مەملەكەت باسشىسى, جوعارى مەرتەبەلٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن 2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا ٶتەتٸن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان حالقى شەشٸم قابىلدايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسى تۋرالى ۇسىنىس — قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتٸنٸڭ تاريحي, مەدەني, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي كەمەلدٸگٸنٸڭ ايعاعى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلەمدەگٸ تەڭٸزگە شىعا المايتىن ەڭ ٸرٸ ەل رەتٸندە تاريحي جەنە گەوگرافييالىق تۇرعىدان ازييا شىعىسى مەن ەۋروپا اراسىنداعى كٶپٸر قىزمەتٸن اتقارىپ كەلەدٸ. 1991 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق, مەدەني, تەحنولوگييالىق, عىلىمي جەنە ساياسي سالالاردا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەردٸ باستان ٶتكەردٸ. بۇل ترانسفورماتسييالار جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋدىڭ پلەبيستسيتارلىق-دەموكراتييالىق تەسٸلٸندە, ونىڭ مازمۇنىندا, ۇلتتىق ماقتانىش پەن دامۋدىڭ تاريحي باعدارلارىندا كٶرٸنٸس تاپقان. ول سونداي-اق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسييانى دەموكراتييالىق جولمەن قابىلداۋدىڭ جاھاندىق ٷلگٸسٸ.
قازٸرگٸ زامانعى كونستيتۋتسييالىق تەندەنتسييالار, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, پارلامەنتتٸك دەموكراتييا جەنە ەلەمدٸك ستاندارتتارعا ساي بيلٸك تارماقتارىنىڭ بٶلٸنۋٸ مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ەسەپ بەرۋٸ جەنە ازاماتتاردى بيلٸكتٸ اسىرا پايدالانۋدان قورعاۋ — مەملەكەتتەگٸ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸ. تۇراقتى دامۋ حالىقارالىق بەدەل مەن سەنٸمنٸڭ, سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكالىق, مەدەني جەنە ساياسي پروتسەستەرگە سەتتٸ ينتەگراتسييالانۋدىڭ قاجەتتٸ شارتى بولىپ وتىر.
زيياتكەرلٸك مەنشٸكتٸ قورعاۋدى قوسا العاندا, زاماناۋي كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق قۇرالداردى ەنگٸزەتٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسى ەلدٸڭ جان-جاقتى دامۋى ٷشٸن جاڭا بەرٸك نەگٸزدەر قالىپتاستىرادى. ونى قابىلداۋ پروتسەدۋراسى دا, مازمۇنى دا زاماناۋي كونستيتۋتسييالىق جٷيەلەر ٷشٸن ٷلگٸ بولا الادى.
95 باپتان تۇراتىن كونستيتۋتسييا جوباسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمى ەۆوليۋتسيياسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى. ونى قابىلداۋ تەسٸلٸ ازاماتتاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياعا دەگەن سەنٸمٸن راستايدى, ال ونىڭ مازمۇنى ەلەمدەگٸ جالپىعا ورتاق ٶركەندەۋ مەن بەيبٸتسٷيگٸش حالىقتارمەن قاتار ٶمٸر سٷرۋ پايىمىن ۇسىنادى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسييامەن سالىستىرعاندا, ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا كونستيتۋتسييا سۋپەرپرەزيدەنتتٸك جٷيەدەن الشاقتاپ, پارلامەنتتٸك دەموكراتييا مودەلٸ باعىتىنداعى ودان ارعى نورماتيۆتٸك جەنە ينستيتۋتسيونالدىق جاڭارۋدى بٸلدٸرەدٸ. ول ينستيتۋتسيونالدىق تەپە-تەڭدٸكتٸ نىعايتۋدى, بيلٸك تارماقتارىنىڭ بٶلٸنۋٸن, زاڭ ٷستەمدٸگٸن شوعىرلاندىرۋدى جەنە ادام قۇقىقتارىن تيٸمدٸ قورعاۋدى باسا كٶرسەتەدٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ 10 000-نان استام ەسكەرتۋلەرٸ مەن كەڭ اۋقىمدى كەڭەسۋ پروتسەسٸنەن كەيٸن دايىندالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسييامەن سالىستىرعاندا, جوبا مەتٸنٸ پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋگە, قۇقىق ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا جەنە ادام قۇقىقتارىن تيٸمدٸرەك قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋداراتىن كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييا مودەلٸنٸڭ ودان ارعى نورماتيۆتٸك جەنە ينستيتۋتسيونالدىق جاڭارۋى بولىپ ايشىقتالادى.
مەن دەموكراتييالىق لەگيتيمدٸلٸككە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق تالقىلاۋ كونستيتۋتسييالىق پروتسەسكە قاتىسۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولىپ وتىر. وسىلايشا, قازاقستان زاماناۋي كونستيتۋتسييالىق رەفورمالارعا تەن «ينكليۋزيۆتٸ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىس پروتسەسٸ» دەپ اتالاتىن زاماناۋي ٷردٸستەردٸ ۇستانادى. مۇنداي تەسٸل كونستيتۋتسييانىڭ دەموكراتييالىق لەگيتيمدٸلٸگٸن كٷشەيتەدٸ, بارلىق ازاماتتىڭ قاتىستىلىعىن جەنە ورتاق سەزٸمٸن ارتتىرادى, ٸرگەلٸ كونستيتۋتسييالىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى قوعامدىق كونسەنسۋسقا ىقپال ەتەدٸ. كونستيتۋتسييا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ اكتٸسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەڭ اۋقىمدى قوعامدىق ديالوگتىڭ نەتيجەسٸنە اينالادى.
كەسٸبي زاڭگەر رەتٸندە مەن ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى وڭ ٷردٸستەردٸڭ اسپەكتٸلەرٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ: اتقارۋشى جەنە زاڭ شىعارۋشى بيلٸك تارماقتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن ناقتىراق اجىراتۋ, ٷكٸمەتتٸ قۇرۋ مەن باقىلاۋداعى پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ, اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ ايقىن ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, ٶزارا باقىلاۋ تەتٸكتەرٸ (تەجەمەلٸك ەرٸ تەڭگەرٸمدٸلٸك جٷيەسٸ).
قازاق كونستيتۋتسيياسى جوباسىنىڭ مۇنداي قۇرىلىمى زاماناۋي حالىقارالىق كونستيتۋتسييالىق پرينتسيپتەرگە سەيكەس كەلەدٸ, وعان سەيكەس بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى فۋنكتسيونالدىق تەپە-تەڭدٸك ورنىقتى دەموكراتييانىڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى. بۇل مودەل بۇرىنعى بيلٸك شوعىرلانۋىن ەڭسەرٸپ, بيلٸكتٸڭ بٸر تارماعىنىڭ ٷستەمدٸگٸنە جول بەرمەۋ پرينتسيپٸن نىعايتادى.
كونستيتۋتسييا جوباسى ەۋروپالىق جەنە جاھاندىق ستاندارتتارعا سەيكەس قۇقىق ٷستەمدٸگٸ پرينتسيپٸن ورتالىق كونستيتۋتسييالىق قۇندىلىقتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە نورماتيۆتٸك تۇرعىدان كٷشەيتەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. اتاپ ايتقاندا, قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ ناقتى كونستيتۋتسييالىق يەرارحيياسى, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ كونستيتۋتسييا مەن زاڭعا باعىنىشتىلىعىن باسا كٶرسەتۋ, سونداي-اق كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتۋ جەنە اشىقتىق پەن قۇقىقتىق بولجامدىلىقتى ارتتىرۋ ارقىلى.
قازٸرگٸ زامانعى كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتا زاڭ ٷستەمدٸگٸ تەك رەسمي زاڭدىلىقتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزبىرلىققا تىيىم سالۋدى جەنە تيٸمدٸ سوت قورعاۋىن بٸلدٸرەدٸ. بۇل تۇرعىدا جوبا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ستاندارتتارىنا جەنە سالىستىرمالى كونستيتۋتسييالىق قۇقىققا جاقىندايدى.
كونستيتۋتسييا جوباسىنىڭ جاڭا مەتٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ ارتىقشىلىعى, مەنٸڭ ويىمشا, ادام قۇقىقتارىن جٷيەلٸ رەتتەۋ بولىپ تابىلادى. ولاردى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرۋ تەتٸكتەرٸ قاراستىرىلعان, سونىڭ ٸشٸندە ادام قادٸر-قاسيەتٸن ٸرگەلٸ قۇندىلىق رەتٸندە تانۋ, پروتسەستٸك قۇقىقتاردى كەڭەيتٸلگەن قورعاۋ, قۇقىقتىق مەملەكەت شەڭبەرٸندە ەلەۋمەتتٸك قۇقىقتاردى بەكٸتۋ, تٸكەلەي كونستيتۋتسييالىق شاعىم تٷسٸرۋ نەمەسە كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋعا جٷگٸنۋ مٷمكٸندٸگٸ. تۇتاستاي العاندا, مۇنداي تەسٸل ادام قۇقىقتارىن تٸكەلەي قولدانىلاتىن نورمالار رەتٸندە قاراستىراتىن زاماناۋي كونستيتۋتسييالاردىڭ دامۋىنا سەيكەس كەلەدٸ.
كونستيتۋتسييا جوباسىنىڭ مەتٸنٸن زەرتتەي وتىرىپ, راتسيونالداندىرىلعان, جٷيەلٸ جەنە اشىق كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىم نازار اۋدارتادى. سالىستىرمالى تٷردە بۇل نورماتيۆتٸك ايقىندىق پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتٸن ورتاشا كٶلەمدٸ كونستيتۋتسييا, بۇل كونستيتۋتسييالىق سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ ناقتى انىقتالعان ٶكٸلەتتٸكتەرٸنەن, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى كٷشەيتۋدەن, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ايقىن ەسەپ بەرۋٸنەن جەنە ساياسي بيلٸكتٸڭ شوعىرلانۋىن شەكتەۋدەن كٶرٸنەدٸ. مۇنداي قۇرىلىم, سٸرە, بيلٸكتٸڭ ەربٸر تارماعى ٶز ٸس-ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن نورماتيۆتٸك جەنە ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸك كٶتەرەتٸن كونستيتۋتسييالىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ زاماناۋي ٷردٸستەرٸن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان.
كەڭٸرەك كونتەكستە قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسى ورتالىقتاندىرىلعان پرەزيدەنتتٸك جٷيەدەن پليۋراليستٸك جەنە ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان تەڭگەرٸلگەن مودەلدەرگە بٸرتٸندەپ كٶشۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. ول بيلٸكتٸڭ دەموكراتييالىق لەگيتيمدٸلٸگٸن باسا كٶرسەتەدٸ, بيلٸك بٶلٸنٸسٸن جٷيەلٸ تٷردە نىعايتادى, كونستيتۋتسييالىق سوت تٶرەلٸگٸن كٷشەيتەدٸ جەنە قۇقىقتاردى قورعاۋدى كەڭەيتەدٸ. وسىلايشا, كونستيتۋتسييا جوباسى ارقىلى قازاقستان ٶزٸن زاماناۋي كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييانىڭ ەمبەباپ قۇندىلىقتارى نەگٸزٸندە ٶزٸندٸك كونستيتۋتسييالىق بٸرەگەيلٸگٸن قالىپتاستىرۋشى مەملەكەتتەر قاتارىنا قويادى.
2026 جىلعى 15 ناۋرىزداعى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان جاعدايدا, قازاقستان حالقى مەن مەملەكەتتٸك جٷيەسٸ دەموكراتييالىق, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەتتٸ نىعايتۋدىڭ جاڭا دەۋٸرٸنە قادام باساتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. وندا كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىس پروتسەسٸنٸڭ دەموكراتييالىق لەگيتيمدٸلٸگٸ ارتىپ, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸك نىعايتىلادى, قۇقىق ٷستەمدٸگٸ شوعىرلاندىرىلادى, ادام قۇقىقتارى كەڭٸرەك ەرٸ تيٸمدٸرەك قورعالادى جەنە بيلٸكتٸڭ ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ارتادى.
جاڭا كونستيتۋتسييا ارقىلى قازاقستان قازٸرگٸ زامانعى كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتىڭ جاھاندىق ستاندارتىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. سالىستىرمالى كونستيتۋتسييالىق تەورييا تۇرعىسىنان ول پليۋراليزمگە, قۇقىق ٷستەمدٸگٸنە, ينستيتۋتسيونالدىق تەپە-تەڭدٸككە جەنە قازٸرگٸ زامانعى كونستيتۋتسيوناليزمنٸڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن ٸرگەلٸ قۇقىقتار مەن قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا نەگٸزدەلگەن كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييا باعىتىنداعى دامۋدى كٶرسەتەدٸ.
ليۋدۆيك توپلاكتىڭ (Ludvik Toplak) (سلوۆەنييا) پٸكٸرٸ
پروفەسسور, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ماريبورداعى «Alma Mater Europaea» سلوۆەن ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى,
دٷنيەجٷزٸلٸك ٶنەر جەنە عىلىم اكادەميياسىنىڭ مٷشەسٸ,
جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸك باستاماسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى (ماريبور)
