قازاقستاندىق راديكالدار دەگەن كٸمدەر?
ۇزاق جىلداردان بەرٸ تەرروريزممەن كٷرەسٸپ, ۇيىمداسقان راديكالدىق كٷشتەر مەن تەررورلىق توپتارعا (مەسەلەن, ال-كايدا, ٶزبەكستان يسلام قوزعالىسى, تٷركٸستان يسلام پارتيياسى – بارلىعىنا قازاقستان اۋماعىندا تىيىم سالىنعان) قارسى كٷرەسٸپ جاتقان باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, بٸز ەزٸرگە شاعىن جەنە ٶزارا بايلانىسپاعان راديكالدىق توپتارمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرمىز.
ساراپتاما نەتيجەسٸ بويىنشا, بۇل توپتاردى شارتتى تٷردە 3 تٷرگە بٶلۋگە بولادى: «ديۆەرسييالىق» (سىرتتان ارنايى جوسپار مەن ماقساتپەن دايىندالعان ادامدار), «جاماعات» (دٸني ەكسترەميستٸك نەگٸزدە جينالعان راديكالدار توبى), «باندى» (كٶشباسشىنىڭ نەمەسە باسقا بٸر فاكتٸلەردٸڭ ەسەرٸنەن راديكالدانعان قاراپايىم قىلمىستىق توپ). قازاقستاندا كٶبٸنە اتالعان توپتاردى دٸني جەنە قىلمىستىق نەگٸز بويىنشا بٸرٸككەن ادامدار قۇرايدى.
اقتٶبەدە ەرەكەت ەتكەن راديكالدار وسىنداي توپتاردىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ بولىپ وتىر. شابۋىل جاساعانداردىڭ جەتەۋٸ ۇرلىق, ادام ٶلتٸرۋ, زورلاۋ, ۇرىپ سوعۋ بويىنشا بۇرىن سوتتالسا, ەكەۋٸ بۇرىن ەكسترەميستٸك ەرەكەتٸ ٷشٸن جاۋاپقا تارتىلعان بولاتىن. الماتىداعى شابۋىلعا قاتىسۋشى دا بۇرىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان بولىپ شىقتى.
بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە دٸني توپتار مەن قىلمىستىق توپتاردىڭ ارالاسۋىنا, قىلمىسكەرلەردٸڭ تٷزەۋ كولونييالارىندا ەكسترەميستٸك يدەلوگييانىڭ شىرماۋىنا تٷسٸپ قالۋىنان بولىپ جاتىر.
ەرينە, قازٸرگٸ تاڭدا تٷزەۋ كولونييالارىندا ايىپتالعاندارمەن تيٸستٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. الايدا, ونداعى جاعداي قۇزىرلى ورگاننىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولعانىمەن جاعداي بەرٸبٸر دە كٷردەلٸ.
راديكالدار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا نەگە شابۋىلدايدى?
«راديكال توپتار تەك قانا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا شابۋىل جاسايدى» دەگەن پٸكٸر قاتە. تالداۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, بەيبٸت تۇرعىندار دا راديكالدىق توپتاردىڭ قۇربانىنا اينالىپ وتىر.
مىسالى, راديكالداردىڭ قولىنان كٶبٸنەسە كەسٸپكەرلەر, اۆتوكٶلٸك پەن تاكسي جٷرگٸزۋشٸلەرٸ, ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ مەن كٶشەدەگٸ كەزدەيسوق ادامدار قۇربان بولۋدا. ال راديكالداردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن پوليتسييا ۋچاسكەلەرٸنە, ۇقك دەپارتامەنتٸ مەن ەسكەري بٶلٸمدەرگە شابۋىل جاساۋى – قارۋ يەمدەنٸپ الۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىر.
نەمەسە راديكالدىق توپتاردىڭ شابۋىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ٶزدەرٸنشە كٶرسەتكەن سەسٸ مەن ٶزٸندٸك كەك قايتارۋى بولۋى مٷمكٸن.
كٶپ جاعدايدا راديكالدىق توپتار شىن مەنٸسٸندە بۇرىن بولعان بەلگٸلٸ بٸر وقيعالاردى قايتالاپ جاساۋعا تىرىساتىنى بەلگٸلٸ. بٸراق تا, راديكالداردىڭ بۇل ٸس-ەرەكەتتەرٸ بەرٸبٸر دە جيٸ تەررورلىق اكت بولىپ ەسەپتەلەدٸ, سەبەبٸ ولاردىڭ مۇنداي ەرەكەتتەرٸ تٷپتٸڭ-تٷبٸندە قوعام ٸشٸندە ٷرەي تاراتىپ, جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا باعىتتالعان.
مەنٸڭ ويىمشا, الماتىداعى سوڭعى وقيعا, قىلمىسكەردٸڭ نەگٸزگٸ موتيۆٸن قالاي اتاساق تا, نەگٸزٸ تەراكتٸ بولىپ باعالانۋى كەرەك. سەبەبٸ, ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸندە تەررورلىق اكتسييانىڭ كەيبٸر ەلەمەنتتەرٸ بار. مىسالى, قىلمىسكەر مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ عيماراتى مەن نىساندارىنا شابۋىل جاساۋ ارقىلى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى بۇزىپ, ازاماتتاردى قورقىنىشتا ۇستاۋعا تىرىستى.
دايش پەن ەل-كايدانىڭ شابۋىلدارعا قاتىسى بار ما?
اقتٶبە مەن الماتىداعى تەراكتٸگە ەشقانداي دا ۇيىمنىڭ قاتىسى جوق دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىز. بۇعان دەيٸن دە ايتىلعانداي, بۇل جەرگٸلٸكتٸ راديكالدىق توپتىڭ ۇيىمداستىرعان ەرەكەتٸ.
مۇنداي توپتاردى ساراپشىلار ٶزارا «ۇيقىداعى توپتار» دەپ ايتادى, سەبەبٸ, ولار ناقتى بٸر جوسپارى جوق, بەلگٸلٸ بٸر ۇيىمنىڭ بٶلشەگٸ ەمەس, ٶز بەتٸمەن قۇرىلىپ, بۇرىن اسا بٸر ەرەكەتتەردٸ جاساماعان جەنە بەلگٸلٸ بٸر راديكالدى يدەولوگييانىڭ جاقتاۋشىسى. بۇل توپتارعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ شەت ەلدٸڭ پروپاگاندالىق بەينەروليكتەرٸ مەن فوتو سۋرەتتەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
مەسەلەن, 2013-2016 جىلداردىڭ ارالىعىندا دايش تاراپىنان قازاقستاندىق سودىرلاردىڭ قاتىسۋىمەن 5 رەسمي ۆيدەوسى تاراتىلعان. ودان باسقا, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنەن سيريياعا كەتٸپ, سوعىسىپ جٷرگەندەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ كٶپتەگەن اككاۋنتتارىن ەسەپتەمەگەندە جٷزدەگەن تٷرلٸ ەۋەسقوي دەڭگەيدە تٷسٸرٸلگەن فوتو-ۆيدەو ماتەريالدارى جٷر.
ٶكٸنٸشكە قاراي, راديكالدار وسىنداي روليكتەردٸ ەسٸرەسە «ۆكونتاكتە» ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە ەمٸن-ەركٸن تاراتىپ وتىر.
اقتٶبە وقيعاسىنا قاتىسقان راديكالدىق توپ دايش نەمەسە ەل-كايدانىڭ ەشقانداي مٷشەسٸ نەمەسە بٶلشەگٸ ەمەس. بٸراق تا, ولاردىڭ توسىن ەرەكەتكە بارۋىنا ينتەرنەتتەگٸ جاناما ٷندەۋ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
مىسالى, اقتٶبە وقيعاسىنان 2 اپتا بۇرىن بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە دايش توبىنىڭ بٸر كٶسەمدەرٸ تەراكتٸ جاساۋعا شاقىرعان اۋديوٷندەۋٸ تاراتىلعان بولاتىن. وسى ٷندەۋدە بٸرنەشە ەلدەر اتالعان بولاتىن, سوندىقتان, مۇنداي وقيعالار كەز كەلگەن ەلدە ورىن الۋى ىقتيمال.
مەسەلەن, بانگلادەش, اقش, فرانتسييا ەلدەرٸندە ورىن العان سوڭعى تەررورلىق اكتٸلەر وسىمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. سودان بولار, مامىر ايىنىڭ سوڭىندا اقش مەملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸ ٶز ازاماتتارىنا ەۋروپا ەلدەرٸندە جازدىڭ ٷش ايىندا ورىن الۋى مٷمكٸن تەراكتٸلەر تۋرالى الدىن الا حابارلاعان بولاتىن. بۇل كەزدەيسوق ەسكەرتۋ ەمەس.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ سوڭعى مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, ەربٸر مۇسىلمان ٷشٸن قاسيەتتٸ بولىپ ەسەپتەلەتٸن رامازان ايى كەزٸندە دايش جاقتاستارى ەلەمنٸڭ 16 تٷرلٸ ەلٸندە 393 تەرروريستٸك شابۋىل ۇيىمداستىرعان ەكەن.
«ۇيقىداعى راديكالدى توپتاردىڭ» ماقساتى قانداي?
بۇعان دەيٸنگٸ تەرروريزم قاۋپٸ جايىنداعى پٸكٸر-تالاستاردا نەگٸزٸنەن سىرتتان كەلەتٸن قاۋٸپكە كٶپ نازار اۋدارىلدى. مىسالى, كٶبٸنە – كٶپ اۋعانستاننان كەلەتٸن سودىرلار ورتالىق ازييا ايماعىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸنە ەنٸپ, جاعدايدى بۇزۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ايتىلىپ كەلدٸ.
سونداي-اق, تەرروريزم پروبلەماسى سيرييا مەن يراك جەرٸنە ەرتٷرلٸ ەلدەردەن بارىپ سوعىسىپ جاتقان راديكالدار بويىنشا باعامدالاتىن. كٶپتەگەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دايش قۇرامىندا سوعىسىپ جاتقان ازاماتتار وتانىنا ورالعان سوڭ ٶز ەلدەرٸندە تەراكتٸلەر ۇيىمداستىرۋى مٷمكٸن بولاتىن.
الايدا, بٸز سىرتتان كەلەتٸن تەرروريستٸك ۇيىمدادىڭ شابۋىلىنا باسا نازار اۋدارىپ, ايماقتىڭ ٸشٸندەگٸ «ۇيقىداعى توپتاردان» كەلەتٸن قاۋٸپ دەڭگەيٸن بولجاي الماي قالدىق.
كەز كەلگەن ەلدە جەنە كەز كەلگەن قوعامدا راديكالدىق يدەيانى ۇستانعان ادامدار توبى بولادى. ولار ٶز ٸشٸندە ەرتٷرلٸ جوسپار قۇرۋى مٷمكٸن. اتالعان توپتار حالىقارالىق تەررورلىق ۇيىمنىڭ مٷشەسٸ نەمەسە فيليالى بولماي-اق, تٸپتٸ شەتەلدٸك ەشقانداي توپتارمەن بايلانىسپاي-اق ٶز ەلٸنە قاۋٸپ تٶندٸرە الادى.
وسىنداي ادامداردان كەلەتٸن قاۋٸپ – جٷيەلەنگەن ٷلكەن توپتاردان كەلەتٸن قاۋٸپتەن اسپاسا, كەم ەمەس. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ ٸس ەرەكەتٸن الدىن الا بولجاپ بٸلۋ وڭاي ەمەس. سول سەبەپتٸ, بٸز بۇرىننان ايتىپ كەلە جاتقانداي, سىرتتان كەلەتٸن شابۋىلمەن قاتار ٸشكٸ راديكالدىق توپتاردان كەلەتٸن قاۋٸپتٸ ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. بٸزدٸڭ بۇل سٶزٸمٸزگە سوڭعى ۋاقىتتارى فرانتسييا, گەرمانييا, بانگلادەش, اقش ەلدەرٸ بەتپەبەت كەلگەن قاندى قىرعىندار دەلەل بولا الادى.
ال بٸز ەزٸرگە كٸشكەنە راديكالدىق توپتارمەن نەمەسە بٸر ادامنىڭ ٸس ەرەكەتٸنە بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرمىز. ولار قوعامدا بولىپ جاتقان بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدىڭ ەسەرٸنەن وسىنداي بەلسەندٸ ٸس ەرەكەتكە بارادى. سوندىقتان, اقتٶبە مەن الماتىدا ورىن العان جاعدايلار ارنايى جوسپار-ماقساتسىز ورىن العان راديكالدىق اكتسييا بولىپ تابىلادى.
بٸزدٸ بولاشاقتا قانداي قاۋٸپ كٷتٸپ تۇر جەنە بٸزگە نە ٸستەۋ قاجەت?
سوڭعى جاعدايعا قاتىسقان راديكالدىق توپتاردىڭ ەشقانداي دايىندىعىنىڭ بولماۋى, ەرينە, بٸزدەر ٷشٸن ۇتىمدى جاق. قازاقستاندا ورىن الىپ جاتقان تەررورلىق اكتٸلەردٸڭ قانداي دا بٸر ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق جەنە يدەولوگييالىق نەگٸزٸ جوق. بٸز ەزٸرگە جٷيەسٸز, ٶزارا ۇيىمداسپاعان, ٶز ەرەكەتتەرٸن ناقتى جوسپارلاماعان راديكالدىق توپتارمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرمىز. ەندٸگٸ بٸزدٸڭ ماقساتىمىز ولاردىڭ ورنىنا ارنايى وقىتىلىپ جەنە دايىندالعان تەرروريستەردٸڭ كەلۋٸنە جول بەرمەۋ.
2011-2012 جىلدارداعى وقيعالاردان كەيٸن بٸز باسقا مەسەلەلەرگە كٶڭٸل اۋدارىپ, ورىن العان جاعدايدى بٸر رەتتٸك راديكالدىق بەلگٸ رەتٸندە قابىلدادىق.
ەندٸ بولسا, بۇل قاۋٸپ قاتەرگە قارسى ناقتى جەنە تيٸمدٸ شارا قولدانار ٷشٸن, بٸز, ەڭ الدىمەن, ەكسترەميزم مەن تەرروريزم قاۋپٸ ۇزاق ۋاقىتتىق ترەند ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
بٸز تولقىن ٸسپەتتٸ راديكالدىق بەلگٸلەرمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرۋىمىز ىقتيمال. بۇل جەردە راديكالدانۋعا ەسەر ەتٸپ وتىرعان مەسەلەنٸڭ سەبەپ-سالدارىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ەڭ بٸرٸنشٸ – ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكالىق مەسەلەلەر بولىپ وتىر. جاسىراتىنى جوق, ەلٸمٸزدە جۇمىسسىزدىق, جالاقىنىڭ تٶمەندٸگٸ, كريمينالدىق جاعداي, جەمقورلىق, جاستاردىڭ قوعامعا بەيٸمدەلە (مارگيناليزاتسييا) الماۋى سىندى ەرتٷرلٸ مەسەلەلەر جاستارعا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر.
اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ بەرٸ ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك ەسەرٸن كٷشەيتٸپ, راديكالدى يدەولوگييالاردى ۋاعىزداۋشىلارعا قولايلى جاعداي جاساۋدا. بٸراق, وسى مەسەلەلەردٸ وبەكتيۆتٸ جەنە دۇرىس باعامداۋ ارقىلى عانا بٸز كٶپتەگەن قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ دەل انىقتاپ قويماي, بولاشاقتاعى دامۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن دا ايقىنداي الامىز. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, مەملەكەت پەن قوعام بۇل قاۋٸپپەن ۇزاق مەرزٸمدٸ كٷرەسكە دايىن بولۋى قاجەت.
ەرينە, سوڭعى وقيعالار بٸز ٷشٸن جاڭا ٷلكەن سىناق بولىپ وتىر. الايدا, وسى جاعداي كەزٸندە بٸز وتانداستارىمىزدىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن اۋىزبٸرشٸلٸگٸن دە كٶردٸك. مەسەلەن, كەيبٸر ازاماتتار جارالانعاندارعا دەرەۋ كٶمەك كٶرسەتٸپ جاتسا, باسقالارى مەديتسينا ورتالىقتارىندا قان ٶتكٸزۋ ٷشٸن كەزەككە تۇرىپ جاتتى. بۇل بٸزگە بٸر ۇلت, بٸر حالىق رەتٸندە ۇيىسۋدا اۋىر بولسا دا, ٷلكەن ساباق, تەجٸريبە. تەك قانا بٸر-بٸرٸمٸزگە قول ۇشىن بەرٸپ, قولداۋ كٶرسەتٸپ, كٶمەكتەسۋ ارقىلى عانا بٸز بۇل قاۋٸپ-قاتەرگە تويتارىس بەرە الامىز.
ەرلان قارين, ساياساتتانۋشى
دەرەككٶزٸ: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
