ديمەكەڭ بايلىق جينامادى, ونىڭ بايلىعى – حالىقتىڭ پەيٸلٸ ەدٸ. سول پەيٸلٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ دالاسى دەن مەن مالعا تولدى.
ول اتاق قۋمادى, ونىڭ ەسٸمٸ مەن كەسٸمٸنٸڭ ٶزٸ اتاق ەدٸ. قوناەۆ ەل باسقارعان جىلدار قانداي قاراما قايشىلىققا تولى, قيىن كەزەڭ بولسا دا, ەسسٸز ساياساتتىڭ ەبٸن تاۋىپ, حالىققا قىزمەت ەتە بٸلدٸ. اش حالىقتى توق ەتكەن, جالاڭاشتى توندى ەتكەن ەرەن تۋلعا جايلى كەرۋەن عاسىرلار ەلٸ سىر شەرتە بەرەتٸنٸ انىق! .
تاريح پەن تۇلعا. زامانا ٶتپەلٸ, قوعام قۇبىلمالى بولسا دا, ٶتكەن تاريحتى ٶزگەرتۋ, تاريحقا ايرىقشا سيپات بەرٸپ, ٶز مەنەرٸن سٸڭٸرگەن تۇلعالاردى ۇمىت قالدىرۋ مٷمكٸن ەمەس. ونداي تۇلعالار ۋاقىت وزعان سايىن زورايا تٷسپەك. ونداي اس قارالى الىپتاردىڭ ەسٸمٸ جىلدار مەن بٸرگە جاڭعىرا تٷسەتٸندەي... سونداي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – دٸنمۇحاممەد احمەتۇلى قوناەۆ.
كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ قازاق ٷشٸن قانداي الاپاتتارعا تولى بولعانىن بٸلەمٸز. يە, قازاق حح عاسىرعا اتپەن كٸرٸپ, عاسىر تٷگەسٸلەر شاقتا عارىشقا سامعاپ شىقتى. جەتٸستٸك! بٸراق سول جەتٸستٸكتٸڭ بوداۋىنا وسى كٷندەرٸ قانشا ايتساق تا ورنى تولماس ەڭ قىمباتتى, عازيز دٷنيەسٸن – قيساپسىز قانداسىن بەردٸ.
سول «جەتٸستٸك» ٷشٸن الاش ارىستارىنىڭ باسى سەرتكە ۇستالدى. سول ٷدەمەلٸ دامۋ ٷشٸن دٸننەن ماقۇرىم, تٸلدەن ادا بولا جازدادىق. اشارشىلىق, سوعىس, قۋعىن-سٷرگiن... دەگەن سٶزدەر بٷگٸندەرٸ تاريحي تەرمين سيياقتى كٶرٸنگەنٸمەن, شىن مەنٸندە ۇلت ٷشٸن زۇلماتتى جىلداردىڭ تٸزبەگٸ ەدٸ.
ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا بارىپ, قازاق حالقىنىڭ ەڭسە كٶتەرٸپ, قازاقستان دەگەن الىپ تەرريتورييانىڭ تامىرىنا قان جٷگٸردٸ. سونىڭ كٶش باسىندا تۇرعان, ٶزٸنٸڭ ۇزاق جىلدىق ەڭبەگٸ ارقىلى تۇتاس ەلiمiزدiڭ گٷلدەنٸپ-دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرگەن قوناەۆ دەۋٸرٸن تاريحىمىزدىڭ ايتۋلى كەزەنٸ دەۋ لەزٸم.
ول ەتٸگٸمەن سۋ كەشٸپ, ەل باسقارعان جىلدار تۋرالى بۇل كٷندەرi جيi ايتىلادى. ساعىنىشپەن, قۇرمەتپەن ەسكە الاتىندار كٶپ. ماڭىنا مەيiرiن تٶگٸپ, شۋاعىن شاشقان كەمەڭگەر جايلى وي-تٷيiندەردiن بiر پارا سىن پاراقتاپ شىققان ەدٸك, ونىن ازاماتتىق بولمىسى, ادامگەرشٸلٸك بٸتٸمٸ, ٶزگەشە مٸنەزٸ جايلى ەرتٷرلٸ سىپاتتا, ەر كەزدەرٸ جازىلعانداردىڭ ٸشٸنەن ٸرٸكتەپ الىپ ۇسىنىپ وتىرمىز.
قازاقتىڭ ديماشى تۋرالى سٶز قوزعار تۇستا, ونىڭ ەسٸرەسە ەل مەدەنيەتٸنە, رۋحانيياتىنا بارىنشا قامقور بولعانى ايتىلادى. ەگەر جاسىرماي شىنىمىزدى ايتار بولساق, مەدەنيەتتٸڭ قايبٸر سالاسىندا بولسىن – ەدەبيەت, مۋزىكا, بي, ەن, تەاتر, كينو ول ەل باسقارعان جىلدارى ايرىقشا دٷمپۋ بولعان, قازاق مەدەنيەتٸ ەلٸ كٷنگە شەيٸن سونى تالعاجۋ ەتٸپ كەلە جاتقانىن نەسٸن جاسىرالىق. ونىڭ شاپاعاتى مەن شاراپاتىن كٶرمەگەن اقىن-جازۋشى, ەنشٸ بيشٸ جوقتىڭ قاسى, سولاردىڭ بٸرٸ, «اتامەكەن» دەپ كٷللٸ قازاقتى ورنىنان تٸك تۇرعىزعان كومپوزيتور, ەنشٸ, قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ ەسكەندٸر حاسانعاليەۆ بىلاي سىر شەرتەدٸ.
– ول كٸسٸ جايلى ايتىلار اڭىز كٶپ, اڭىز دەگەنٸمٸز بولماسا, كٶبٸ شىندىقپەن ٶرٸلگەن. قازٸر بايقاساق, جىل ٶتكەن سايىن ول كٸسٸنٸڭ تۇلعالىق قاسيەتٸن ساعىنا باستاعاندايمىز... 1984 جىلى تاشكەنت قالاسىنىڭ ەكٸ مىڭ جىلدىق مەرەيتويى مەرەكەلەنگەن كەزدە الماتى قالاسىنىڭ باسشىلىعى قۇتتىقتاۋ حاتى, سىي-سىياپاتىمەن كوسا مەنٸڭ «تاشكەنت ليريكاسى» دەگەن ەنٸمدٸ الىپ بارىپتى. بۇل ەن تاشكەنتتٸكتەرگە قاتتى ۇناسا كەرەك, ديمەكەڭە حابارلاسىپ: «سول ەننٸڭ اۆتورىنىڭ قانداي اتاعى بار? ٶز ەلٸندە بولماسا, جومارت ٶزبەك حالقى اتاق بەرەيٸك دەپ ەدٸك» دەسە, ديمەكەڭ: «ٶزٸمٸز بەرەمٸز, الاڭداماڭىزدار!» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. سول جىلى كٶپ ٶتپەستەن «حالىق ەرتٸسٸ» دەگەن اتاقتى ماعان ٶز قولىمەن تاپسىردى. مەن ول كەزدە تاشكەنتتٸكتەردٸڭ ەڭگٸمەسٸن ەستٸمەگەن ەدٸم. كەيٸن ديمەكەڭمەن جاقىن ارالاسقان كەزدە ٶز اۋزىنان ەستٸدٸم. سول كەزدەرٸ بۇل كٸسٸنٸڭ ەر نەرسەنٸ قالت جٸبەرمەي, بارلىق سالاعا جiتi نازار اۋدارىپ, كٸم بار, كٸم جوق دەگەن سۇراققا ٷنەمٸ جاۋاپ ٸزدەپ جٷرەتٸنٸن بايقادىم.
كەيٸن ول كٸسٸ مانسابىنان تٷسٸپ, جاماعايىنى مەن جاقىن دوستارى سىرت بەرگەن تۇستا, بٸز وتباسىمىزبەن جاقىن ارالاستىق. بiر رەت جەكە كونتسەرتٸمە قۇرمەتتٸ قوناق رەتٸندە شاقىردىم. بۇل سىيلاستىك سوڭعى ٶمiرiنە شەيٸن جالعاستى. وتباسىمىزبەن ٷيٸنە بارىپ جٷردٸك, ول كٸسٸ دە بٸزدٸڭ ٷيدە قوناقتا بولدى. ٷيٸنە شاقىرار الدىندا: «كەلٸن مەن بٸرجاندى ەرتٸپ كەل, ەمەن-جارقىن ەڭگٸمەلەسەيٸك» دەيتٸن. ەڭگٸمە اۋانى نەگiزiنەن ٶتكەن ەنشٸلەر, سال-سەرٸلەردٸڭ ٶمٸربايانى, تاريحىمىزدىڭ بۇلتارىس قالتارىسى تۋرالى بولۋشى ەدٸ. كٶپ ٸزدەنەتٸنٸ, كٶپ وقيتىنى بايقالىپ تۇراتىن».
تالاي تارلانداردى ٶمٸرگە ەكەلٸپ, ٶنەگەلٸ جولىنا كۋە بولعان دارحان دالا مٸنەزدٸ كەڭ جاۋىرىندى, جازىق ماڭدايلى, تەرەڭ دە تۇڭعيىق جانارلى تۇلعانىڭ ٶمٸر ٶتكەلەك تەرٸن شىن تٷسٸنگٸڭٸز كەلسە, قيىندىققا تولى بالالىق شاقتان تارتىپ, دانالىققا, اقساقالدىق مەيٸرٸمگە ۇلاسقان شاعىنا شەيٸن كٶز الدىڭىزدان ٶتكٸزٸپ كٶرٸڭٸز. ول ساتقىندىقتى, ەكٸجٷزدٸلٸكتٸ, جاعىمپازدىقتى, جالباعايلىقتى ەكٸباستان كٶرگەن جەنە ٶتپەلٸ ۋاقىتتىڭ تولقىنىندا ونداي ٸش مەزەر پيعىلدارعا مەن دە بەرمەگەن. سوندىقتان دا ول ۋاقىت كەرۋەنٸ ٶتكەن سايىن ادالدىق پەن ارداقتىلىقتىڭ, شىنايى بولمىستىڭ يەسi رەتiندە ەسپەتتەلٸپ كەلەدٸ.
قازاقتىڭ ديماشى حاقىندا ايتىلار ٸزگٸ ويلار مەن جىلى لەبٸزدەردٸڭ سانسىز ەكەنٸ انىق, ال ول جاي ٶمٸردە, وتباسىندا, باۋىر تۋىس اراسىندا قانداي ەدٸ, كٸسٸلٸك كەلبەتٸنٸڭ ارعى ٶزەگٸ قايدان باس تالادى, قۇداي قوسقان قوساعى زۋحرانىڭ ايىرىلماس جارعا دەگەن ماحابباتى جايلى نە بٸلەمٸز دەگەن سۇراقتار كٸمدٸ بولسىن قىزىقتىراتىنى ايقىن. سول نەگٸزدە بٸر قۇرساقتان جارالىپ, اعالىق قام قورلىقتىڭ قاراپايىم ٷلگٸسٸن قاپىسىز ەسكە تٷسٸرگەن قارىنداسى سارا قوناەۆا ٶز ەستەلٸگٸن بىلاي ٶربٸتكەن ەكەن
– زۋحرا جەڭگەمٸز مiنەزi كٶركەم, اقىلعا دا, پاراساتقا دا باي, ەزيز جان ەدٸ عوي. اعام ەكەۋٸنٸڭ ماحابباتى ەرتەگٸدەگٸدەي ەدٸ. ديماش اعامدى ەر كٷنٸ جۇمىسقا كەتەرiندە كٶزٸمەن ۇزاتىپ ساپ, كٷن ۇزاق قاشان كەلەدٸ دەپ تاعاتى تاۋسىلا كٷتەدٸ ەكەن. بۇل عادەتٸن ٶمٸر بويى بۇزباپتى. اعامىزدىڭ شارۋاباستى بوپ, وقي الماعان كٸتاپتارىن كٷندٸز وقىپ, كەشكە جاقىن مازمۇنىن تامىلجىتىپ جارىنا ايتىپ بەرەدٸ ەكەن. جەڭەشەمٸز ٶتە ٸسمەر, قولىنان كەلمەيتٸنٸ جوق ەدٸ. ەسٸرەسە, قايماقتاپ شاي قۇيعانى, دەمدەپ اس ەزٸرلەگەنٸ, ەت اسقانى – بٸر حيكايا. مەن قازاقتىڭ ديماشىنىڭ جارىمىن دەگەن پيعىل اتىمەن جوق. اۋىلدان ٷلكەندەر كەلسە, يٸلٸپ سەلەم ەتٸپ, ولاردى جىلى قارسى الىپ, اۋىلداعىلارعا سەلەم-ساۋقاتىن بەرٸپ جٸبەرەتٸن. جەڭەشەمٸزدٸڭ تاعى بٸر قاسيەتٸ, ٶتە دٸندار كٸسٸ ەدٸ. ديمەكەڭ ارقىلى ارابيياعا, مىسىرعا بارعان ادامداردان قۇران الدىراتىن بولعان. ون بەس-جيىرما قۇران كٸتابى ٷيٸندە ساقتاۋلى تۇرۋشى ەدٸ ارابشا وقىعان. ٶتە قىمباتقا العىزعان تۇمارى مەن تاسپيىعى دا بولعان. جالپى, بٸزدٸڭ ەۋلەت دٸنگە جاقىن, اتامىز جۇماباي مەككەگە بارعان كٸسٸ. ٶمٸرٸنٸڭ سونىندا اعامىزدا ناماز وقىعان دەگەن سٶز بار. ٶيتكەنi جاس كەزٸندەگٸ تەربيە, وتباسىنداعى ۇلاعات سوعان جەتەلەگەن بولسا كەرەك. ول كٸسٸنٸڭ ناماز وقىعانىن بiز بiلگەن جوقپىز. بٸراق قۇراندى ناقىشتاپ, ەۋەزدەپ وقيتىنىن, قۇران وقىپ وتىرىپ جانىلىپ قالعاندار بولسا تٷزەتٸپ وتىراتىنىن بٸلەمٸن.
ديمەكەڭ وتباسىندا ٶتە ەزٸلقوي, كاراپايىم كiسi ەدi. مەرەكە-مەيرامداردا ەۋلەتٸمٸزبەن سول ٷيگە جينالاتىنبىز اعامىزدىڭ تاعلىمدى ەڭگٸمەلەرiن تىنداپ كٷلدٸرگٸلەرٸن ەستٸپ, مەز بولىساتىنبىز. ٶنەرگە ٶتە جاقىن ەدi, شاشۋباي مەن سٷيٸنبايدىڭ, سال-سەرٸلەردٸڭ ەندەرٸن قاتتى ۇناتاتىن.
ەكەمٸز ٶز ٶمٸرٸندە ەكٸ رەت قاتتى قۋاندىم دەگەن عوي. بٸرٸنشٸسٸ, ديماش اعامىز ٶز كٷشٸمەن تالپىنىپ ديپلوم العاندا, كەيٸن جۇمىسقا تۇرىپ, ٷيلەنەمiن دەگەندە... اعامىز ەكەمiزدi ٶنەگە تۇتتى, ول كٸسٸنٸڭ كٸشپەيٸلدٸگٸن, ەلشٸل, كٶپشiلدiگiن ٷنەمi مى سال ەتٸپ ايتىپ وتىراتىن...».
ادامدىق بولمىس دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ – ۇلتتىق جاراتىلىمنان, انانىن اق سٷتٸمەن, ەكەنiن iزگi ٶنەگەسٸمەن, جاردىڭ جارقىن مiنەزiمەن, باۋىردىڭ ادالدىعىمەن قالىپتاساتىن قاسيەت بولسا كەرەك. قارىنداسىنىن ٷزٸك سىرىنان تالاي جاعدايدى اڭعارۋعا بولاتىنداي.
