ٶتكەن اپتادا بەلگٸلٸ ورىس جۋرناليسٸ الەكسەي ۆەنەديكتوۆ ٶزٸنٸڭ تۆيتتەردەگٸ پاراقشاسىندا (تٶمەندە سۋرەتتە) بىلاي دەدٸ:
«2025 جىلى قازاقستان لاتىن قارپٸنە كٶشپەكشٸ ەكەن. ال سولتٷستٸك قازاقستان شە?».
وسىلايشا ول «سولتٷستٸك قازاقستان رەسەي جەرٸنٸڭ بٸر پۇشپاعى» دەپ جٷرگەن جيرينوۆسكيي, سولجەنيتسىن, ليمونوۆ جەنە تاعى باسقالاردىڭ (بۇلاي ويلايتىندار كٶپ, انىق) قاتارىنا قوسىلدى. تٸزٸم تولىعىپ كەلەدٸ, بايقاساڭىز.
قىرىمنان ايىرىلىپ قان جۇتىپ وتىرعان ۋكراينانىڭ قايعىسى تٷك ەمەس, نەگٸزٸ. بٸزدٸڭ قايعى ودان اۋىر. بٸز استانامىزدان ايىرىلعان حالىقپىز...
قازاق استاناسىن جوعالتتى. ساۋساعىمىزدى بەردٸك, قولىمىزدى جۇتتى.
2 جىل بۇرىن جازۋشى گەرولد بەلگەر (گەراعا) DAT گازەتٸنە وسىعان بايلانىستى سۇحبات بەرگەن. گەراعا, كٸمگە كٸمنٸڭ جەرٸ تيەسٸلٸ ەكەنٸن قورىقپاي ايتقان.
ورىستىڭ يمپەرتسييالىق امبيتسيياسىن ايىپتاعان, بەتٸنە باسقان. ورىسشا سۇحبات ەدٸ. اۋداردىق. ٶزەكتٸلٸگٸ ٶلمەپتٸ, ٶيتكەنٸ.
– گەراعا, رەسەي جاقتان تاعى دا قاۋٸپتٸ ٷندەۋلەر ەستٸلۋدە. «ەلٸمساقتان ورىسقا تيەسٸلٸ جەرلەردٸ قازاقستان قايتارۋى كەرەك» دەپتٸ. بۇعان نە دەيسٸز?
– يە...بۇل ماعان باياعىدان بەلگٸلٸ ەلەۋلەي عوي. مەن سولتٷستٸك قازاقستاندا مەكتەپتە وقىپ جٷرگەندە ايتىلاتىن مۇنداي ەڭگٸمە. «قازاق جەرٸ – ەلٸمساقتان ورىسقا تيەسٸلٸ» دەگەندەي. تاڭ قالاتىنمىن. مۇنى قايدان شىعاردى? اينالاداعى اۋىلدىڭ اتاۋى تٷگەل قازاقشا. «كٶكتٶبە», «اقساي», «ٶرنەك», «مەكتەپ», «قاراتال», «جارقايىڭ»...كٶپ ەندٸ. حالىق تا قازاق. كەي جەرلەردە ورىس اتىمەن جوق. ويلايتىنمىن, وقۋشىمىن عوي: «مۇنى ورىستىڭ جەرٸ دەيدٸ. قاي ساسقانى?». كەيٸن كەلە كٶپ نەرسەگە كٶز جەتتٸ, ۇعىندىق.
قازاقستاندى ورىس جەرٸنٸڭ ەسەبٸنەن بٶلٸسكە تٷسٸردٸ دەگەن ەڭگٸمەلەر باياعىدان بار. بٸرەۋلەر لەنيندٸ ايىپتى سانايدى. سول كٸنەلٸ دەيدٸ.
ٶز باسىم جازۋشى سولجەنيتسىندى سىيلايمىن. بٸر جاعىنان قازاقتار ونى ۇناتپايدى. ونىڭ دا كٶزقاراسى شوۆينيستٸك ٶيتكەنٸ.
بٸز اۋىلدا تۇردىق. ەسٸلدٸڭ جاعاسىندا. تٷمەن, ورىنبوردان قازاقتار كەلەتٸن. ٶزدەرٸن «ٸش جاقتان» كەلدٸك دەيتٸن. كەيٸن ومبى, ورىنبور, استراحاندا قازاقتار تۇراتىنىن بٸلدٸم. ٶزٸم ساراتوۆتا تۋدىم عوي. سول جاقتاعى نەمٸس اۋىلدارىندا دا قازاقتار بار ەدٸ.
كەيبٸر ادامدار وسىمەن «اۋىرادى». تەرريتورييالىق تۇتاستىقتى ٶزگەرتۋ يدەياسى ٶن بويلارىنا تاراپ كەتكەن. ٶز باسىم مۇنى جاقتامايتىنداردىڭ قاتارىندامىن. مەن قازاق جەرٸندە, قازاق اۋىلىندا ٶستٸم. قازاقتىڭ تاريحىن بٸلەمٸن جەنە مۇنداي ەڭگٸمەنٸ قيسىنسىز دەپ سانايمىن.
قوناەۆتىڭ تۇسىندا مىناداي جاعداي بولعان. قاتەلەسپەسەم, «قازپراۆدا» گازەتٸندە كيبيروۆ دەگەن بٸر ۇيعىر «ۇيعىرلار جەتٸسۋ اۆتوحتونى» دەگەن ماقالا جازدى. جەتٸسۋ ٶلكەسٸ ۇيعىرعا تيەسٸلٸ ەكەنٸن دەلەلدەۋگە تىرىسىپتى.
ول كەزدە ورتالىق كوميتەتتە كامال سمايىلوۆ, ۋستينوۆ سيياقتى تانىستارىم ٸستەيتٸن. بٸزدٸ, ەدەبيەتشٸلەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە ۇيعىر اقىن-جازۋشىلارىن وسىعان بايلانىستى جيىنعا جينادى.
ەڭگٸمە: «قالاي بولعانى, الماتى ۇيعىرلاردىڭ استاناسى ما سوندا?» دەگەن تاقىرىپتا ٶربٸدٸ. ەسٸرەسە, سەكەن جٷنٸسوۆ اشۋلى ەدٸ. تابيعاتىندا تٸكمٸنەز, قىزۋقاندى ادام عوي.
«سوندا بٸز قايدا قالدىق?» – دەدٸ ول. سودان سٶزتالاس باستالدى دا كەتتٸ...بٸر كەزدە مەن تۇرىپ: «وي, قويىڭدارشى ٶزٸ. بۇل قازاقتىڭ دا, ۇيعىردىڭ دا جەرٸ ەمەس, نەمٸستٸڭ جەرٸ» دەدٸم.
اۋىزدارىن اشىپ قالدى. سەكەن ماعان تۇرا ۇمتىلۋعا شاق قالدى.
«الماتى – نەمٸستٸڭ استاناسى ما?». «يە, نەمٸستٸڭ استاناسى», – دەدٸم. حٸٸ عاسىردان بەرٸ نەمٸس ساياحاتشىلارى بۇل ٶلكەنٸ زەرتتەگەن, سۋرەتتەگەن. ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ, ەتو زەمليا پرينادلەجيت نەمتسام», – دەدٸم.
سەكەن جٷنٸسوۆتٸڭ شىدامى شەگٸنە جەتتٸ: «سوندا قازاقتىڭ استاناسى قاي جەردە?». مەن وعان: «قازاقتىڭ استاناسى – تالعار بولادى» دەدٸم. زالداعىلار بٸر سەت تىنشي قالدى دا, قىران-توپان كٷلكٸگە كٶمٸلدٸ. وسىلاي ەزٸلمەن ٷلكەن داۋدىڭ الدىن العانىمىز بار. كەتەردە كامال سمايىلوۆ قولىمدى قىسىپ: «ەي مولودەتس, تاۋىپ كەتتٸڭ!» دەدٸ.
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن, اۋزىڭا
[caption id="attachment_10999" align="alignright" width="501"]
كەلگەندٸ كٶكي بەرۋگە بولمايدى. ايتتىڭ ەكەن تاريحي فاكتٸلەرمەن دەلەلدە, سٶيتٸپ بۇل ەڭگٸمەگە بٸرجولاتا نٷكتە قوي.
قازاق پەن ورىستىڭ شەكاراسى زاڭ جٷزٸندە بەلگٸلەنگەن.
انىعىندا: «بۇل كٸمنٸڭ جەرٸ?» دەگەن ساۋالدى كەسە-كٶلدەنەڭ قويساق ورىستىڭ كٶپتەگەن ەلدٸ-مەكەنٸن «مەنٸكٸ» دەپ ايتۋعان قازاقتىڭ ەبدەن قۇقى بار.
– شىنىمەن دە, ەيتپەسە, رەسەيدەگٸ قورعان (كۋرگان), ورىنبور (ورەنبۋرگ), تٷمەن (تيۋمەن), سارىتاۋ (ساراتوۆ) سيياقتى ٶڭٸر اتاۋلارى قايدان شىقتى? مەسكەۋدەگٸ وردا (وردىنكا) ٶز الدىنا...
– مەسكەۋدە اربات بار. «اربات» قازاق تٸلٸندە «اربا مەن ات» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
قايتالاپ ايتايىن. بٸر ەلدٸڭ تەرريتوريياسىنا تيٸسكەن ەڭگٸمەلەر تىم تەرەڭدەپ كەتسە جامان.
بٸزدٸڭ ورىس كازاكتارىن جەنە ٶزگە سلاۆيانداردى بٶلٸنۋگە, ٸرٸتكٸ سالۋعا يتەرمەلەپ وتىراتىن بٸر زىمييان كٷش بار. ٶز باسىم رەسەيدٸڭ قازاقستانعا قالاي قارايتىنىن جاقسى بٸلەمٸن. ايۋ تىرناعىمەن قازاق جەرٸنٸڭ بٸر پۇشپاعىن تٸلٸپ السام دەيدٸ, قىتايدىڭ ايداھارى دا وسىدان دەمەلٸ. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى سەم اعايدىڭ ٶز جوسپارى بار...
– مۇنىڭ بەرٸن رەسەيلٸك ارنايى قىزمەت ۇيىمداستىرىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولا ما? ايتالىق, بيلٸكتٸ كەدەن, ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋگە يلٸكتٸرۋ ٷشٸن وسىنداي تەسٸلدٸ پايدالانۋى مٷمكٸن بە?
– مٷمكٸن. بٸراق, اشىق ايتا المايمىن. سەبەبٸ, ساياساتكەر ەمەسپٸن. مەن جازۋشىمىن. الايدا سٶزٸڭنٸڭ جانى بار. بۇل بٸزدٸڭ بيلٸككە قىسىم جاساۋدىڭ ٶتە ەككٸ جولى. ارا-تۇرا «بايقا!» دەپ قورقىتىپ تۇرۋعا بولادى. بٸراق, قازاقتار دا قاراپ وتىرماۋى كەرەك. ساۋساعىن شوشايتىپ, «ٶزٸڭ بايقا, تەيت» دەۋٸ قاجەت.
– قازاقتىڭ جەرٸنە كٶز الارتىپ وتىرعان ارانداتۋشىلاردىڭ ارتىندا كٸم تۇر, نە دەگەنمەن?
– مۇنداي دٷنيەگە, مۇنداي ادامدارعا مٷلدە نازار اۋدارماۋ كەرەك. يە, ەگەر سولجەنيتسىن ايتسا, سٶزسٸز بۇعان قارىمتا قايتارۋ كەرەكپٸز. نۇرپەيٸسوۆ, باسقا دا جازۋشىلار ونىڭ مەلٸمدەمەسٸنٸڭ مەنسٸز, قيسىنسىز ەكەنٸن تاريحي, جاعرافييالىق دەرەكتەر كەلتٸرە وتىرىپ جوققا شىعارعان جەنە اشىق جازعان. بٸراق, تازا «قازاقباي» ەرەكەتتەر دە بولدى. «باسىن كەسۋ كەرەك» دەگەندەي. بۇل ەدٸس تيٸمسٸز. مۇنداي ەربٸر پٸكٸرگە دەلەلدٸ, ساۋاتتى تٷردە جاۋاپ قاتىپ كٷرەسۋ كەرەك. مۇنداي ويدى قوعام ساناسىنا تىقپالاي الاتىن ىقپالدى, ٷلكەن ادامدارعا عانا قارسى جاۋاپ قات. ال كەكٸر-شٷكٸردٸڭ نە دەگەنٸنە, كٶڭٸل اۋدارماي-اق قويۋعا بولادى. ولاردىڭ اتتارىن دا اتاعىم كەلمەيدٸ.
– ساياساتتانۋشى راسۇل جۇمالى كەرٸسٸنشە ويلايدى. «قازاق جەرٸنٸڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا كٷمەن كەلتٸرگەن رەسەيلٸك ساياساتتانۋشىلارعا قارسى قاتاڭ جاۋاپ قاتقان جٶن» دەيدٸ.
– بٸزدٸڭ زييالى قاۋىم وسىندايدا نەگە ٷنسٸز?
– دۇرىس ايتاسىڭ. بٸزدٸڭ فيلوسوفتار بيلٸكتٸ اقتاپ, جاقتاي بەرگەنشە ارانداتۋشىلارمەن ناقتى دەلەلدەر نەگٸزٸندە كٷرەسپەي مە ەكەن? ايتالىق, ە.نىسانباەۆ, ج.ەبديلدين سيياقتىلار. جازۋشىلارعا دا ايتارىم سول. بٸراق, ولار بۇعان بارمايدى, بۇرىش-بۇرىشتا تىعىلىپ وتىر بەرٸ.
ەڭ تيٸمدٸ تەسٸل قازاق قانا ەمەس قازاقستاندىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, قازاقتار, نەمٸستەر, ورىستار, كەرٸستەر, ۇيعىرلار ەلگٸندەي ارانداتۋ ماقساتىندا ايتىلاتىن وي-پٸكٸرلەردٸ جوققا شىعارىپ, بارلىعى بٸراۋىزدان ٷن قاتۋى كەرەك. وسىلايشا مەملەكەتتٸڭ بٶلٸنبەيتٸنٸن, بٸرتۇتاستىعىن كٶرسەتەمٸز. مەن ٶزٸمنٸڭ ازاماتتىق پوزيتسييامدى وسىلاي كٶرسەتكٸم كەلەدٸ.
دايىنداعان دۋمان بىقاي
