جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە – ەلەمدٸ تسيفرلاندىرۋ. قازٸر اسا قارقىندى دامۋدى قاجەت ەتەتٸن سالا دا وسى. قازاقستان دا سول كٶشكە ٸلەسۋ ٷشٸن ەلەۋلٸ جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. بٷگٸندە تسيفرلىق ترانسفورماتسييانىڭ ماڭىزدىلىعىن ەركٸم جاقسى تٷسٸنەدٸ. ول – ادامزاتتىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتىرۋمەن قاتار بارلىق سالانىنىڭ دامۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ەلدەقايدا بەلسەندٸرەدٸ. الايدا, تسيفرلاندىرۋ پروتسەسسٸ ٸلگەرٸلگەن سايىن ودان كەلەر قاۋٸپ تە كٶبەيدٸ. ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرٸنە, ۇلتتىق قۇجاتتارعا جيٸ كيبەرشالبۋىلدار جاسالاتىن بولدى. كيبەرشابۋىلدار ارقىلى ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى پاراليزدەۋ, قۇپييا دەرەكتەردٸ ۇرلاۋ, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتٸرۋ جيٸ جاسالاتىن بولدى. ال, مۇنداي جاعدايلار قوعامدى تۇراقسىزداندىرۋعا ەكەلەدٸ. سوندىقتان ەلٸمٸزدە تسيفرلىق بەسەكەلەستٸكتٸ دامىتۋ, ۇلتتىق كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋ جەنە ٸسكە اسىرۋ اسا قاجەتتٸ شارت بولىپ تابىلادى.
بٷگٸندە, ينتەرنەت بٸرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭٸستٸككە اينالدى. ەلدەر مەن كونتينەنتتەر بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستا ەرەكەت ەتەدٸ. ال بۇل كيبەرقاۋٸپتەردٸ ترانسۇلتتىق ەتٸپ قانا قويمايدى, ونىمەن بايلانىستى پروبلەمالار مەن ونىڭ الدىن الۋ شارالارىنا شولۋ جاساۋدى مەڭگەرۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
قازٸرگٸ ەكونوميكا تسيفرلىق تەحنولوگييالارعا, قارجىلىق وپەراتسييالار, ٶندٸرٸس پەن لوگيستيكاعا تەۋەلدٸ. وسىنى پايدالانعان ەككٸ حاكەرلەردٸڭ جەكە دەرەكتەردٸ ۇرلاۋ فاكتٸلەرٸ كٶبەيٸپ كەتتٸ. بۇل ٷلكەن مەسەلەگە اينالىپ وتىر. قازاقستاندىقتار دا ينتەرنەت الاياقتاردىڭ ارباۋىنا جيٸ تٷسەدٸ.
مىسالى, 2024 جىلدىڭ 16 اقپانىندا ەلەمجەلٸگە قازاقستاندىق IT-كومپانييانىڭ «قۇپييا دەرەكتەرٸ» تارالىپ كەتتٸ. بۇل كەزدە قىتاي حاكەرلەر توبىنىڭ ەلٸمٸزدٸڭ ماڭىزدى وبەكتٸلەرٸنە شابۋىل جاساعانى تۋرالى اقپاراتتىق اگەنتتٸكتەردە ايتىلدى.
وسى ورايدا, ترانسۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ وراسان زور رٶل اتقاراتىنىن نازارعا الۋ كەرەك. حالىقارىلىق ماڭىزى بار شابۋىل, ول - «كيبەرتىڭشىلىق».
كيبەرتىڭشىلىق – كومپيۋتەرلٸك تەحنولوگييالاردى پايدالانا وتىرىپ, قۇپييا اقپاراتتى زاڭسىز الۋ. قازاقستاندا حاكەرلٸكتٸڭ وسى تٷرٸ ەلدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەكونوميكاسىنا ەلەۋلٸ قاتەر بولىپ تابىلادى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن مەملەكەتٸمٸزدە اتىشۋلى ٷش كيبەرتىڭشىلىق بولدى.
ولار – 2016 جىلى قازاقستان قورعانىس مينيسترلٸگٸنە جاسالعان شابۋىل. بۇل شابۋىلدىڭ نەتيجەسٸندە قۇپييا اقپارات, ونىڭ ٸشٸندە قۇپييا ەسكەري قۇجاتتار ۇرلانعان بولاتىن. ەكٸنشٸ, 2017 جىلى قازاقستان ۇلتتىق بانكٸنە شابۋىل جاسالدى. كيبەرشپيوندار قازاقستاننىڭ قارجى جٷيەسٸ تۋرالى قۇپييا اقپاراتتى ۇرلادى. ٷشٸنشٸسٸ, 2019 جىلى «قازاقتەلەكوم» اق-نا جاسالعان شابۋىل تٸركەلگەن. شابۋىلدىڭ نەتيجەسٸندە كومپانييانىڭ كليەنتتەرٸ تۋرالى اقپارات, ونىڭ ٸشٸندە ولاردىڭ جەكە دەرەكتەرٸ مەن بانكتٸك شوت اقپاراتى ۇرلاندى دەلٸنگەن رەسمي مەلٸمەت بار.
وسى جاڭالىقتان سوڭ تسيفرلىق ەلەمدە جەكە دەرەكتەردٸ قورعاۋدى قاجەت ەتەتٸن اقپارات قۇندى اكتيۆ ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. ٶيتكەنٸ, حاكەرلەر ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرٸن ۇرلاۋعا, قارجىلىق الاياقتىقپەن سپۋفينگ جاساۋعا جيٸ بارادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا كيبەرشابۋىلدار قوعامدى تۇراقسىزداندىرىپ قانا قويماي, مەملەكەت پەن ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸمگە نۇقسان كەلتٸرەدٸ. سونداي-اق, قوعامدىق پٸكٸردٸ ناسيحاتتاۋ جەنە مانيپۋلياتسييالاۋ ٷشٸن قولدانىلاتىنىن ەرەكەت دەيدٸ.
Statista اناليتيكالىق پورتالىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا 2023 جىلى ەلەمدٸك ٸرٸ كومپانييالاردىڭ 75%-دان استامى كيبەرشابۋىلداردان زارداپ شەككەن. قازاقستاننىڭ ٶزٸندە 4 مىڭنان استام كيبەرشابۋىل تٸركەلٸپتٸ. بۇل ٶتكەن جىلعى ەسەپپەن سالىستىرعاندا ەكٸ ەسە كٶپ.
رەسمي ستاتيستيكالىق اقپارات بويىنشا, بيىل قازاقستان ەلەمنٸڭ 176 ەلٸنەن ۇلتتىق كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك يندەكسٸ بويىنشا 78-ورىندا تۇر. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك يندەكسٸ 48,05% قۇرادى. تمد ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا قازاقستان, ۋكراينا, رەسەي, ەزٸربايجان, مولدوۆا جەنە بەلارۋس جوعارى رەيتينگتە بولسا,قىرعىزستان, ٶزبەكستان, ارمەنييا جەنە تەجٸكستان تٶمەننەن ورىن الدى. رەيتينگتٸڭ ەڭ سوڭىندا وڭتٷستٸك سۋدان تۇر. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, قازٸر قازاقستان ٶزٸنٸڭ دەربەس دەرەكتەرٸن 100%-عا, بٸلٸم بەرۋ جەنە كەسٸپتٸك دامۋ دەرەكتەرٸن 89% قورعايدى. تسيفرلىق سەرۆيستەردٸ قورعاۋ جەنە ەسكەري كيبەروپەراتسييالار – 0% دەڭگەيٸندە. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ساياساتىن ەزٸرلەۋ سالاسىنا 57% يەلٸك ەتتٸ.
دەسە دە, قازاقستاننىڭ اقپارات كەڭٸستٸگٸندە كيبەرشابۋلىدار ازايعان جوق. مىسالى, ٶتكەن جىلى ەلٸمٸزدٸڭ ٸرٸ كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور جەلٸسٸنەن شيفرلاۋشى ۆيرۋس انىقتالدى. شابۋىلداۋشىلار شيفردى شەشۋ ٷشٸن بيتكويندەرمەن تٶلەۋدٸ تالاپ ەتٸپ بوپسالادى. بەلگٸلٸ بولعانداي, جٷيە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ تالاپتاردى ساقتاماعان. سونداي-اق, مەملەكەتتٸك ۇيىمداردىڭ ينفراقۇرىلىمىندا كيبەرشپيونداردى جٷزەگە اسىراتىن شەتەلدٸك كيبەرتىڭشىلار تابىلدى. مىسالى, 2023 جىلعى قىركٷيەكتە «NCALayer باعدارلاماسىن جاڭارتۋ» دەگەن اتپەن ۆيرۋس تاراتاتىن فيشينگتٸك سايت انىقتالدى. ايتا كەتەيٸك, NCALayer – مەملەكتٸمٸزدٸڭ EGOV ەلەكتروندى پورتالىنىڭ فۋنكتسيياسى. بۇل فۋنكتسييا ارقىلى - دەرەكتەردٸ ۇرلاۋ, كومپيۋتەردٸ جاسىرىن قاشىقتان باسقارۋ (VNC), ۆەب-كامەرانى باسقارۋعا بولادى. ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ - كلاۆياتۋرالىق كٶپ فۋنكتسيونالدىعى. نەتيجەسٸندە شابۋىلداۋشى پەرنەتاقتادا تەرٸلگەن اقپاراتتى وقۋعا, قۇپيياسٶزدەردٸ, براۋزەر قولدانبالارىن ورناتۋعا مٷمكٸندٸك الادى.
جالپى, 2023 جىلى ەلەمدەگٸ ٸرٸ قاۋىمداستىقتارعا كيبەرشابۋىلداردان جيٸ قاۋٸپ تٶندٸ. قارا حاكەرلەر تٶلەم باعدارلامالارىنا, جەتكٸزٸلٸم تٸزبەگٸنە, دەرەكتەردٸ ۇرلاۋعا, رۇقساتسىز كٸرۋگە, «وبلوكوعا» نەگٸزدەلگەن اقپاراتتى ۇرلاۋعا شابۋىل جاساعان.
ٶتكەن جىلى اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قاتەرلەرٸ مەن ينتسيدەنتتەرٸ بويىنشا 35 مىڭعا جۋىق ٶتٸنٸم تٸركەلدٸ. ونىڭ ٸشٸندە تەك 152 ينتسيدەنت پىسىقتالىپتى. وسى جەردە شەتەلدٸك ۇيىمدارمەن اقپارات الماسۋ جٷرگٸزٸلگەنٸن, انىقتالعان اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قاتەرلەرٸ تۋرالى حابارلامالار جٸبەرٸلگەنٸن, سونداي-اق كليەنتتەرگە جاسالعان شابۋىلدارعا قاتىستى ەسكەرتۋلەر الىنعانىن قوسا كەتكەن جٶن.
2023 جىلى زيياندى باعدارلامالىق جاساقتامانى, بوتنەتتەردٸ, وسالدىقتاردى پايدالانۋ جۇمىستارى جاسالدى. نەتيجەسٸندە, ەرتٷرلٸ ەدٸستەردٸ قولدانا وتىرىپ فيشينگتٸك شابۋىلداردى, سونىمەن قاتار ينتەرنەت-رەسۋرستارعا قول جەتكٸزۋ مەسەلەلەرٸن قوسا العاندا 223 ميلليوننان استام ازاماتتىق شابۋىلدار تٸركەلگەن.
مٸنە, وسىنداي ولقىلىقتاردى بولدىرماۋ,الدىن الۋ ٷشٸن ٷنەمٸ,اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى حالىقارالىق قاۋٸپتەر مەن وقيعالاردى جٷيەلٸ تالداۋ جاڭا قاۋٸپتەردٸ انىقتاۋ قاجەت. بۇل ەڭ الدىمەن كيبەرشابۋىلشىلارعا تيٸمدٸ جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن قاجەت.
بٸر قۋانارلىعى, كەلەسٸ جىلى جاساندى ينتەللەكت (AI) مەن ماشينالىق وقىتۋدىڭ ايتارلىقتاي دامۋى كٷتٸلۋدە. ول جاڭا پەرسپەكتيۆالار مەن قيىندىقتاردى انىقتايدى. اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە بۇل تەحنولوگييالار دەرەكتەردٸڭ ٷلكەن كٶلەمٸن تەز تالداۋعا, كٷردەلٸ زاڭدىلىقتاردى تانۋعا جەنە جاڭا قاۋٸپتەرگە بەيٸمدەلۋگە قابٸلەتتٸ. دەگەنمەن, ادام فاكتورى ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدٸ جەنە قاۋٸپسٸزدٸك تيٸمدٸلٸگٸ ەلٸ دە سالا ماماندارىنىڭ قۇزىرەتٸندە بولادى. ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋ جەنە ٸشكٸ قاۋٸپتەرگە قارسى تۇرۋ دا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ماڭىزدى مٸندەتتەر بولىپ قالا بەرەدٸ, دەپ وتىر ماماندار.
بٸز, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك, اقپاراتتىق تەحنولوگييا جەنە ماركەتينگ سالاسىنىڭ تەۋەلسٸز ساراپشىسى ەۆگەنيي پيتولينمەن سۇقباتتاسقان ەدٸك. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە: «كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸندە بٸردەي. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمى ەلٸ دە جەتٸلدٸرۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. وسالدىعىمىز, قوعامداعى كيبەرقاۋٸپتەر تۋرالى اقپارتتارعا اسا مەن بەرمەيمٸز. اقپاراتتىڭ تارالىپ كەتۋٸنە جەنە قۇپييالىلىقتىڭ بۇزىلۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن دەرەكتەردٸ قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنبەيمٸز. قازٸر, جاڭا تەحنولوگييالار مەن قاتار تسيفرلىق قاۋٸپتەر دە ايقىن بولا تٷستٸ. حاكەرلەر "ەلدٸڭ ٶزٸنە" شابۋىل جاسامايدى, ولار ساندىق اكتيۆتەر قاي جەردە سولاردى اڭدىيدى. سەبەبٸ اكتيۆتەر ماڭىزدىراق. بۇل بەسەنەدەن بەلگٸلٸ جاعداي. وسىنداي ولقىلىقتىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جەلٸلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ باقىلايتىن, اقپاراتتىق قورعاۋ ستراتەگييالارىن جەتٸك مەڭگەرگەن كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ماماندارىن دايارلاۋىمىز كەرەك.قازٸر, كيبەرشابۋىلعا ۇشىراعان, «كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى زاڭ» شەڭبەرٸندە ٶز قۇقىعىن قورعاپ جٷرگەن ازاماتتار از ەمەس. بٸرنەشە ميلليون تەڭگەنٸ الاياقتارعا الدانىپ اۋدارعان ازاماتتاردىڭ قارجىلارى قايتارىلعان كەيستەر جەتەرلٸك. مۇنىڭ كٶڭٸلگە دەمەۋ ەكەنٸ انىق. دەگەنمەن, كيبەرشابۋىلداردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى نەگٸزگٸ پرينتسيپتەر مەن ەرەجەلەردٸ ەركٸمنٸڭ ٶزٸ بٸلٸپ, قۇپييالىقتى ساقتاۋى ماڭىزدىراق. ەركٸم دە كيبەرشابۋىلدىڭ قۇربانى بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان, باستىسى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸن ورىنداۋ. ول – مىقتى قۇپييا سٶزدەردٸ قولدانۋ, باعدارلامالىق جاساقتامانى جاڭارتىپ وتىرۋ, ەلەكتروندىق حابارلامالار مەن سٸلتەمەلەرمەن جۇمىس جاساعاندا ساق بولۋ. كيبەرقاۋٸپتەر جەنە ولاردان قورعاۋ ەدٸستەرٸ تۋرالى اقپاراتتارعا نەمقۇرايلى قاراماۋ» دەيدٸ ەۆگەنيي پيتولين.
قازاقستان ٷكٸمەتٸ كيبەرشپيوندىقپەن كٷرەسۋ ٷشٸن بٸرقاتار شارالاردى قابىلدادى. ونىڭ ٸشٸندە ەلدەگٸ ۇلتتىق كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ورتالىعىن اشۋ, زاڭنامالىق بازانى نىعايتۋ, حالىقتى كيبەرشابۋىلدار مەسەلەسٸ بويىنشا وقىتۋ جەنە حاباردار ەتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ.
قازٸر, ەل ازاماتتارى قاۋٸپ تٶنسە تيٸستٸ ورتالىققا بارىپ شاعىم جاساي الادى, تسيفرلىق جەكە ٶمٸرلەرٸنە الاڭداماي ەركٸن ٶمٸر سٷرە الادى. سەبەبٸ, ٷكٸمەت كيبەرشپيوندىق جەنە باسقا دا كيبەرقىلمىستاردى قىلمىستىق دەپ بەكٸتٸپ, قىلمىسكەرلەردٸ زاڭ جٷزٸندە جازالايدى. ەلٸمٸزدە 2017 جىلى 15 اقپاندا قابىلدانعان "قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى" زاڭى جۇمىس ٸستەيدٸ.
سونىمەن قاتار, قازاقستان كيبەرقاۋٸپتەر تۋرالى اقپارات الماسۋ جەنە كيبەرقىلمىسپەن بٸرلەسٸپ كٷرەسۋ ٷشٸن ينتەرپول جەنە ەۋروپالىق وداق سيياقتى حالىقارالىق سەرٸكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان.
دەگەنمەن, كابىلدانعان شارالارعا قاراماستان, كيبەرشپيوندىق قازاقستان ٷشٸن ەلٸ دە ٷلكەن قاۋٸپ بولىپ وتىر. سوندىقتان ەلدٸڭ كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋدٸ ۇدايى جالعاستىرۋ جەنە ازاماتتارعا كيبەرقاۋٸپتەر تۋرالى اقپارتتاردى تاراتۋ ستراتەگيياسىن ارتتىرۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا كادرلاردى دايارلاۋ مەن وقىتۋعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت. بۇل تەندەنتسييالار كيبەرقاۋٸپتەردەن قورعانۋ بارعان سايىن كٷردەلەنە تٷسەتٸنٸن, تەحنولوگييالىق جەنە ادامي رەسۋرستاردى قامتيتىن كەشەندٸ تەسٸلدٸ قاجەت ەتەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ.
كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ دەسەك, ەلٸمٸزدٸڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸندە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن دامىتۋعا ەرٸ قۇپييالىقتى قورعاۋعا ەربٸرٸمٸز جاۋاپتىمىز.
قازاقستاندا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ تابىستى دامۋىنىڭ كەپٸلٸ ەكەنٸن ەسكەرۋٸمٸز قاجەت.
