعان.
قازٸر اسسامبلەيا مٷشەلەرٸ بۇل ويىمدى تولىقتاي قۇپتايتىنا سەنٸمدٸمٸن. مەن بۇل ويىمدى ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ سۇحبات العان بارلىق باسىلىمداردىڭ بەتiندە, تەلەارنالاردا ٷنەمٸ ايتىپ كەلەمٸن. كەز كەلگەن گازەتتٸڭ تٸگٸندٸسٸن اقتارعاندار وسى ناقتى پٸكٸرٸمدٸ تابا الادى.
دەگەنمەن, بۇل كٷندە مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى كٶزدەگەن ماقساتىم تولىقتاي جٷزەگە اسپاسادا ەجەپتەۋٸر بەتبۇرىس بار. بٷگٸندە مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە قۇلشىنىس بiلدiرۋشiلەر قاتارى كٶبەيiپ كەلەدi. مەملەكەتتٸك قىزمەتتەگٸلەر قازاق تٸلٸندە سەلەمدەسٸپ, جٶن-سۇراسۋعا جاراپ كالدى. بۇل دا بiر جەتiستiك. ال اسسامبلەيا مٷشەلەرi اراسىندا مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەيتiندەر كەمدە كەم. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنەمٸن دەۋشiلەرگە بارلىق جاعداي جاسالعان.
– ەكi سٶزiڭiزدiڭ بiرiن قازاق تۋرالى. قاي ورتادا جٷرسەڭiز دە قازاق مٷددەسٸن اشىق قورعايسىز. بۇعان ٶزگە ەتنوستار, ٶزiڭiزدiن ەزٸربايجان باۋىرلارىڭىز قالاي قارايدى?
– مەنٸ ٶزگەنiڭ رەنٸش-ٶكپەسi قىزىقتىرمايدى. باسقا ۇلتتىڭ بەرiن قۇشاعىنا سىيدىرىپ, بارشا شارت-جاعداي تۋعىزىپ وتىرعان قازاقتىڭ رەنٸشٸ بولماسا ەكەن دەيمٸن. «قازاق, قازاق دەپ قاقىلداعاننان نە تاپتىڭ? سەنسiز دە ٶز مەسەلەلەرٸن ٶزدەرi شەشە الادى» دەگەن ٶزگە ۇلتتار دا, قازاقتار دا كەزدەستi. بiرەر ادام ٷشٸن تۇتاس ۇلتتى جەك كٶرۋ – كٶرسوقىرلىق. مەن وندايلاردى ەلەمەيمiن. مەن ٷشٸن قازاقتىڭ باق جۇلدىزى بيٸك بولۋى ماڭىزدى.
– قازاقتىڭ قاي ەنiن سٷيiپ تىڭدايسىز?
– حالىق ەندەرٸن. شٸركٸن-اي, دەيمٸن كەيدە, كەڭ ساحارانى جايلاپ, سال-سەرٸلەرiن قادٸرلەپ, ۇلان ٶڭٸردٸ قانشاما عاسىر ەركiن جايلاعان. ەربٸر ەننٸڭ تاريحى, ماعىناسى, ەۋەزi كانداي تەرەڭ, تۇنعيىق. «قازاق دالاسى ەن سالىپ تۇرعانداي سەزٸلەدٸ» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. «گاۋھارتاستى», «بالحاديشانى», «احاۋ كەرٸم» سەكٸلدٸ ەندەردٸ تىڭداعان ادام قازاق ٶنەرiنە قالاي عاشىق بولمايتىنىن تٷسٸنبەيمٸن. بٷگٸندە سول ەننٸڭ دە قادiرi قاشىپ بارا جاتقانداي. قازاقتى قازاق قىلعان ٶنەرi ەدi. سونى ۇمىتپاۋعا تيٸسپٸز.
ەڭگٸمەلەسكەن انار سابىروۆا
