قازاقستانداعى كٸشٸ حالىقتاردىڭ «ٷلكەن دوسى» – تەك قانا قازاقتار
كەڭەس وداعى ىدىرعان كەزدە كٶپەتنيكالىق قازاقستان بٸردەن ۇلتارالىق جانجال وشاعىنا اينالۋى مٷمكٸن دەپ سەۋەگەيسٸگەندەر دە تابىلعانى ەدٸ. سوعان قاراماستان, ۇلت كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتى جەنە قازاق حالقىنىڭ سابىرلى, دارقان پەيٸلٸ ارقاسىندا ەلدە ۇلتتاردىڭ تاتۋلىعى مەن سىيلاستىعىنىڭ «قازاقستاندىق فەنومەنٸ» ەلەمگە ٷلگٸ بولدى.
ۇلتارالىق قاتىناستاردى ۇدايى رەتتەۋ ەۋ باستان-اق ٸشكٸ ساياساتىمىزدىڭ نەگٸزگٸ باعدارى, ۇلتارالىق تاتۋلىق ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپٸلٸ سانالدى. مەملەكەت ٶزگە ۇلتتاردى جاساندى تٷردە اسسيميلاتسييالاۋ, قىسىم كٶرسەتۋ ەرەكەتتەرٸنە بارعان ەمەس.
كونستيتۋتسييانىڭ 19-بابىنا سەيكەس, ەر ۇلت ٶكٸلدەرٸ ٶز سالت-دەستٷرٸن ساقتاۋعا, انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋىنا, ەركٸن ٶمٸر سٷرۋٸنە قۇقىقتىق نەگٸز جاسالعان. ەلدەگٸ قوعامدىق كەلسٸمدٸ ساقتاۋ, از ۇلتتاردىڭ مەدەني ورتالىقتارىن بارىنشا قولداۋ ماقساتىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا زور مٸندەت جٷكتەلدٸ.
بۇدان باسقا, قازاقستاننىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانى قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸندە اسسامبلەيا ٶكٸلدەرٸنٸڭ بولۋى, بٸرٸنشٸدەن, بۇل ۇيىمنىڭ مەرتەبەسٸ مەن بەدەلٸن كٶتەرسە, ەكٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدەگٸ تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە كەڭٸنەن قاتىسۋىنا, تۇراقتى دامۋدىڭ كەپٸلٸ – بەيبٸتشٸلٸك پەن ىنتىماقتىڭ ودان ەرٸ نىعايۋىنا ەسەر ەتكەنٸ سٶزسٸز.
بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەتنوساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعدارى: ەتنوستىڭ بەيساياسيلانۋى, ۇلت ۇعىمىنان ازاماتتىققا كٶشۋ, ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋ, بارلىق ۇلتتاردىڭ مەدەني ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن ساقتاۋ, مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ بازاسىن ارتتىرۋ, بارلىق ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ديالەكتيكالىق ينتەگراتسيياسىن قامتاماسىز ەتۋ باستى ورىندا بولدى.
ەلەمدەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ 90 پايىزى كٶپەتنيكالىق بولعاندىقتان, ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق ساياساتىندا جەرگٸلٸكتٸ ۇلتقا باسىمدىق بەرٸپ, ۇلتتىق ازشىلىق ٶكٸلدەرٸن دە قورعاۋ ٷشٸن پريموردياليستٸك جەنە كونسترۋكتيۆيستٸك تەسٸلدەرٸنە جٷگٸنەدٸ.
كٶپتەگەن ۇلت ٶكٸلدەرٸ تۇراتىن قازاقستان جاعدايىندا قازاق ۇلتى دا كونسترۋكتيۆتٸك نەگٸزدە بٸرٸكتٸرۋشٸ ھەم تۇتاستىرۋشى مٸندەتٸن اتقارعانى انىق. ەلدەگٸ تىنىشتىق پەن ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋ ەر قازاقتىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مٸندەتٸ بولۋى تيٸس.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بٸر سٶزٸندە «تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمدٸ, حالىقتار دوستىعىن ساقتاۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتىنا اينالدى. بٸزدەر وسى جىلدارى قازاقستانعا تەن قوعامدىق كەلٸسٸم مەملەكەتتٸ ٶركەندەتۋدە پايداسى زور ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر باستى بايلىعىمىزعا اينالعان ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتىپ, كەلەشەك ۇرپاققا اماناتتاۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن.
بٷگٸندە بٸزدەر ەلباسى اماناتتاعان تاتۋلىق پەن دوستىعىمىزدى ٶركەندەتۋگە بەرٸمٸز بٸر كٸسٸدەي اتسالىسىپ كەلەمٸز. قازاقستاندا تٷركٸ, ورىس, ٶزبەك, ۇيعىر, كەرٸس, نەمٸس, كٷرد, تاتار سىندى جٷزدەگەن ۇلت مەكەندەيدٸ. بۇل رەتتە بٸزدەر قازاق جەرٸنە تۋىن تٸككەن قايسى ۇلت ٶكٸلٸنٸڭ كٶپ, ازدىعىن ايتىپ جاتپاۋىمىز كەرەك. بەرٸمٸز ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن ورتاق مۇراتىمىزدى ۇلىقتاپ, العا قادام باسۋدىڭ ماڭىزى زور. سول كەزدە بٸزدٸڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزگە ەشكٸم سىنا قاعا المايدى.
اتاقتى اۆار اقىنى راسۋل عامزات «مەنٸڭ داعىستانىم» دەگەن عۇمىرنامالىق-پەلساپالىق تەمسٸلدٸك تاڭعاجايىپ دٷنيەسٸندە اتاقتى شەمٸل باباسىنىڭ «كٸشٸ حالىقتارعا ٷلكەن قانجار كەرەك» دەگەن سٶزٸم مىسالعا كەلتٸرەدٸ دە, ونى ەبۋتەلٸپ اقىننىڭ اراعا الپىس جىل سالىپ «كٸشٸ حالىقتارعا ٷلكەن دوس كەرەك» دەگەن سٶزٸمەن تٷيٸندەيدٸ. شەمٸلدٸڭ «ٷلكەن قانجارى» دا, ەبۋتەلٸپتٸڭ «ٷلكەن دوسى» دا ٶز زامانىنىڭ ٷنٸ, تٸلەگٸ. «ٷلكەن قانجاردىڭ» سىرى بەلگٸلٸ, ال «ٷلكەن دوستىڭ» مەنٸسٸ «ٷلكەن حالىق» دەگەن سٶز. قىزىل يمپەرييانىڭ كەشەگٸ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ساياساتىن عانا ۋاعىزدايتىن جارناما سىندى تىم جالاڭ دٷنيە دە بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن.
بٷگٸن زامان دا, زاڭ دا ٶزگەردٸ. كەڭەستٸك مەسكەۋگە بودان بولعان وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ٸشٸندەگٸ شاڭىراعى بيٸك, كەرەگەسٸ كەڭ قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعانىنا 30 جىل تولماقشى.
ال سول قازاق ەلٸندە جٷزدەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستار تۇرىپ جاتىر. قاپ تاۋىنىڭ قاھارماندارى ايتقان «ٷلكەن دوستىڭ» رٶلٸن اتقارۋ قازٸر قازاقتاردىڭ ماڭدايىنا جازىلعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. نەگە دەسەڭٸز, قازٸر قازاق ەلٸندەگٸ «كٸشٸ حالىقتاردىڭ» اعاسى مەن جاعاسى, ياعني, «ٷلكەن دوسى» – تەك قانا قازاقتار. ال قازاقتار ٷلكەن دوس قانا ەمەس, ٷلكەن جٷرەكتٸ دوس بولا بٸلدٸ. بۇل جاۋاپتى مٸندەتتٸڭ جٷگٸ دە اۋىر. ونى ابىرويمەن ارقالاپ جٷرۋ قازاقتاردىڭ كٸشپەيٸلدٸگٸنٸڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ تٶزٸمٸ مەن تٷسٸنٸگٸنٸڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىپ جاتىر.
ەز تٶلە بي بابامىز «بەتەگە كەتسە بەل قالار, بەكتەر كەتسە ەل قالار, بەرەكەڭ كەتسە نەڭ قالار» دەپ تولعاعان ەكەن. قازاق جۇرتىنىڭ الىس-جاقىنداعى ەلدەردٸ «بەرەكەلدٸ» دەگٸزەتٸن قازٸرگٸ باستى جەتٸستٸگٸ وسى بەرەكە-بٸرلٸك بولىپ تۇر. بۇل رەتتە «بەرەكەنٸ كٶكتەن تٸلەمە, بٸرلٸگٸ مول كٶپتەن تٸلە» دەگەن اتا-بابا اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىندا دوستىق پەن الىس-بەرٸستٸ, بارىس-كەلٸستٸ مىقتاپ باسشىلىققا الىپ كەلە جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دوستىق پەن ىنتىماقتى باستى تەمٸرقازىعىنا اينالدىرىپ وتىر.
نۇرلان ەۋبەكٸر
