تاريحشى ارمان جۇمادٸل رەسەيگە «ورتاق تاريحشىلار توبى» نە ٷشٸن كەرەگٸن تٷسٸندٸردٸ. بۇل تۋرالى ول ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا جازدى, - دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ارمان جۇمادٸل «دەرٸگەردٸڭ قاتەلەسسە بٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸ قيىلادى. تاريحشىنىڭ قاتەلٸگٸنەن ەكٸ ەل سوعىسادى» دەگەن قاعيدا بٷگٸن سول سٶزدٸڭ راس ەكەنٸن ۋاقىت كٶرسەتكەنٸن ايتادى.
مىسالى, 1990-جىلداردىڭ اياعىندا قحر 1937 جىلعى نانكين قىرعىنى وقيعالارىن مەكتەپ وقۋلىقتارىندا تولىعىمەن قايتا قاراستىرعانى ٷشٸن جاپون ەلٸمەن ديپلوماتييالىق قاتىناسىن ٷزگەن بولاتىن.
"سول سيياقتى 2015 جىلى «قازاقستاننىڭ «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتاردا قىرىم اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ سۋبەكتٸسٸ رەتٸندە كٶرسەتٸلۋٸنە بايلانىستى ۋكراينا ەلشٸلٸگٸ قازاقستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە نارازىلىق نوتاسىن جولداعان.
ال, ٸٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ قاندى قاسابىن باستاۋ ٷشٸن ناتسيستٸك گەرمانييا دا تاريحقا جٷگٸنٸپ, ۇلى رەيحتىڭ ادامزات الدىنداعى «ەرەكشە ميسسيياسىن» كٶتەرٸپ, «قولدان جاسالعان حالىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە قۇقىعى جوق» دەگەن ۇستانىمدارىن جالاۋلاتقان جوق پا?!", - دەپ جازدى تاريحشى.
جالپى, تاريح توتاليتارلىق, ديكتاتورلىق ەلدەردە بيلٸكتٸڭ قولجاۋلىعىنا اينالاتىنى زاڭدىلىق. وعان دەلەل پاتشالىق رەسەي مەن سوۆەتتٸك توتاليتارلىق جٷيە كەزٸندە يمپەرييانىڭ قول استىنا قاراعان حالىقتاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ تاريحىن قاساقانا بۇرمالانۋى.
"تاريح بۇرمالانىپ قانا قويماي, سول تاريحپەن اينالىسقان قانشاما تاريحشى عالىمدار مەن زييالىلار باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ا دەگەندە بٸردەن ەسكە تٷسەتٸندەر: بەك سٷلەيمەنوۆ «كەڭەس حالقىنىڭ مورالدىق-ساياسي بٸرلٸگٸنە, سوتسياليستٸك قۇرىلىسقا ورنى تولماس زييان كەلتٸردٸ» دەگەن ايىپ تاعىلسا ەرمۇحان بەكماحانوۆ «بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل» دەپ ايىپتالدى. بەلگٸلٸ اباي تانۋشى قايىم مۇقامەدحانوۆ «ابايدىڭ اقىن شەكٸرتتەرٸ» دەگەن عىلىمي تاقىرىبى ٷشٸن ايىپتالىپ ٸسٸتٸ بولدى. ٷشەۋٸنە دە بٸر ٷكٸم: 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كەسٸلدٸ. بٷگٸنگٸ رف سول جٷيەنٸڭ مۇراگەرٸ…
ال ەندٸ مىنانداي سۇراق تۋىندايدى. بٸر عاسىردان بەرٸ قازاق تاريحىن بۇرمالاپ كەلگەن, بٷگٸن دە قازاققا شەكارانى دا, مەملەكەتتٸكتٸ دە قيماي وتىرعان, «نازارباەۆقا دەيٸن قازاقتاردا نە شەكارا بولعان جوق, نە مەملەكەت بولعان جوق», «قازاقستان قاسيەتتٸ ورىس جەرٸ», «قازاقستان مەسكەۋدٸڭ سىيى» دەپ جار سالعان ەلگە اياق استىنان قازاقستان تاريحشىلارى نە ٷشٸن قاجەت بوپ قالدى ەكەن?", - دەيدٸ تاريحشى.
مٷمكٸن رف 1932-33 جىلدارى قازاق حالقىنىڭ باسىنا تٷسٸرگەن زۇلماتتى مويىنداپ, اشتىقتان قىرىلعان حالىقتىڭ قۇنىن تٶلەگٸسٸ كەلدٸ مە?
"ەلدە, «بەرٸمٸز التىن وردانىڭ مۇراگەرلەرٸمٸز, سوندىقتان دا بەرٸمٸز «انامىزدىڭ» قۇشاعىنا قايتا ورالىپ بٸر ەل بولايىق (جاڭارعان سسسر)» دەگەندٸ نەگٸزدەگٸسٸ كەلە مە? قازاقستاننىڭ تاريحشى عالىمدارى رەسەيدەگٸ ەرٸپتەستەرٸمەن ونسىز دا ٶز زەرتتەپ جٷرگەن تاقىرىپتارى مەن جوبالارى بويىنشا عىلىمي بايلانىس ورناتقان", - دەيدٸ مامان.
كەرەك دەسەڭٸز رەسەي تاريحشىلارى «قازاقستان تاريحىنىڭ» جاڭا 7 تومدىق اكادەمييالىق باسىلىمىن دايىنداۋعا دا بەلسەندٸ تٷردە تارتىلىپ جاتىر. ال, ارحەولوگييا سالاسىندا بۇل ەرٸپتەستٸك 30 جىلدان بەرٸ ٷزٸلمەي كەلەدٸ.
"قازاقستان ونسىز دا رف ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنا تەۋەلدٸ. كەدەندٸك وداق, ەۆرازەس سيياقتى ۇيىمدار رف ساياسي-ەكونوميكالىق مٷددەسٸنەن شىققان جەنە تەك رف ٷشٸن قىزمەت ٸستەپ وتىرعانى مەلٸم. سول وداق قر ەشقانداي پايدا ەكەلگەن جوق. قازاقستان مەن رف اراسىندا دوستىق, ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك تۋرالى قانشاما كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلسا دا, قر ەكونوميكاسى رف تەۋەلدٸ بولىپ وتىر.
ٶيتكەنٸ ول كەلٸسٸمدەر كٶپ جاعىنان رف مٷددەسٸ تۇرعىسىنان جاسالدى. قر جەراستى, جەرٷستٸ بايلىعى مەن كەن ورىندارىنىڭ بەرٸ دەرلٸك رف مەن قحر مەنشٸگٸنە بەرٸلگەن. حالىق جەر بايلىعىن يگەرٸپ وتىرعان شەتەلدٸك كومپانييالارمەن جاسالعان كەلٸسٸم شارتتى كٶرسەت دەسە ٶكٸمەت «ول قۇپييا» دەپ كٶرسەتپەي وتىر", - دەيدٸ ارمان جۇمادٸل.
بٸزدٸڭ زاڭدار قانشالىقتى ٶز حالقىنا, ٶز بيزنەسٸنە قارسى جۇمىس ٸستەسە, سونشالىقتى رف جەنە باسقا دا شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن قىزمەت ەتٸپ وتىر.
ال ەندٸ بۇنىڭ بەرٸ تاريحقا قانشا قاتىسى بار? - دەگەن ورىندى ساۋال تۋادى.
"مەسەلە مىنادا, س.ۆ. لاۆروۆ مىرزا قازاقستان مەن رەسەي تاريحشىلارىنان ورتاق توپ ۇيىمداستىرۋدىڭ ارتىندا بٸر-اق ماقسات تۇر. بٷگٸن قازاقستان ەكونوميكاسى رف كٸرٸپتار بولسا دا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ساناسى وياۋ, كٶكٸرەگٸ اشىق, جٷرەگٸ «قازاق» دەپ سوعاتىن قانشا ۇرپاق كەلدٸ! كەڭەستٸك-توتاليتارلىق جٷيەدە تەربيەلەنگەن اعا ۇرپاق تٷبٸ كەتەدٸ. سوندا قازاق قوعامىندا رەسەيدٸ «اعا تۇتاتىن» ادام قالا ما جوق پا?, - دەگەن مەسەلە رەسەيدڭ الاڭداتىپ وتىرعان سيياقتى.
ەگەر رەسەي مەن قازاقستان تاريحشىلارىنان ورتاق توپ قۇرىلاتىن بولسا ول قولدان «رف پروگرەسسيۆتٸك رٶلٸن كٶتەرگەننەن» باسقا نە تىندىرار ەكەن. ورتا عاسىر مەن وتارلىق كەزەڭ ٶز ۇستانىمدارىنان اجىرامايدى. رەسەي يمپەريياسى قازاقستاندى جاۋلادى, قازاق ەلٸن وتارلادى, قازاق اۋىلدارىن قانعا بٶكتٸردٸ, ۇجىمداستىرۋ جىلدارى قازاق حالقىنا قارسى ەتنوتسيت ساياساتىن جٷرگٸزدٸ…", - دەيدٸ تاريحشى.
قاراستىرىلۋى مٷمكٸن تاعى بٸر مەسەلە, رف 2025 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ ٶتپەكشٸ. وسى سوعىسقا قاتىستى سوڭعى كەزدە جاڭا فاكتٸلەر مەن ۇستانىمدار ورىن الىپ جاتىر.
"بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٸٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا ستالين كەزٸندە قالىپتاسقان ۇستانىمداردى باسشىلىققا الىپ قاراپ كەلەمٸز. وسىعان بايلانىستى سۆو باستالعالى رەسەي باسشىلىعىنىڭ سەكەم الىپ جاتقان بٸر مەسەلەسٸ «ٸٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس وتىنىڭ ٶرشۋٸنە تەك فاشيستٸك گەرمانييا عانا كٸنەلٸ مە?», دەگەن ساۋال. پولشانى بٶلٸپ العان, پريبالتيكا ەلدەرٸنە كٸرگەن كٸم? رەسەي مەن قازاقستان «ورتاق تاريحشىلار توبى» بۇل مەسەلەگە ەشكٸم كٷمەن كەلتٸرمەيتٸندەي «نٷكتە» قوياتىن شىعار.
ەۋرووداق ەلدەرٸندە حولوكوسقا كٷمەن كەلتٸرگەنٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ قالاي قارالسا, تۋرا سولاي «ورتاق تاريحشىلار توبى» جاساعان قورتىندىلارعا دا كٷمەندانۋ قىلمىس بوپ سانالاتىن شىعار…", - دەيدٸ ارمان جۇمادٸل.
رەسەيدٸڭ بولاشاعىنىڭ ٶزٸ بۇلىڭعىر. تٷبٸ پۋتين دە كەتەر. سوندا رف تاعدىرى قانداي بولماق? رەسەي ٶز تۇتاستىعىن ساقتاي الاما جوق پا? رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ سۋبەكتٸلەرٸ قانداي دا بٸر «بۇلعاق» شىعارىپ جٷرە مە?! «ورتاق تاريحشىلار توبى» بۇعان دا جاۋاپ ٸزدەيتٸن شىعار.
"بٸراق تاريحشى بولعان سوڭ ٶتكەن تەجٸريبەگە كٶز سالماسا بولمايدى. بولاشاقتا قۇرىلاتىن «ورتاق تاريحشىلار توبىنا» بٸر اقىل-كەڭەس بەرە كەتەيٸك. كسرو دەگەن يمپەرييانىڭ بٸر وق اتىلماي ىدىراپ كەتكەنٸ بەرٸمٸزدٸڭ ەسٸمٸزدە. «تەۋەلسiزدiك شەرۋiن» پريبالتيكا رەسپۋبليكالارى باستادى. ولار كسرو-نىڭ I جالپىحالىقتىق سايلانعان سەز جۇمىسى كەزٸندە مەجٸلٸس زالىنان ٷن-تٷنسٸز شىعىپ كەتتٸ. سەبەبٸ ولار ۇسىنعان «وداقتىق شارتتى قايتا قاراۋ تۋرالى» ۇسىنىسى كٷن تەرتٸبٸنە ەنگٸزٸلمەگەن. ولار ٶز رەسپۋبليكالارىنا ورالدى دا سسسر قۇرامىنان شىعۋ مەسەلەسٸن بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمگە شىعاردى. رەفەرەندۋم نەتيجەسٸ بويىنشا بالتىق جاعالاۋىنىڭ ٷش رەسپۋبليكاسى سسسر قۇرامىنان بٸرٸنشٸ بولىپ شىعىپ كەتتٸ.
ەگەر, رەسەي سول تاعدىردى قايتالاعىسى كەلمەسە, فەدەراتسييانىڭ بارلىق سۋبەكتٸلەرٸمەن فەدەرالدىق كەلٸسٸمدٸ جاڭارتىپ قايتا قاراۋ كەرەك. ەيتپەسە سسسر-دٸڭ كەبٸن كييۋٸ عاجاپ ەمەس. رف-دا از ۇلتتارعا ۇلتتىق تٸلدە مەكتەپ تٷگٸل سىنىپ اشپايتىن ٶكٸمەت كٸمگە اقىل ايتقانداي! اتام قازاقتا «بٷلٸنگەننەن بٷلدٸرگٸ الما!» دەگەن سٶز بار. سونىمەن قاتار «سورلىدان اۋلاق جٷرۋ سورى جۇعادى!» دەگەن قاعيدانى دا ۇمىتپايىق", - دەپ تٷسٸندٸردٸ تاريحشى.
