سەۋٸر ايىندا قازاقستاندا تۇتىنۋشىلىق سەنٸمدٸلٸك يندەكسٸ (سسٸ) ناۋرىز ايىندا ايتارلىقتاي كٷرت قۇلاپ, تٶرت اي قاتارىنان تٶمەندەگەننەن كەيٸن ايتارلىقتاي قالپىنا كەلدٸ. دەگەنمەن يندەكس تولىق قالپىنا كەلگەن جوق, ول 100 تارماقتى قۇرايتىن دەڭگەيدەن تەحنيكالىق تٷردە ودان ەرٸ تٶمەندەۋدە. ياعني, تەرٸس جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ ورتا ەسەپپەن العاندا وڭ جاۋاپتاردان باسىم بولىپ وتىر, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
بۇل رەتتە سەۋٸر ايىندا CCI يندەكسٸ 99,4 تارماققا جەتتٸ, بۇل بەيتاراپ شەكارادان سەل تٶمەن. كٶپ جاعدايدا يندەكستٸڭ قالپىنا كەلۋٸ ٸرٸ كٶلەمدٸ ساۋدا جاساۋ ٷشٸن قازٸرگٸ جاعدايلاردىڭ قولايلىلىعى جەنە جەكە ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا نەتيجەلەردٸڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى بولدى.
جىلدىق مەندە CCI يندەكسٸ بىلتىرعى جىلعى سەۋٸردەگٸ يندەكستەن 2,9 تارماققا جوعارى بولدى. بۇل جەردە قازاقستاندىقتاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كەلەشەگٸنە دەگەن نەعۇرلىم وپتيميستٸك كٷتۋلەرٸ نەگٸزگٸ فاكتور بولىپ تابىلادى.
ٸرٸ كٶلەمدٸ ساۋدا جاساۋ ٷشٸن قازٸرگٸ جاعدايلاردىڭ قولايلىلىق قوسالقى يندەكسٸ 6,5 تارماققا ۇلعايىپ, 70,6 تارماققا جەتتٸ. دەگەنمەن, بۇل بىلتىرعى جىلعى سەۋٸر ايىمەن سالىستىرعاندا 3,3 تارماققا از بولىپ وتىر. قازاقستاندىقتاردىڭ 29,4%-ى قازٸرگٸ ۋاقىتتى ٸرٸ كٶلەمدٸ شىعىستار مەن ساۋدا جاساۋ ٷشٸن قولايلى جاعدايلار دەپ سانايدى. ناۋرىز ايىندا مۇنداي ادامداردىڭ ٷلەسٸ 3 پايىزدىق تارماققا تٶمەن بولدى. ال رەسپوندەنتتەردٸڭ 60,9%-ى قاراما-قارسى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ولاردىڭ ٷلەسٸ ناۋرىز ايىمەن سالىستىرعاندا 4 پايىزدىق تارماققا ازايدى. بۇل رەتتە, ورىنداردىڭ ورنالاسۋى ٶزگەرٸسسٸز قالدى, ياعني رەسپوندەنتتٸڭ جاسى نەعۇرلىم ٷلكەن بولسا, جاۋاپتار سوعۇرلىم ناشار بولدى. 60 جاستان اسقان اعا بۋىن اراسىندا رەسپوندەنتتەردٸڭ تەك 18,9%-ى بۇل سۇراققا وڭ جاۋاپ بەردٸ.
ال ٶڭٸرلەر بويىنشا كٶرسەتكٸشكە قاتىستى, بەس وبلىستا نەتيجە ناۋرىز ايىنا قاراعاندا ناشارلادى. ولاردىڭ ٸشٸندە ماڭعىستاۋ وبلىسى ەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 41,9-دان 27,5%-عا دەيٸن تٶمەندەگەنەدٸ. قالعان وبلىستاردا كٶرسەتكٸشتٸڭ ايتارلىقتاي جاقسارعانى بايقالادى.
سەۋٸر ايىنداعى ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشتٸ 32,6% نەتيجەمەن (ناۋرىز ايىندا تەك 14,8%) اقتٶبە وبلىسى كٶرسەتتٸ. سونداي-اق, تٷركٸستان (+10 پايىزدىق تارماق), قوستاناي (+10 پايىزدىق تارماق), اتىراۋ (+8 پايىزدىق تارماق) وبلىستارىندا جەنە شىمكەنتتە (+7 پايىزدىق تارماق) وڭ ٶسٸم بايقالدى. نەتيجەسٸندە سەۋٸر ايىندا كٶشباسشى ورىنعا شىمكەنت قالاسى جايعاستى, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 39%-عا جەتتٸ, ال 20%-دى قۇرايتىن ەڭ ناشار كٶرسەتكٸش اباي وبلىسىندا بايقالادى.
جەكە ماتەريالدىق جاعدايداعى ٶتكەن ٶزگەرٸستەردٸڭ قوسالقى يندەكسٸ سوڭعى جىلى سەۋٸر ايىندا 6,1 تارماققا ۇلعايىپ, 101,9 تارماققا جەتٸپ, وڭ ايماققا ورالدى. بۇل نەتيجە ٶتكەن جىلعى كٶرسەتكٸشتەن 2,9 تارماققا جوعارى بولدى. ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ 31,8%-ى ٶزدەرٸنٸڭ جەكە ماتەريالدىق جاعدايى جاقساردى دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل تەرٸس جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەرگە قاراعاندا 4,2 پايىزدىق تارماققا كٶپ بولىپ وتىر. ناۋرىز ايىندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 29,4%-دى قۇرادى.
ٶڭٸرلەر بويىنشا نەتيجەلەردٸڭ ايتارلىقتاي ناشارلاعانى (الدىڭعى سۇراق سيياقتى) بايقالمايدى. بۇل جەردە ەڭ ٷلكەن كٶرسەتكٸش ۇلىتاۋ وبلىسىندا تٸركەلدٸ, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 24,4-تەن 43,5%-عا دەيٸن ٶستٸ. بۇل ٶڭٸر سەۋٸر ايىندا كٶشباسشى ورىنعا جايعاستى, وعان جاقىن كٶرسەتكٸش ماڭعىستاۋ وبلىسىندا بايقالادى, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 39,9%-عا دەيٸن ٶستٸ (ناۋرىز ايىنداعى 30,3%-دان). سونداي-اق, اتىراۋ, اباي جەنە اقتٶبە وبلىستارىندا ايتارلىقتاي كٶرسەتكٸشتٸڭ جاقسارعانى بايقالادى. سەۋٸر ايىندا قوستاناي وبلىسى اۋتسايدەر بولدى, وندا رەسپوندەنتتەردٸڭ تەك 19,4%-ى بىلتىرعى جىلى جەكە ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ جاقسارعانىن سەزەدٸ.
جالپى العاندا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ينفلياتسييالىق كٷتۋلەرٸ مەن سەزٸمدەرٸ قايتادان تٶمەندەدٸ جەنە كٶپ جاعدايدا رەكوردتىق تٶمەن كٶرسەتكٸشتەردٸ جاڭارتتى. ٶتكەن ايدا تۇرعىنداردىڭ 43,4%-ى (اقپان ايىندا 44,2% بولدى) باعانىڭ قاتتى ٶسكەنٸن بايقادى. بۇل نەتيجە جٷرگٸزٸلگەن بٷكٸل زەرتتەۋ بارىسىندا ەڭ تٶمەن كٶرسەتكٸش بولدى. مۇنداي ٷردٸس بىلتىرعى جىل دەڭگەيٸندە باعانىڭ قاتتى ٶسۋٸ مەسەلەسٸندە دە بايقالادى. باعالاردىڭ نەعۇرلىم جىلدام ٶسكەنٸن ەرتەرەك بايقاعانداردىڭ ٷلەسٸ 58,8-دەن 56,3%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ, بۇل دا جاڭا رەكورد بولىپ تابىلادى.
ينفلياتسييالىق كٷتۋلەر دە تٶمەن نەتيجە كٶرسەتتٸ. بٸر اي دەڭگەيٸندە باعالاردىڭ قاتتى ٶسۋٸن كٷتٸپ جٷرگەن ادامداردىڭ ٷلەسٸ 17,5-تەن 15,8%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ. بۇل نەتيجە قاڭتار ايىنداعى ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدەن تەك 0,1 پايىزعا تٶمەن بولدى. كەلەسٸ 12 اي دەڭگەيٸندە باعالاردىڭ ٶسۋٸن كٷتٸپ جٷرگەندەردٸڭ ٷلەسٸ 21,2-دەن 20,5%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ, بۇل جوعارىدا اتالعان ٷش كٶرسەتكٸش سيياقتى رەكوردتىق تٶمەن بولىپ تابىلمايدى.
جەكەلەگەن تاۋارلار مەن كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ ٸشٸندە ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تاعى دا ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي ٶسكەنٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرەدٸ. اتاپ ايتقاندا, «ەت جەنە قۇس ەتٸ», «سٷت جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸ», «نان جەنە نان ٶنٸمدەرٸ» جەنە «كٶكٶنٸستەر مەن جەمٸستەر» ساناتتارىنا باعالار ايتارلىقتاي ٶستٸ. بۇل ازىق-تٷلٸك رەسپوندەنتتەر ٷشٸن سوڭعى جارتى جىلدا العاشقى تٶرت ورىندا تۇر. بۇل رەتتە, تاۋارلار مەن كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ اتاۋلارىنىڭ سانى ٶتكەن ايداعى 13-تەن وسى ايداعى 10-عا ازايدى. سونداي-اق تكش قىزمەتتەرٸنە باعالاردىڭ ٶسكەنٸن بايقاعان ادامدار ٷلەسٸنٸڭ ناۋرىز ايىنداعى 22%-دان سەۋٸر ايىنداعى 15%-عا دەيٸن كٷرت تٶمەندەگەنٸن اتاپ ٶتەمٸز.
سەۋٸر ايىندا قازاقستاندىقتاردىڭ دەۆالۆاتسييالىق كٷتۋلەرٸ ناۋرىز جەنە اقپان ايلارىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ. بۇل جەردە تەڭگەنٸڭ ودان ەرٸ نىعايۋى شەشۋشٸ فاكتور بولدى, ول سەۋٸر ايىندا 1,3%-دى قۇرادى. ساۋالناما نەتيجەلەرٸنە سەيكەس, بٸر جىل دەڭگەيٸندە تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋٸن كٷتٸپ جٷرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ٷلەسٸ 52,7-دەن 48,2%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ, ال بٸر اي دەڭگەيٸندە تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋٸن كٷتٸپ جٷرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ ٷلەسٸ 29,3-تەن 27,2%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ. سوڭعى كٶرسەتكٸش زەرتتەۋدٸڭ سوڭعى 11 ايىنداعى ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸش بولىپ تابىلادى, وعان 27,1%-دان سەل تٶمەن نەتيجە كٶرسەتكەن قاڭتار ايى كٸرمەيدٸ. بٸر جىل دەڭگەيٸنە قاتىستى مەسەلەدە كٶرسەتكٸش سوڭعى 10 ايداعى ەكٸنشٸ ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸش بولىپ شىقتى, بۇل دا حالىقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنٸمٸن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستاندا CCI يندەكسٸ تٶرت اي قاتارىنان قۇلاعاننان كەيٸن ونى قالپىنا كەلۋٸ جاعىمدى جاڭالىق بولدى. يندەكس 100 تارماقتى قۇرايتىن بەيتاراپ شەكارادان رەسمي تٷردە اسپاسا دا, بارلىق قوسالقى يندەكس بويىنشا ايتارلىقتاي جاقسارعانى بايقالادى. ونىڭ ٷستٸنە, 2023 جىلدىڭ سەۋٸر ايىمەن سالىستىرعاندا CCI يندەكسٸ شامامەن 3 تارماققا جوعارى بولدى. سەۋٸر ايىندا قازاقستاندىقتاردىڭ از بٶلٸگٸ جەكە ماتەريالدىق جاعدايلارىنىڭ ناشارلاعانىن بايقاي باستادى, سونداي-اق رەسپوندەنتتەردٸڭ كٶپ بٶلٸگٸ ٸرٸ كٶلەمدٸ ساۋدا جاساۋ ٷشٸن قازٸرگٸ جاعدايلاردىڭ قولايلى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ تۇرعىندارىنىڭ ينفلياتسييالىق باعالارى مەن كٷتۋلەرٸ سەۋٸر ايىندا ايتارلىقتاي تٶمەندەگەنٸن كٶرسەتەدٸ, وعان ٶزبەكستان كٸرمەيدٸ. قازاقستاندا ەكٸ ينفلياتسييالىق پارامەتر جٷرگٸزٸلگەن بٷكٸل زەرتتەۋ ۋاقىتىندا رەكوردتىق تٶمەن مەندەرگە دەيٸن تٶمەندەدٸ, ال قالعان ەكەۋٸ رەكوردتارعا جاقىن بولدى. بۇل رەتتە سوڭعى ايلاردا ينفلياتسييا درايۆەرلەرٸ بولىپ تابىلاتىن تكش قىزمەتتەرٸ باعالارىنىڭ قاتتى ٶسكەنٸن بايقاعانداردىڭ ٷلەسٸ كٷرت تٶمەندەدٸ. ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ دەۆالۆاتسييالىق كٷتۋلەر دە ينفلياتسيياعا ۇقساس سەرپٸندٸ كٶرسەتتٸ. قازاقستان مەن قىرعىزستاندا دەۆالۆاتسييالىق كٷتۋلەردٸڭ كٷرت تٶمەندەگەنٸ بايقالادى.
بۇل رەتتە, كٶرسەتكٸشتەر كٶبٸنەسە جٷرگٸزٸلگەن بٷكٸل زەرتتەۋ ۋاقىتىندا رەكوردتىق تٶمەن مەندەرگە جاقىن بولدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, وسى ەلدەردە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋى اياسىندا ورىن الۋى مٷمكٸن. قازاقستاندا بىلتىرعى جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بٸرتٸندەپ نىعايۋى تٸركەلۋدە.
"جالپى, 2024 جىلدىڭ سەۋٸر ايى ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن بەيتاراپ بولدى, بٸراق تۇرعىنداردىڭ جەكە باعالاۋى بويىنشا ەر تٷرلٸ بولدى. ەگەر قازاقستاندا تۇتىنۋشىلىق سەنٸمدٸلٸك يندەكسٸ (CCI) تٶرت اي قاتارىنان تٶمەندەگەننەن كەيٸن ونىڭ قالپىنا كەلۋٸ بايقالسا, وندا ٶزبەكستاندا CCI يندەكسٸ اقپان ايىنداعى مەندەرگە قايتا ورالىپ, كٷرت تٶمەندەۋدٸ كٶرسەتەدٸ. جوعارىدا اتالعان ەلدەردەگٸ جاعداي قالاي بولعاندا دا ەر تٷرلٸ, سەبەبٸ قازاقستان تەحنيكالىق جاعىنان تەرٸس جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ وڭ جاۋاپتاردان باسىم بولۋىمەن ودان ەرٸ تەرٸس ايماقتا جاتىر, ال ٶزبەكستان تەجٸكستاننان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندى ساقتاپ وتىر. سونىمەن بٸرگە تەجٸكستان مەن قىرعىزستاندا CCI يندەكسٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ اسا ماڭىزدى بولمادى. دەگەنمەن قىرعىزستان ٶزبەكستانعا جاقىندادى جەنە وسى سەرپٸن جالعاسقان جاعدايدا باتىستاعى كٶرشٸسٸن باسىپ وزۋى مٷمكٸن", - دەيدٸ Freedom Finance Global كومپانيياسىنىڭ تالداۋشىسى دانييار ورازباەۆ.
تالداۋشىلار زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلگەن ەلدەردەگٸ حالىق سانىنا سەيكەس قازاقستان مەن ٶزبەكستاندا اي سايىن 3 600 ساۋالناما, قىرعىزستاندا 1600, تەجٸكستاندا 1200 ساۋالنامادان جيناپ وتىرادى. زەرتتەۋلەر ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸندە تۇتىنۋشىلىق سەنٸمدٸلٸك يندەكستەرٸن الۋ ٷشٸن قولدانىلاتىن جەنە United Research Technologies Group زەرتتەۋ كومپانيياسى جەرگٸلٸكتٸ مٸندەتتەرگە بەيٸمدەگەن ەدٸسناماعا نەگٸزدەلەدٸ. دەرەكتەردٸ جيناۋ ەدٸسٸ – تەلەفون ارقىلى ساۋالناما جٷرگٸزۋ. ساۋالناما جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تٸلٸندە جٷرگٸزٸلدٸ: زەرتتەۋ رەسپوندەنتتەردٸڭ انا تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ.
