اينالدىرعان بٸرنەشە سەكۋندتا بانك كارتاسىن شىعارىپ بەرەدٸ. ساناۋلى سەكۋندتا قۇجاتتار دايىن. تٶلەمدەردٸ تەلەفونمەن جايعاستىرا بەرەتٸن بولدىق. ادامعا قىزمەت كٶرسەتەتٸن روبوتتار پايدا بولدى. بۇل – پروتسەستەردٸڭ اۆتوماتتانۋى, تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ زامانى. الداعى ۋاقىتتا ٶزدٸگٸنەن جٷرەتٸن كٶلٸكتەردٸڭ قىزىعىن كٶرەتٸن بولامىز. قازٸر ەلٸمٸزدە جاساندى ينتەللەكت ٶنٸمٸن قولدانۋشىلار سانى كٷننەن كٷنگە ارتىپ كەلەدٸ.
سۋپەركومپيۋتەر جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتادى
قازاقستاننىڭ ٸت سالاسىنىڭ ماماندارى دا جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن قازاق تٸلٸنە بەيٸمدەپ جاتىر. بيىلدان باستاپ ٷكٸمەت قۋاتى كٷشتٸ سۋپەركومپيۋتەر قۇرۋعا كٸرٸستٸ.
وتاندىق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۋاتى كٷشتٸ كومپيۋتەر جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ سۋپەركومپيۋتەردٸڭ نەگٸزگٸ ارقاۋى – مەلٸمەتتەر, دەرەكتەر.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە 87 مەملەكەتتٸك مەلٸمەتتەر بازاسىنان قۇرالاتىن دەرەكقور قالىپتاسقان. بٸراق جاساندى ينتەللەكتتٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن جاساۋ ٷشٸن بۇل جەتكٸلٸكسٸز. سوندىقتان بۇل جۇمىس بيىل ەرەكشە قارقىن الماق.
پروگرامميست, Generative AI مامانى دانييار مۇقانوۆ قازاقستانعا سۋپەركومپيۋتەر اۋاداي قاجەت ەكەنٸن ايتۋدا. بۇل قادام اۋقىمدى دەرەكتەردٸ كەڭٸنەن قولدانۋعا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ, ەرٸ قازاق تٸلٸندەگٸ جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتادى دەپ سانايدى.
– پرەزيدەنتٸمٸز «Digital Nomad Residency» باعدارلاماسىن ٸسكە قوسۋ كەرەك ەكەنٸن, قازاقستاندا قۋاتى كٷشتٸ سۋپەركومپيۋتەر جاسالىپ جاتقاندىعىن جاقىندا ايتتى. راسىندا دا ەلٸمٸزدە جاساندى ينتەللەكت دامىتىپ, قازاقستان ەلەمدەگٸ «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەردٸڭ ورداسىنا» اينالۋى بٸز ٷشٸن ماڭىزدى. ول ٷشٸن بٸزگە قۋاتى, ەرٸ كٷشتٸ كومپيۋتەر كەرەك. بۇل باستامانى مەن وسى ەلدٸڭ ازاماتى رەتٸندە, پروگرامميست رەتٸندە تولىق قولدايمىن. الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر ەكونوميكانى تولىق تسيفرلاندىرۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيياسىن كەڭٸنەن قولدانۋىدىڭ ماڭىزى زور. وسى ارقىلى بٸز داميمىز, ەكونوميكامىزدى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەمٸز.
جاساندى ينتەللەكت بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا قارقىندى تٷردە ەسەر ەتٸپ, دامىتۋعا وڭ ىقپالى ەتەدٸ. ول ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدە سٶيلەيتٸن, بٸزدٸڭ كونتەكستٸ تٷسٸنەتٸن جاساندى ينتەللەكتتٸڭ بولۋ كەرەك.
بٸزدٸڭ ەلدە ورىس تٸلٸ كەڭ تارالعان دەگەننٸڭ ٶزٸندە قازاقستانداعى ورىس تٸلٸندەگٸ اقپاراتتار باسقاشا. مىسالى, قازاقستاندا بٸر زاڭناما تۋرالى مەتٸن ٸزدەيتٸن بولساق, Google بٸزگە بٶلٸپ بەرەدٸ. ەرينە Google رەسەيدٸڭ زاڭناماسىن شىعارىپ بەرمەيدٸ, تەك قازاقستانعا قاتىستى مەلٸمەتتەردٸ شىعارادى. گەولوكاتسيياعا بايلانىستى بٸز قازاقستاندى بٸرٸنشٸ كٶرەمٸز. ال جاساندى ينتەللەكت ەزٸرگە بٷكٸل مەتٸندٸ بٸردەي قابىلداعاندىقتان بٸزگە رەسەيدٸڭ زاڭدارىن شىعارىپ بەرۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل جەردە ٶزٸمٸزدٸڭ اقپاراتىمىزدى قولدانۋ ٶتە ماڭىزدى. سول ٷشٸن ارنايى سۋپەركومپيۋتەرلەردٸڭ بولعانى ابزال, – دەيدٸ دانييار مۇقانوۆ.
پروگرامميستٸڭ سٶزٸنە جٷگٸنسەك, سۋپەركومپيۋتەردٸڭ كٶپشٸلٸككە قولجەتٸمدٸ بولعانى دۇرىس. بۇل ەلدەگٸ بيۋروكراتييانى تولىقتاي جويادى, ەرٸ جاساندى ينتەللەكتتٸ اناعۇرلىم دامىتادى.
– مەسەلەن بٸر اقپارات قاجەت بولسا, بٸزدە ونى الۋ قيىن. جاسىراتىنى جوق, مەملەكەتتٸك ورگاندار كٶبٸنە باياۋ جۇمىس ٸستەيدٸ, تٸپتٸ بيۋروكراتيياعا تولى ينتيتۋت دەسەك تە بولادى. بٸر قاعازدى الۋ ٷشٸن كٶپ ۋاقىت كەتەدٸ, ال سۋپەركومپيۋتەر بولسا, بارلىق قۇجاتتار جىلدام ۋاقىتتا قولجەتٸمدٸ بولادى. سول سەبەپتٸ قۋاتى كٷشتٸ بٸر كومپيۋتەردٸڭ قولىمىزدا تۇرعانى دۇرىس.
قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ دامۋى قازاق تٸلٸمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى كەرەك
جاساندى ينتەللەكتتٸ قازاقشا سٶيلەتۋدە سۋپەركومپيۋتەردٸڭ رٶلٸ ايرىقشا. سونداي-اق, ٸرٸ ەسەپتەۋ جوبالارىن جاساعاندا دا اۋاداي قاجەت. Open air chat gpt نەمەسە باسقا دا جوبالار جايلى ايتقاندا بٸز ولاردىڭ تەك تەحنيكالىق ەكسپەرتيزالارىن عانا ەمەس, ٷلكەن قۋاتتى كومپيۋتەرلەرٸ تۋرالى ەڭگٸمە قىلامىز.
مىسالى, قازٸر Open Al-دىڭ جەتەكشٸسٸ سەم التمان 7 ترلن دوللار ينۆەستيتسييا ٸزدەپ جاتىر. ٶزدەرٸنە سۋپەركومپيۋتەر جاساۋ ٷشٸن وسىنداي سوماداعى اقشانى تاپسام دەپ وتىر. 7 ترلن دوللار دەگەنٸمٸز – بۇل ەلەمنٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنٸڭ 10%-ى. ٶتە ٷلكەن قاراجات. مۇنداي اقشانىڭ تابىلا كەتۋٸ ەكٸتالاي. سونداي قاراجات كٶزٸن ٸزدەستٸرٸپ جٷرگەنٸنٸڭ ٶزٸ كٶپ نەرسەنٸ بٸلدٸرەدٸ. سوندىقتان بٸزگە ارتتا قالۋعا بولمايدى. ەلٸمٸزدە سۋپەركومپيۋتەردٸڭ بولعانىنىڭ پايداسى بولماسا ەش زييانى جوق, – دەيدٸ بٸلٸكتٸ مامان.
دانييار مۇقانوۆ «قازاقستان كٶشپەندٸلەردٸڭ تسيفرلىق ورداسىنا اينالسا, بۇل ەل دامۋىنا وڭ سەرپٸن بەرەدٸ» دەپ سانايدى. سوڭعى كەزدە پايدا بولعان «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەر» دەگەن ۇعىمدى ۇتىمدى پايدالانا بٸلسەك دەپ وي تٷيٸندەدٸ.
– «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەر» دەگەن تەرمين – تسيفرلىق تەحنولوگييالار سالاسىندا قاشىقتان ەڭبەك ەتەتٸن, بٸر جۇمىس ورنىنا بايلانباي, ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن جەرٸندە تۇرا بەرەتٸن ادامدارعا قاتىستى قولدانىلادى. اقش melting pot دەيدٸ عوي, جان-جاقتان كەلٸپ جاتقان ەرتٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ توعىسۋى. جاڭا دٷنيەلەردٸ كٶرەمٸز, تەجٸريبە الماسىپ, ەرتٷرلٸ ادامدارمەن بٸز بايي تٷسەمٸز, دامي تٷسەمٸز.
الايدا, تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بار ەكەنٸن ۇمىتپاعان ابزال. بٸر جاعىنان, مەلٸمەتتەر بازاسى كٶپكە قولجەتٸمدٸ بولعانى دۇرىس. ال ەكٸنشٸ جاعىنان قاۋٸپسٸزدٸك, جەكە مەلٸمەتتەرگە قول سۇقپاۋ, دەرەكتەردٸڭ ساپالى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ بار.
نەگٸزٸ بۇل سالا بويىنشا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ماماندارى جۇمىس جاسايدى. جالپى, جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قوعامعا, ادامعا ەسەرٸ جاعىنان ەكٸگە بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى. ول بٸزدٸڭ قازٸر قولىمىزداعى بار دەڭگەي جەنە بولاشاقتاعى پوتەنتسيالى.
مەنٸڭشە, قازٸرگٸ دەڭگەيٸ – دەن كەزٸ. بٸز ەزٸرگە بٸرٸنشٸ كەزەڭدەمٸز, ياعني بۇل ەگٸن ەگۋ كەزەڭٸ. جاساندى ينتەللەكت ەلٸ قارقىندى ٶسەدٸ, داميدى. كەرەك دەسەڭٸز جي بٸز بولجاي المايتىن ٶزگەرٸستەرگە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن.
بٸراق باعا بەرۋ ٷشٸن قازٸرگٸ دەڭگەيٸن عانا قاراستىرىپ ٶتەيٸك. ٶيتكەنٸ ونىڭ ەرتەڭگٸ جاعدايىنا بولجام ايتۋ ٶتە قيىن.
ەڭبەك نارىعىنا قازٸردٸڭ ٶزٸنە ەسەر ەتٸپ جاتىر. مەسەلەن, قازٸر كٸم مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەپ جاتىر, سولاردىڭ جۇمىسىن جي بٸرشاما جەڭٸلدەتتٸ. اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر, SMM ماماندارى, كوپيرايتەرلەردٸڭ بەرٸنە بۇل جاقسى قۇرال بولدى. دەگەنمەن ولاردىڭ جۇمىسىن تولىعىمەن اتقارۋعا ەزٸرگە شاماسى كەلمەي تۇر. مٷمكٸن بۇل دەن ەگۋ دەڭگەيٸنەن ٶسٸپ, جەمٸس بەرە باستاعان كەزدە ادام ەڭبەگٸن تولىق الماستىرۋى ىقتيمال.
بٸراق ەزٸرگە ساپالى ٶنٸم الۋ ٷشٸن جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قۇر ٶزٸ بولعانى از, بەرٸبٸر كوورديناتسييا جاساپ, قولمەن باقىلاپ وتىرۋى كەرەك. دەسەك تە ەڭبەك نارىعىندا جي ٶنٸمدٸلٸكتٸ قاتتى ارتتىرادى.
بەلگٸلٸ بٸر جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا بٸر اپتا كەتەتٸن بولسا, قازٸر سول جۇمىستى بٸر كٷندە اياقتاۋعا بولادى. ادامي قۇندىلىقتارعا كەلسەك, بۇل وڭاي مەسەلە ەمەس. حالىق جاساندى ينتەللەكتتٸ تەرەڭ قابىلدادى دەپ ايتا المايمىز. دامىعان باتىستىڭ ٶزٸندە جاساندى ينتەللەكتتٸ ادامداردىڭ تەڭ جارتىسى عانا قولدانادى. سوندىقتان بۇنىڭ قوعامعا, ادامي قۇندىلىقتارعا تولىق ەسەرٸن ەزٸرگە قاتتى كٶرمەدٸك. مەنٸڭ ويىمشا, ادامنان ايلا ارتىلمايدى. بٸزدە ٷي جۇمىستاردىڭ دەڭگەيٸ, ديپلومدىق جۇمىستاردىڭ دەڭگەيٸ, تەكسەرۋ دەڭگەيٸ ٶزگەرەدٸ. بۇعان اداپتاتسييا جاسايمىز. كەزٸندە ەسەپتەر كالكۋلياتورعا قالاي اداپتاتسييا جاسادى. تۋرا سولاي باعدارلامالار دا بارلىعى اداپتاتسييادان ٶتەدٸ دەپ ويلايمىن, – دەيدٸ دانييار مۇقانوۆ.
اقپاراتتىق تەحنولوگييا سالاسىنداعى تىڭ جوبالاردىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ دامۋى قازاق تٸلٸمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى كەرەك. سەبەبٸ دەل قازٸر ەلٸمٸزدە جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قازاق تٸلٸندەگٸ دەڭگەيٸ مەز ەمەس. بٸراق جاعدايدى تٷزەۋگە مٷمكٸندٸك بار. جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قازاقشا سٶيلەۋٸنە ەربٸر ادام ٷلەس قوسا الادى.
– جاساندى ينتەللەكتٸڭ ٶزەگٸ تٸل, سوندىقتان بٸز ٶز مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ قولدانىسىن دامىتۋىمىز قاجەت. مەسەلەن قازٸر ChatGPT-دەن ساپالى جەنە تولىققاندى قازاقشا اقپارات الۋ قيىنداۋ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ اياسىن كەڭەيتۋ ٷشٸن عالامتوردا قازاق تٸلٸندەگٸ اقپاراتتى بارىنشا كٶبەيتۋ كەرەك. ساۋاتتى, جان-جاقتى قازاقشا اقپارات بارلىق سالانى قامتىعان كەزدە عانا جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قازاق تٸلٸندەگٸ مٷمكٸندٸگٸ كەڭەيە تٷسەدٸ. سوندا عانا قازاق تٸلٸ – عىلىم تٸلٸنە اينالادى.
بەسەكە بار جەردە ساپا دا قاتار جٷرەدٸ
اتا-ەجەلەرٸمٸزگە دەيٸن تسيفروۆيزاتسييانىڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ, ياعني ونلاين بانكينگتٸ قازاقشا قولدانىپ جاتسا, قاراپايىم بازاردا تۇرعان ساۋداگەرلەردٸڭ بارلىعى دەرلٸك ونلاين بانكينگتٸڭ قىزىعىن كٶرٸپ جاتسا, مٸنە سوندا عانا قازاقستاندا تسيفروۆيزاتسييا مىقتى دامىعان دەپ ايتۋعا بولادى. ال قازٸر بٸزدە IT ماماندار, digital ماماندار بولماسا بٸز قاراپايىم ادامداردىڭ جاپپاي قولدانىپ جٷرگەنٸن كٶرگەن جوقپىز. سەبەبٸ قازاقشامىز وڭباي تۇر. تٸپتٸ, جي ورىس تٸلٸنٸڭ ٶزٸندە دە اعىلشىن تٸلٸندەگٸدەي مٸنسٸز جۇمىس ٸستەمەيدٸ. سونىقتان مەنٸڭ ويىمشا جاساندى ينتەللەكتٸڭ قازاقستانداعى دامۋ دەڭگەيٸ ەلٸ ويداعىداي ەمەس. كەيدە ChatGPT قازاق تٸلٸندەگٸ تەرميندەردٸ, اتاۋلاردى, كونتەكستٸ, سٶز ماعىنالارىن تٷسٸنبەي جاتادى. مۇنداي پروبلەما تەك بٸزدە عانا ەمەس, كٶپتەگەن ەلدەردە بار.
بٷگٸندە مەملەكەت ٸت ماماندىقتارعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر. گرانتتار بٶلٸپ, باعدارلامالار اشىلىپ جاتىر. بۇل قۇپتارلىق جايت. پروگرامميستەر كٶپ بولعان سايىن بەسەكەلەستٸك تە ارتا تٷسەدٸ. بەسەكە بار جەردە ساپا دا قاتار جٷرەدٸ. ول ساپا بٸزدٸڭ قازاقستان اتىنان بٸر ٸت ٶنٸمدٸ جاساپ, ەلەمدٸك ٸت كارتاعا قازاقستاندىق ٶنٸمدٸ ەنگٸزۋگە كٶمەكتەسەدٸ. ەزٸرگە بٸز ەلەمدە ٸت مەملەكەت رەتٸندە بەلگٸلٸ ەمەسپٸز. بٸزگە قاراعاندا بەلارۋس, ۋكراينا ەلدەقايدا اتاقتى. ولاردىڭ ٶنٸمدەرٸن فەيسبۋك, گۋگل سيياقتى الپاۋىتتار ساتىپ الىپ جاتىر. ەلٸمٸزدە ساناق بويىنشا 15 مىڭ پروگرامميست بار. ۋكراينادا 200 مىڭ پروگرامميست بار. ادام سانىنا شاققاندا ولاردا 1 مىڭ ادامنىڭ 6-ۋى پروگرامميست بولىپ جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. بٸز دە مىڭ ادامنىڭ 1-ەۋٸ عانا پروگرامميست. ٸت مامانداردىڭ كٶپ بولۋى تاريحي كەزەڭدەرگە دە بايلانىستى. كەزٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸ ىدىراعان كەزدە كٶپتەگەن تەحنولوگييا سولارعا قالدى. ەندٸ بٸزگە بوس وتىرماي ساپالى ماماندار دايارلاۋعا كٸرٸسۋ كەرەك. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنتتەردٸ ەسكٸ باعدارلامامەن ەمەس, جاڭا باعدارلامامەن وقىتۋ كەرەك, جاڭا ترەندتەردٸ پايدالانۋ, كٶبٸرەك پراكتيكاعا دەن قويعان دۇرىس. ەلەمدە مەملەكەت رەتٸندە ٶزٸڭدٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋ ماڭىزدى, – دەيدٸ دانييار مۇقانوۆ.
