– تەلمان مىرزا, بٷگٸندە اۋىز سۋ مەسەلەسٸ جالعىز قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸنە اينالىپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. جالپى, بۇل مەسەلەنٸ قالاي شەشۋگە بولادى?
– راس. جىل ٶتكەن سايىن ەلەم ٷشٸن اۋىز سۋ ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالىپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمدە 2 ميللياردتان استام ادام ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكٸزە الماۋدا. سولاردىڭ اراسىندا 785 ميلليون ادام جٷيەلەنگەن اۋىز سۋىنان (قۇبىر, قۇدىق, قورعالعان بۇلاق) مٷلدە تىس قالعان.
قازاقستان ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ بويىنشا 70-شٸ ورىندا. ال ەۋرازييا قۇرلىعىندا سۋ تاپشى ەلدەردٸڭ كٶش باسىندا كەلەدٸ. ازييا ەلدەرٸ اراسىندا سۋ تاپشىلىعى بويىنشا 8-شٸ ورىندامىز.
ەل اۋماعىنىڭ 2,8%-ىندا عانا اشىق سۋ قورى بولسا, ٷشتەن ەكٸ بٶلٸگٸن قۇرعاق ايماقتار قۇرايدى. ياعني, ەلٸمٸز «سۋعا تەۋەلدٸ» ەلدەردٸڭ توبىنا جاتادى.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ باعالاۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ كٶلەمٸ جىلىنا 90-نان 76 تەكشە مەترگە دەيٸن, ياعني 15%-عا ازايادى. سونىمەن قاتار, بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا 20 جىلدا قازاقستاندا سۋ تۇتىنۋ 56 پايىزعا ارتادى.
– ماماندار ەلٸمٸز سۋ قورى بويىنشا كٶرشٸلەس ەلدەرگە تەۋەلدٸ ەكەنٸمٸزدٸ جيٸ ايتادى. بۇل قانشالىقتى راس, ەڭگٸمە?
– ەلٸمٸزدٸڭ جەر ٷستٸ سۋلارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى (44,9 كم3) كٶرشٸلەس ەلدەردەن (قىتاي, رەسەي, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستان) كەلەدٸ. سونىمەن قاتار, جىل سايىن ەلٸمٸزدە كٶكتەي ٶتەتٸن ترانسشەكارالىق ٶزەندەردە سۋ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەپ كەلەدٸ. بۇل بٸز ٷشٸن قاۋٸپتٸ قۇبىلىس.
ەلٸمٸزگە سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتپەۋٸنە ٶزەندەردٸڭ باسىندا وتىرعان كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ سۋدى شەكتەن تىس رەتتەۋٸ دە (سۋ قويمالارىن سالۋ, سۋدى كەڭٸنەن پايدالانۋ جەنە ت.ب.) كەسٸرٸن تيگٸزٸپ وتىر. سونىمەن قاتار ٶزەن باسسەيندەرٸندەگٸ سۋدى تيٸمسٸز پايدالانۋىمىزدا جاعدايدى كٷردەلەندٸرٸپ وترىعانىن جاسىرماي ايتۋىمىز كەرەك.
ەگەر جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرەتٸن بولسا, قازاقستان بولاشاقتا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كٷردەلٸ مەسەلەلەرگە تاپ بولاتىنى انىق. سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸ تەزدەتٸپ شەشۋگە كٷش سالۋىمىز كەرەك.
– جەر شارىندا كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ دە بۇل ٸسكە كەسٸرٸن تيگٸزٸپ وتىر ەمەس پە?
– دۇرىس ايتاسىز, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ دە اۋىز سۋ مەسەلەسٸن ۋشىقتىرۋىشى فاكتوردىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي رەسپۋبليكاداعى سۋ اعىنى كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى 14-تەن 40%-عا دەيٸن ازاياى مٷمكٸن.
وسى رەتتە سۋ كٶزدەرٸن پايدالانۋ ٸسٸن بٸر قالىپتى رەتتەي الماي وتىرعانىمىز جانعا باتادى.
ەلٸمٸزدە سۋمەن جەتكٸلٸكتٸ تٷردە قامتاماسىز ەتٸلگەن ايماقتار بار. وعان, ەرتٸس ٶزەنٸ باسسەينٸ ماڭىنداعى ٶڭٸرلەردٸ جاتقىزۋعا بولادى. سونىمەن قاتار سۋ تاپشى ماڭعىستاۋ وبلىسى سەكٸلدٸ ايماقتاردىڭ دا بار ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
جالپى اۋىز سۋ مەسەلەسٸن قوزعاعاندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ٷردٸسٸندەگٸ قاراپايىم قالدىق سۋلاردى پايدالانۋ مەسەلەسٸن دە ايتۋعا تيٸسپٸز.
بۇل رەتتە «GVP UN water» حالىقارالىق سۋدى باسقارۋ يندەكسٸ بويىنشا قازاقستان كٶرسەتكٸشٸ ەڭ تيٸمسٸز دەپ تانىلعان. ۇلتتىق ستراتەگييالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ ساراپشىلارى وسى فاكتور رەسپۋبليكانىڭ جىل سايىن شامامەن 200 ميلليون اقش دوللارىن جوعالتۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن ەسەپتەپ شىقتى.
– تەلمان مىرزا, بۇل سالانى زەرتتەپ, زەردەلەگەن مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى. قازاقستان قاي سالا بويىنشا سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا ىسىراپشىلىدىققا ۇرىنىپ وتىر? وقىرماندارىمىز بٸلسٸن.
– بۇل رەتتە بٸردەن اۋىل شارۋاشىلىعىن اتاۋعا بولادى. بۇل سالادا سۋدى تۇتىنۋ كٶرسەتكٸشٸ 63%-عا جەتەدٸ, سالىستىرمالى تٷردە الىپ قاراساق, اۋىز سۋ مەن شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق سالادى سۋدى تۇتىنۋ ٷلەسٸ نەبەرٸ 4%-دى قۇرايدى. وسى بٸر كٶرسەتكٸشتەن-اق, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قانشالىقتى ىسىراپشىلىققا جول بەرٸپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, سۋدى ەگٸستٸكتەرگە جەنە باۋ-باقشالارعا تاسىمالداۋ كەزٸندە ونىڭ كٶلەمٸنٸڭ جارتىسى جوعالادى. ەگەر بٸزدەر وسى باعىتتا جاڭا تەحنولوگييالاردى پايدالانىپ, تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن بولساق, ەلٸمٸزدە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋعا بولار ەدٸ.
وسى مەسەلەلەر مەن مٸندەتتەردٸ شەشۋ ٷشٸن عىلىمي كٶزقاراستى قولدانۋدىڭ ماڭىزى زور. شەت ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلگەن جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزٸپ, سىرتقى كونتۋرداعى بەلسەندٸ ديپلوماتييالىق قىزمەتتٸ كٶزدەيتٸن جٷيەلٸ شارالاردى قولعا الاتىن كەز كەلدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن.
تالداۋ كٶرسەتكەندەي, سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا بۇل سالانى دامىتۋدىڭ كەشەندٸ ساياسات جوق. ال مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قابىلدانعان باعدارلامالار قولدانىستاعى سۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەلەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶبٸرەك باعىتتالعان.
– سوندا بٸزدٸڭ جٷزەگە اسىرىپ جاتقان باعدارلامالارىمىز زامان تالابىنا جاۋاپ بەرمەي مە?
– قىرۋار بيۋدجەت قاراجاتى بٶلٸنٸپ, مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ قابىلدانعانىنا قاراماستان ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن اۋىلدار مەن اۋداندار اۋىز سۋعا قول جەتكٸزە الماۋدا.
اۋىز سۋ ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ كٶپ جاعدايدا مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى كەمشٸلٸكتەر كٶپ جاعدايدا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ شەكسٸز قايتا قۇرىلۋىمەن بايلانىستى, سونىڭ سالدارىنان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ فۋنكتسييالارى بٸر باسقارمادان ەكٸنشٸسٸنە اۋىسا بەرەتٸنٸ جاسىرىپ قايتەمٸز.
تاعى بٸر مەسەلە, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ مەن قامتاماسىز ەتۋدٸ ٷيلەستٸرەتٸن بٸرتۇتاس ۋەكٸلەتتٸ ورگاننىڭ جوق. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل فۋنكتسييالار بٸر-بٸرٸمەن تولىق ەرەكەتتەسپەيتٸن ەكٸ مينيسترلٸككە جٷكتەلگەن.
ونىڭ ٷستٸنە ٶڭٸرلەردە ٶكٸلەتتٸ ورگانداردىڭ (مەسليحاتتار) بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋى تىم ناشار.
سونىمەن قاتار, بٷگٸندە مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى ٸسكە اسۋىن باعالايتىن تەجٸريبەسٸ جوق. انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ, كەمشٸلٸكتەردٸڭ نەتيجەلەرٸ بويىنشا تيٸستٸ تالداۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلمەيدٸ.
– وسى رەتتە سۋ رەسۋرستارى سالاسىن زەرتتەگەن بٸلٸكتٸ مامان رەتٸندە قانداي ۇسىنىستار اتار ەدٸڭٸز?
– قر پارلامەنتٸ سەناتى جانىنداعى اناليتيكا مەكتەبٸنٸڭ ساراپشىلارىنىڭ كٶزقاراسى بويىنشا مىناداي ۇسىنىستار ۇسىنا الامىز.
بٸرٸنشٸ, قالالار مەن اۋىلداردى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ مەن اۋىز سۋ ساپاسى كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرىڭعاي مونيتورينگٸ جٷيەسٸن قۇرۋ جەنە بٸر تەۋەلسٸز ۋەكٸلەتتٸ ورگان ەنگٸزۋ (مٷددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ٷشٸن).
ەكٸنشٸ, سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ جالپى تٷسٸنٸگٸ مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن زاڭنامالىق بازا مەن تۇجىرىمدامالىق اپپاراتتى رەتتەۋ كەرەك.
ٷشٸنشٸ, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ەربٸر دەڭگەيٸ ٷشٸن ماقساتتاردى, نيەتتەردٸ جەنە تيٸمدٸلٸك كٶرسەتكٸشتەرٸن ەزٸرلەۋ ٷشٸن سىرتقى جەنە قۇزىرەتتٸ مامانداردى تارتۋ جەنە مەملەكەتتٸك سەكتوردا تيٸستٸ كوممۋنيكاتسييالىق داعدىلاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قاتەلٸكتەر كٶپ كەتەدٸ. سونى رەتتەۋ كەرەك. بۇدان باسقا سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارىن وقىتۋ مەن ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸز.
جاڭا سۋ قۇبىرلار مەن جابدىقتارعا تيٸستٸ دەڭگەيدە ينۆەستيتسييا سالۋ تۇراقتى سۋمەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, توزۋدى ازايتادى. ينۆەستيتسييانىڭ ماقساتتى جەنە اشىق جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ولاردىڭ جۇمسالۋىن قاداعالاۋ جەنە باقىلاۋدى كٷشەيتۋدٸڭ ماڭىزى زور.
لاستانعان سۋدى تۇتىنۋ جەنە پروفيلاكتيكالىق ٸس-شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا اۋرۋ تۋعىزاتىن فاكتورعا دا مۇقييات نازار اۋدارۋ قاجەت.
اۋىز سۋدىڭ ەپيدەميولوگييالىق ماڭىزدىلىعىن, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتٸمەن اۋىز سۋ ساپاسىنا تۇراقتى مەملەكەتتٸك باقىلاۋ جٷرگٸزۋدٸڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن ەسكەرٸپ, سۋ قۇبىرلارى سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگانداردىڭ سۋ ساپاسىنا جەدەل باقىلاۋىن كٷشەيتۋدٸڭ دە ماڭىزى زور.
بۇدان باسقا ينۆەنتاريزاتسييا, ەكولوگييالىق مونيتورينگ, توپىراقتى زالالسىزداندىرۋ, سۋ رەسۋرستارى مەن نىساندارىنىڭ ماڭىندا قالىپتاسقان پوليگونداردى رەكۋلتيۆاتسييالاۋ سيياقتى شارالاردى دەرۋ قولعا الۋ كەرەك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
دەرەككٶزٸ "قالا مەن دالا" گازەتٸ
