قازٸرگٸ شىعىس ەلدەرٸنٸڭ دەنٸ باتىستان كەلگەن ادام ەركٸندٸگٸ يدەياسىن قابىلداۋعا دا دايىن ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. مۇنىڭ مىسالىن قازٸرگٸ قىتاي مەن رەسەيدٸڭ قول استىنا العان حالىقتارىنا قاتىستى جٷرگٸزٸپ وتىرعان ٸشكٸ ساياساتىنان ايقىن كٶرۋگە بولادى.
رەسەي قاراماعىنداعى جيىرما بٸر اۆتونومييالىق رەسپۋبليكالارعا ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ قۇقىعىن بەرۋ نيەتٸن كٶزدەپ وتىرعان جوق. وتارلارعا بوستاندىق بەرۋ تۋرالى سٶز قوزعاۋ بىلاي تۇرسىن, باعىنىشتى حالىقتاردىڭ بۇعان دەيٸن بولعان اۆتونومييالىق قۇرىلىمدارىن جويىپ جٸبەرۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتىر.
رەسەي قيىر شىعىس پەن سٸبٸردٸ مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونومييالىق قۇرىلىمدارىن جويدى. ەندٸ اۆتونومييالى رەسپۋبليكالاردىڭ مەرتەبەسٸن ٸس جٷزٸندە شەكتەۋ جولدارىن, «ەلدٸ جيناۋ» - بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا ەنگەن حالىقتاردى قايتا بٸرٸكتٸرۋ ەرەكەتٸن جاساپ جاتىر. ۆ.پۋتين ٷشٸن دٷنيە جٷزٸنٸڭ جٷزدەگەن ۇلتتارىن قان قاقساتقان كەڭەستٸك توتاليتارلىق رەجيمنٸڭ قۇلاۋى, ون بەس ەلدٸڭ ازاتتىق الۋى پروگرەسس ەمەس, «XX عاسىردىڭ اسا ٸرٸ گەوساياسي اپاتى». مەسكەۋ شەنەۋنٸكتەرٸ 1991 جىلدىڭ وقيعالارى ٷشٸن قاتتى ٶكٸنەدٸ, ەستەرٸنە تٷسكەندە جاندارى بايىز تاپپايدى, باسىنان ەس, بويىنان سابىر كەتەدٸ. ەسٸرەسە بۇلاردىڭ - رەسەي مەن قوسا قىتايدىڭ دا, ىندىنىن جايلاپ وتىرعان ەل قازاقستان بولىپ وتىر.
شىعىس ايداھارى تيبەت پەن شىعىس تٷركٸستانعا تەۋەلسٸزدٸك بەرۋدٸ قاراستىرعانى بىلاي تۇرسىن, تٸپتٸ ولارعا قىتايدان بٶلٸنبەيتٸن اۆتونومييا بەرۋ تۋرالى مەسەلەنٸ تالقىلاۋدان باس تارتىپ وتىر. قىتايدىڭ كٶكەيٸن تەسكەن ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن تاڭداپ الاتىن ەدٸسٸ دە ايداھارشا - جىميىپ كەلٸپ وراپ الادى, قۇرباندىعىن بٸردەن قىلعىتۋعا ۇمتىلمايدى, از كٷشپەن ۇستاپ وتىرادى, ونىڭ كەزەكتٸ بوساڭسىعان سەتٸن كٷتەدٸ, بوساڭسۋ مەزەتٸن سەزە قالعاندا, ورالعان بەلدٸ قىسا قويادى, پايدا بولعان مٷمكٸندٸكتٸ جٸبەرمەيدٸ, وڭتايلى تەسٸلدەرمەن جەمتٸگٸن سىعىپ ٶلتٸرەدٸ. جەڭٸسكە جەتەر سەتكە تاياعاندا عانا بار رەسۋرستى قوسىپ, جاعدايدىڭ قوجاسى بولىپ شىعا كەلەدٸ.
ەگەر قىتاي مەن رەسەيگە باعىنىشتى حالىقتار باتىستىڭ وتارى بولسا, وندا ولار تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىق سۋبەكتٸلەرٸ رەتٸندە ەلدەرٸنشە دٷنيەجٷزٸلٸك ينتەگراتسيياعا ارالاسىپ جٷرەر ەدٸ.
قازاقتار مىنا فاكتورلاردى ەشقاشان ۇمىتپاۋى كەرەك.
رەسەي ٷشٸن قازاقستان - جەمقورلىقتا سىبايلاس, حالىقارالىق قاتىناستاردا, ەسٸرەسە باتىسپەن شەپتەسٸپ قالعاندا سوڭىنان ەرتٸپ جٷرەتٸن يتارشى مەملەكەت, توتاليتارلىق ەكسپەريمەنتتەر الاڭى, ەكٸنشٸ كەڭەس وداعىن قۇرعاندا قوسىپ الاتىن «وداقتاس رەسپۋبليكا».
ورىستىڭ كٶزدەگەنٸ - بٸرٸنشٸ كەزەكتە جەمقورلىققا بەلشەسٸنەن باتقان ٷكٸمەتتٸ قولداي وتىرىپ, ونى مەجبٷرلٸ دوسقا اينالدىرۋ, سولاردىڭ قولىمەن قازاقستان ەكونوميكاسىن ۋىسىندا ۇستاۋ, سىرتقى ساياساتىنا باقىلاۋ جاساۋ, بيلٸگٸنە, زاڭىنا ارالاسىپ, جاڭا وتارلىق تەۋەلدٸلٸكتە ۇستاۋ. ورىستىڭ ەكٸنشٸ كەزەكتە كٶزدەيتٸنٸ - قاجەتتٸ احۋال قالىپتاسقاندا, ٸشتەي تۇراقسىزدىق پايدا بولىپ, ساياسي قىزۋ كونديتسيياعا جەتكەندە قازاقستانداعى ورىس دياسپوراسىنىڭ قولتىعىنا سۋ بٷركٸپ, مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن سولقىلداتۋ. مولدوۆادا, ۋكراينادا, گرۋزييادا, بالتىق ەلدەرٸندە قولدانعان ەدٸسٸن قازاقستاندا قولدانۋ. بەسٸنشٸ كولوننانى كٷشەيتە وتىرىپ, ٸشتەگٸ تۇراقسىزدىقتىڭ ورىن الۋىنا جول بەرۋ, سودان كەيٸن «شەت ەلدەردەگٸ رەسەي ازاماتتارىن قورعاۋدى» جەلەۋ ەتٸپ, «قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ سۇراۋىمەن» ەسكەر كٸرگٸزۋ. «مەڭگٸلٸك دوس» يدەياسىنىڭ شىمىلدىعىن جامىلىپ, «ەلدٸ جيناۋدى» جٷزەگە اسىرۋ.
قىتاي ٷشٸن قازاقستان - ەزٸرشە جەمقور ٷكٸمەتٸنە پارا بەرٸپ قويىپ, بايلىعىن سوراتىن, ساپاسىز, ارزان تاۋاردى ٷيٸپ تاستاپ, ٶزدەرٸنە ەشتەڭە ٶندٸرتپەيتٸن, سونىسىمەن ەكونوميكاسىن تەۋەلدٸلٸككە تٷسٸرەتٸن, كەلەشەكتە جاۋلاپ الاتىن اۋماق. بۇل باعىتتارىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قىتاي قاراجات اياماي تابيعي رەسۋرستاردى ساتىپ الا بەرۋگە, «بٸرلەسكەن» كەسٸپورىندار قۇرىپ, ولاردى حانتسزۋ كادرلارمەن قۇرامداۋعا, مەيٸلٸنشە كٶبٸرەك «جالعا» جەر الۋعا, بار مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, ٶز ازاماتتارىن قازاقستانعا كٶپ ەنگٸزۋگە تىرىسىپ باعۋدا. ەندٸ بٸرەر ونجىلدىقتان كەيٸن قىتاي «ار ساقتاپ تۇرمايتىن» (ماو تسزەدۋننىڭ سٶزٸ), قازٸرگٸ حالىقارالىق قۇقىقتىق تەرتٸپتەردٸ بٸرجاقتى بۇزاتىن, سونىسىنا جاۋاپ بەرمەيتٸن دەڭگەيگە جەتەدٸ.
قازاقستانعا كەلگەن ەر حانتسزۋ - قىتاي مەملەكەتٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ورگانىنىڭ جاۋىنگەرٸ.
ولاردىڭ تۇرپاتتى ەرەكەتٸنٸڭ مەنٸ مىنادا: جەرگٸلٸكتٸ ەل ٶكٸلٸنە ٷيلەنۋ, قىتايدىڭ سانىن مەيلٸنشە كٶبەيتۋگە اتسالىسۋ, ورنالاسىپ الىپ, ارتىنان ٶزگە تۋىستارى مەن دوستارىن تارتۋ. ٶزارا بايلانىس جاساي وتىرىپ, حۋاتسياودى كٷشەيتە بەرۋ. وسىلاردىڭ بەرٸ ساتقىن جەنە پاراقور شەنەۋنٸكتەردٸڭ اۋزىن تىعىنداۋ ارقىلى ەكٸ قولدى بوساتىپ الۋمەن جٷزەگە اسىرىلادى.
باتىس ٷشٸن قازاقستان - ورتالىق ازيياداعى تەڭ ەرٸپتەس.
قازٸرگٸ باتىس سوڭعى مىڭ جىل ٸشٸندە ٶزدەرٸن دٷنيەجٷزٸلٸك باسىمدىققا جەتكٸزگەن ليبەرەرالدى دەموكراتييا قۇندىلىقتارىن ۇستانىپ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. اقش وسى قۇندىلىقتاردى ٶزگە ەلدەر مەن قۇرلىقتارعا ورنىقتىرۋمەن اينالىسۋدا. ولارعا عالامشاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, دٷنيە جٷزٸندە بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ ساقتالعانى كەرەك.
جەر شارىندا ٷيلەسٸمدٸلٸك ورناتۋ ٷشٸن اقش ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶزٸنە تيٸمدٸ بولا بەرمەيتٸن, ادامي جەنە قىرۋار قارجى شىعارۋدى تالاپ ەتەتٸن ەرەكەتتەرگە دە باراتىن كەزدەرٸ از ەمەس. جاپپاي قىرۋ قارۋىن يەلەنۋگە تىرىسىپ جٷرگەن ديكتاتورلىق رەجيمدەردٸ اۋىزدىقتاۋعا ەرقاشان ٶزگەلەردەن كٶپ كٷش پەن قاراجات شىعارادى. ەرينە, نەتيجەسٸ ٷنەمٸ قاناعاتتاندىرا بەرمەيتٸنٸ دە راس, بٸراق ونىڭ ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بار.
بٷگٸنگٸ اقش ٶزٸنٸڭ ناتو-داعى وداقتاستارىمەن بٸرگە قۇقىقتىق جاعىنان دا, پارىز تۇرعىسىنان دا دٷنيەتٷزۋشٸ رٶل اتقارىپ كەلەدٸ. ەۋروازييا قۇرلىعى ەلدەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ, شىنايى دەموكراتييا ەلدەرٸ تٷگەلدەي اقش-قا سەنٸم بٸلدٸرەدٸ. ەۋرووداق ۇيىمى بولسا جەكە ەل مەن ۇيىمنىڭ مٷددەلەرٸنٸڭ ٶزارا ٷيلەسۋٸنە قول جەتكٸزٸپ وتىر.
مۇندا انتاگونيستٸك سيپاتتاعى تٸل تابىسپاي قالۋشىلىق ٸس جٷزٸندە بولمايدى. اليانستٸڭ كٸشٸ ەرٸپتەستەرٸ - بەلگييا, ليۋكسەمبۋرگ, گوللاندييا اۋىر سالماقتى گەرمانييامەن, فرانتسييامەن باياعىدان قولتىقتاسىپ ٶمٸر سٷرەدٸ, ٶزدەرٸن جايلى سەزٸنەدٸ. وسىدان كەيٸن باتىسقا ٸلتيپاتپەن قاراپ, سوعان قاراي بۇرىلىپ كەتكەنٸ ٷشٸن شىعىس ەۋروپا مەن بالتىق ەلدەرٸن كٶزگە شۇقي كٸنالاۋعا سەبەپ قالمايدى. بولگارييا, ۆەنگرييا, چەحييا, سلوۆاكييا, پولشا, رۋمىنييا, لاتۆييا, ليتۆا, ەستونييا - بۇلاردىڭ بەرٸنٸڭ كوممۋنيستٸك قۇرىلىس ورناتۋ جىلدارىندا «ٷلكەن اعالارىنان» شەكەسٸ ٸسٸگەن كەزدەرٸ جاقسى ەستەرٸندە. سوندىقتان ولار «كٸممەن ٸستەس بولارىمىزدى مەسكەۋدٸڭ نۇسقاۋىنسىز ٶزٸمٸز شەشەمٸز» دەيدٸ جەنە دۇرىس ٸستەيدٸ.
ال مەسكەۋ بولسا بولشەۆيكتٸك مەنەرمەن جۇدىرىعىن تۇمسىققا تاياپ تۇرىپ, «سٷيەتٸنٸن» جارييالاۋىن قويعان جوق, ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى وداقتاستارىنا ولاردىڭ كٸممەن دوستاسۋى, كٸمنەن اۋلاق بولۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە نۇسقاۋ بەرۋٸن ەلٸ جالعاستىرىپ كەلەدٸ. سونىسىمەن ولاردى ٶزٸنەن اۋلاقتاتىپ وتىرعانىن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ.
«ۋكراينا - مەملەكەت ەمەس» - دەدٸ ۆ.پۋتين 2008 جىلى بۋحارەستە ٶتكەن ناتو-نىڭ سامميتٸندە. رەسەي جەتەكشٸسٸ سونىسىمەن ۋكرايندىقتاردىڭ باتىسقا قاراي تەزٸرەك ويىسۋعا مەجبٷرلەپ وتىرعانىن تٷسٸنبەدٸ.
باتىس ٶركەنيەتتەرٸ قازاقستانعا قاتىستى قىتاي مەن ورىس جاسايتىننىڭ بٸرٸن دە جاسامايدى. باتىستان ەشكٸم قازاقستانعا تۇراقتى ورنالاسىپ الۋ ٷشٸن كٶشٸپ كەلمەيدٸ. باتىس ليبەرال-دەموكراتييالىق ەلدەرٸنٸڭ ساناسىندا قازاقستاندا 5-كولوننا قۇرۋ, ونى ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸكتە ۇستاۋ, اۋماقتى ارزان شيكٸزات كٶزٸنە اينالدىرۋ سيياقتى جىمىسقى پيعىلداردىڭ بٸرٸ دە جوق. 16 ميلليون قازاقستاندىق تٷگەل قول قويىپ, 51-شتات بولايىق دەپ ارىز بەرسەڭ - اقش كونگرەسٸ قاناعاتتاندىرمايدى. باتىسقا قازاقستاننىڭ كٷشتٸ, دەموكراتييالى ەل, سەنٸمدٸ ەرٸپتەس بولعانى كەرەك. ولارعا قازاقستان اۋماعى ارقىلى ەسٸرتكٸ ترافيگٸ ٶتپەگەنٸ, لاڭكەستٸك ۇيىمدار جاساقتالماعانى كەرەك.
بٸز مۇسىلمان ەلٸمٸز, تەگٸمٸز شىعىستىق, سوندىقتان دٸنٸمٸز بەن تەگٸمٸزدەن اجىراماي, حالىقارالىق ساياسي شەپتەسۋلەردە ٷنەمٸ شىعىس ەلدەرٸ جاعىنا شىعىپ, سولاردى قولداپ وتىرۋىمىز كەرەك دەگەن باعىتتى ۇستانۋ - بۇل الجاسۋ اتريبۋتى. ساياساتتا ليبەرال-دەموكراتيزمدٸ ۇستانۋ دٸن مەن تەكتەن اجىراۋعا ەكەلٸپ سوقتىرمايدى. رۋحاني ايادا, زاڭدى كەڭٸستٸكتە بۇلار قۇندىلىق رەتٸندە ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. ال مەملەكەتتٸڭ كەلەشەگٸ, ەلەۋمەتتٸك دامۋدىڭ كەپٸلٸ - باتىس ليبەرال-دەموكراتيياسىندا.
دەرەككٶز: «وبششەستۆەننايا پوزيتسييا» (پروەكت «DAT» № 32 (115) وت 28 سەنتيابريا 2011 گ.
