مەملەكەت باسشىسى، جوعارى مارتەبەلى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا وتەتىن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان حالقى شەشىم قابىلدايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋسياسى تۋرالى ۇسىنىس — قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتىنىڭ تاريحي، مادەني، ەكونوميكالىق جانە ساياسي كەمەلدىگىنىڭ ايعاعى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەمدەگى تەڭىزگە شىعا المايتىن ەڭ ءىرى ەل رەتىندە تاريحي جانە گەوگرافيالىق تۇرعىدان ازيا شىعىسى مەن ەۋروپا اراسىنداعى كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. 1991 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق، مادەني، تەحنولوگيالىق، عىلىمي جانە ساياسي سالالاردا ايتارلىقتاي وزگەرىستەردى باستان وتكەردى. بۇل ترانسفورماسيالار جاڭا كونستيتۋسيانى قابىلداۋدىڭ پلەبيسيتارلىق-دەموكراتيالىق تاسىلىندە، ونىڭ مازمۇنىندا، ۇلتتىق ماقتانىش پەن دامۋدىڭ تاريحي باعدارلارىندا كورىنىس تاپقان. ول سونداي-اق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋسيانى دەموكراتيالىق جولمەن قابىلداۋدىڭ جاھاندىق ۇلگىسى.
قازىرگى زامانعى كونستيتۋسيالىق تەندەنسيالار، ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ، پارلامەنتتىك دەموكراتيا جانە الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ەسەپ بەرۋى جانە ازاماتتاردى بيلىكتى اسىرا پايدالانۋدان قورعاۋ — مەملەكەتتەگى جەكە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى. تۇراقتى دامۋ حالىقارالىق بەدەل مەن سەنىمنىڭ، سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكالىق، مادەني جانە ساياسي پروسەستەرگە ءساتتى ينتەگراسيالانۋدىڭ قاجەتتى شارتى بولىپ وتىر.
زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋدى قوسا العاندا، زاماناۋي كونستيتۋسيالىق-قۇقىقتىق قۇرالداردى ەنگىزەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋسياسىنىڭ جوباسى ەلدىڭ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن جاڭا بەرىك نەگىزدەر قالىپتاستىرادى. ونى قابىلداۋ پروسەدۋراسى دا، مازمۇنى دا زاماناۋي كونستيتۋسيالىق جۇيەلەر ءۇشىن ۇلگى بولا الادى.
95 باپتان تۇراتىن كونستيتۋسيا جوباسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمى ەۆوليۋسياسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. ونى قابىلداۋ ءتاسىلى ازاماتتاردىڭ جاڭا كونستيتۋسياعا دەگەن سەنىمىن راستايدى، ال ونىڭ مازمۇنى الەمدەگى جالپىعا ورتاق وركەندەۋ مەن بەيبىتسۇيگىش حالىقتارمەن قاتار ءومىر ءسۇرۋ پايىمىن ۇسىنادى.
1995 جىلعى كونستيتۋسيامەن سالىستىرعاندا، ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا كونستيتۋسيا سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن الشاقتاپ، پارلامەنتتىك دەموكراتيا مودەلى باعىتىنداعى ودان ارعى نورماتيۆتىك جانە ينستيتۋسيونالدىق جاڭارۋدى بىلدىرەدى. ول ينستيتۋسيونالدىق تەپە-تەڭدىكتى نىعايتۋدى، بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋىن، زاڭ ۇستەمدىگىن شوعىرلاندىرۋدى جانە ادام قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋدى باسا كورسەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ 10 000-نان استام ەسكەرتۋلەرى مەن كەڭ اۋقىمدى كەڭەسۋ پروسەسىنەن كەيىن دايىندالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋسياسىنىڭ جوباسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. 1995 جىلعى كونستيتۋسيامەن سالىستىرعاندا، جوبا ءماتىنى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە، قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋعا جانە ادام قۇقىقتارىن تيىمدىرەك قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋداراتىن كونستيتۋسيالىق دەموكراتيا مودەلىنىڭ ودان ارعى نورماتيۆتىك جانە ينستيتۋسيونالدىق جاڭارۋى بولىپ ايشىقتالادى.
مەن دەموكراتيالىق لەگيتيمدىلىككە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا، كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق تالقىلاۋ كونستيتۋسيالىق پروسەسكە قاتىسۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولىپ وتىر. وسىلايشا، قازاقستان زاماناۋي كونستيتۋسيالىق رەفورمالارعا ءتان «ينكليۋزيۆتى كونستيتۋسيالىق قۇرىلىس پروسەسى» دەپ اتالاتىن زاماناۋي ۇردىستەردى ۇستانادى. مۇنداي ءتاسىل كونستيتۋسيانىڭ دەموكراتيالىق لەگيتيمدىلىگىن كۇشەيتەدى، بارلىق ازاماتتىڭ قاتىستىلىعىن جانە ورتاق سەزىمىن ارتتىرادى، ىرگەلى كونستيتۋسيالىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى قوعامدىق كونسەنسۋسقا ىقپال ەتەدى. كونستيتۋسيا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ نەگىزگى اكتىسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق ديالوگتىڭ ناتيجەسىنە اينالادى.
كاسىبي زاڭگەر رەتىندە مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى وڭ ۇردىستەردىڭ اسپەكتىلەرىن اتاپ وتكىم كەلەدى: اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتىراق اجىراتۋ، ۇكىمەتتى قۇرۋ مەن باقىلاۋداعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ، اتقارۋشى بيلىكتىڭ ايقىن ساياسي جاۋاپكەرشىلىگى، ءوزارا باقىلاۋ تەتىكتەرى (تەجەمەلىك ءارى تەڭگەرىمدىلىك جۇيەسى).
قازاق كونستيتۋسياسى جوباسىنىڭ مۇنداي قۇرىلىمى زاماناۋي حالىقارالىق كونستيتۋسيالىق پرينسيپتەرگە سايكەس كەلەدى، وعان سايكەس بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى فۋنكسيونالدىق تەپە-تەڭدىك ورنىقتى دەموكراتيانىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. بۇل مودەل بۇرىنعى بيلىك شوعىرلانۋىن ەڭسەرىپ، بيلىكتىڭ ءبىر تارماعىنىڭ ۇستەمدىگىنە جول بەرمەۋ ءپرينسيپىن نىعايتادى.
كونستيتۋسيا جوباسى ەۋروپالىق جانە جاھاندىق ستاندارتتارعا سايكەس قۇقىق ۇستەمدىگى ءپرينسيپىن ورتالىق كونستيتۋسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە نورماتيۆتىك تۇرعىدان كۇشەيتەدى دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا، قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ناقتى كونستيتۋسيالىق يەرارحياسى، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كونستيتۋسيا مەن زاڭعا باعىنىشتىلىعىن باسا كورسەتۋ، سونداي-اق كونستيتۋسيالىق باقىلاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ جانە اشىقتىق پەن قۇقىقتىق بولجامدىلىقتى ارتتىرۋ ارقىلى.
قازىرگى زامانعى كونستيتۋسيالىق قۇقىقتا زاڭ ۇستەمدىگى تەك رەسمي زاڭدىلىقتى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وزبىرلىققا تىيىم سالۋدى جانە ءتيىمدى سوت قورعاۋىن بىلدىرەدى. بۇل تۇرعىدا جوبا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ستاندارتتارىنا جانە سالىستىرمالى كونستيتۋسيالىق قۇقىققا جاقىندايدى.
كونستيتۋسيا جوباسىنىڭ جاڭا ءماتىنىنىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى، مەنىڭ ويىمشا، ادام قۇقىقتارىن جۇيەلى رەتتەۋ بولىپ تابىلادى. ولاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان، سونىڭ ىشىندە ادام قادىر-قاسيەتىن ىرگەلى قۇندىلىق رەتىندە تانۋ، پروسەستىك قۇقىقتاردى كەڭەيتىلگەن قورعاۋ، قۇقىقتىق مەملەكەت شەڭبەرىندە الەۋمەتتىك قۇقىقتاردى بەكىتۋ، تىكەلەي كونستيتۋسيالىق شاعىم ءتۇسىرۋ نەمەسە كونستيتۋسيالىق باقىلاۋعا جۇگىنۋ مۇمكىندىگى. تۇتاستاي العاندا، مۇنداي ءتاسىل ادام قۇقىقتارىن تىكەلەي قولدانىلاتىن نورمالار رەتىندە قاراستىراتىن زاماناۋي كونستيتۋسيالاردىڭ دامۋىنا سايكەس كەلەدى.
كونستيتۋسيا جوباسىنىڭ ءماتىنىن زەرتتەي وتىرىپ، راسيونالداندىرىلعان، جۇيەلى جانە اشىق كونستيتۋسيالىق قۇرىلىم نازار اۋدارتادى. سالىستىرمالى تۇردە بۇل نورماتيۆتىك ايقىندىق پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ورتاشا كولەمدى كونستيتۋسيا، بۇل كونستيتۋسيالىق سوت تورەلىگىنىڭ ناقتى انىقتالعان وكىلەتتىكتەرىنەن، جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋدى كۇشەيتۋدەن، لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ايقىن ەسەپ بەرۋىنەن جانە ساياسي بيلىكتىڭ شوعىرلانۋىن شەكتەۋدەن كورىنەدى. مۇنداي قۇرىلىم، ءسىرا، بيلىكتىڭ ءاربىر تارماعى ءوز ىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن نورماتيۆتىك جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىك كوتەرەتىن كونستيتۋسيالىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ زاماناۋي ۇردىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان.
كەڭىرەك كونتەكستە قازاقستان كونستيتۋسياسىنىڭ جوباسى ورتالىقتاندىرىلعان پرەزيدەنتتىك جۇيەدەن پليۋراليستىك جانە ينستيتۋسيونالدىق تۇرعىدان تەڭگەرىلگەن مودەلدەرگە بىرتىندەپ كوشۋدى بىلدىرەدى. ول بيلىكتىڭ دەموكراتيالىق لەگيتيمدىلىگىن باسا كورسەتەدى، بيلىك ءبولىنىسىن جۇيەلى تۇردە نىعايتادى، كونستيتۋسيالىق سوت تورەلىگىن كۇشەيتەدى جانە قۇقىقتاردى قورعاۋدى كەڭەيتەدى. وسىلايشا، كونستيتۋسيا جوباسى ارقىلى قازاقستان ءوزىن زاماناۋي كونستيتۋسيالىق دەموكراتيانىڭ امبەباپ قۇندىلىقتارى نەگىزىندە وزىندىك كونستيتۋسيالىق بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋشى مەملەكەتتەر قاتارىنا قويادى.
2026 جىلعى 15 ناۋرىزداعى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان جاعدايدا، قازاقستان حالقى مەن مەملەكەتتىك جۇيەسى دەموكراتيالىق، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتى نىعايتۋدىڭ جاڭا داۋىرىنە قادام باساتىنىنا سەنىمدىمىن. وندا كونستيتۋسيالىق قۇرىلىس پروسەسىنىڭ دەموكراتيالىق لەگيتيمدىلىگى ارتىپ، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك نىعايتىلادى، قۇقىق ۇستەمدىگى شوعىرلاندىرىلادى، ادام قۇقىقتارى كەڭىرەك ءارى تيىمدىرەك قورعالادى جانە بيلىكتىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى.
جاڭا كونستيتۋسيا ارقىلى قازاقستان قازىرگى زامانعى كونستيتۋسيالىق قۇقىقتىڭ جاھاندىق ستاندارتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن. سالىستىرمالى كونستيتۋسيالىق تەوريا تۇرعىسىنان ول پليۋراليزمگە، قۇقىق ۇستەمدىگىنە، ينستيتۋسيونالدىق تەپە-تەڭدىككە جانە قازىرگى زامانعى كونستيتۋسيوناليزمنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ىرگەلى قۇقىقتار مەن قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا نەگىزدەلگەن كونستيتۋسيالىق دەموكراتيا باعىتىنداعى دامۋدى كورسەتەدى.
ليۋدۆيك توپلاكتىڭ (Ludvik Toplak) (سلوۆەنيا) پىكىرى
پروفەسسور، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،
ماريبورداعى «Alma Mater Europaea» سلوۆەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى،
دۇنيەجۇزىلىك ونەر جانە عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى،
جاھاندىق بەيبىتشىلىك باستاماسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى (ماريبور)
