«ويلاپ قاراڭىز, بۇل ستراتەگييا سوناۋ 2012 جىلى جارىق كٶردٸ. سودان بەرگٸ ۋاقىتتا دٶڭگەلەنگەن دٷنيەنٸڭ تٶرت تارابى تٷگەل ٶزگەردٸ.
تيٸسٸنشە, قازاقستاننىڭ دا كەلەشەككە قاتىستى قاعيدالارى مەن ۇستانىمدارى ٶزگەرٸسكە تٷسكەنٸ قيسىندى», – دەيدٸ ول.
ايتا كەتەلٸك, بيلٸك سونىڭ الدىنداعى «قازاقستان – 2030» ستراتەگيياسىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن ەرٸ ارتىعىمەن ورىنداپ تاستاعانىن ايتقان.
جاڭا ستراتەگييانى قابىلداۋعا جاھاندىق ٶزگەرٸس تٷرتكٸ بولعانىن تٸلگە تيەك ەتٸپ, 2030-دىڭ ورنىن 2050 باعدارلاماسى باسقان-تۇعىن.
سوعان ساي بيلٸك اپپاراتىن باسىنان اياعىنا دەيٸن قايتا قۇرۋ, ايماقتارعا ەمٸرٸن جٷرگٸزەتٸن استانانىڭ ىقپالىن ازايتۋ, انا مەن بالاعا كٶڭٸل بٶلۋ سەكٸلدٸ سانداعان مٸندەتتەر جاڭا ستراتەگييانىڭ كٷن تەرتٸبٸنە ەنگەن.
«بيلٸك ٶزٸ ۋەدە ەتكەن دٷنيەلەردٸ تاستاي قىلدى دەۋگە كەلٸڭكٸرەمەيدٸ. ەيتەۋٸر تيٸپ-قاشىپ ورىنداعان بولدى. ەل-ەزٸر «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدٸ, ونىڭ ماقسات-مۇراتى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ.
نەگە? سەبەبٸ, ەسكٸردٸ. مۇنداعى مٸندەتتەردٸڭ ەندٸگٸ جەردە كەدەگە اسۋى ەكٸتالاي.
بٸرٸنشٸدەن, تەحنولوگييالىق دٷمپۋ بولدى. ەلەم يندۋسترييالدى تٶڭكەرٸستٸڭ كەلەسٸ ساتىسىنا ٶتتٸ.
جالپى, مۇنداي ستراتەگييانى ٷنەمٸ قايتا قاراپ, ۇدايى تولىقتىرىپ, جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ قاجەت. ٶيتپەدٸڭ ەكەن, سۇرانىستان قالادى. ەلدٸڭ كٶزٸنەن كەتەدٸ, كٶڭٸلٸنەن ۇمىت بولادى.
ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالار ەر 3 جىل سايىن ٶز ستراتەگيياسىن تٷگەلدەي قايتا قاراپ, تٷزەپ-كٷزەپ وتىرادى.
سىرتتاعى احۋال, ٸشكٸ فاكتوردى ەسكەرٸپ, ۇلتتىق ستراتەگيياعا تولىقتىرۋ ەنگٸزگەن جٶن», – دەيدٸ بۇل ورايدا بوقاەۆ.
سىرتقى فاكتور
ساراپشى بۇعان تٷرتكٸ بولاتىن سىرتقى 5 فاكتوردى جٸپكە تٸزگەن ەكەن.
العاشقىسى. اقش ساياساتى. جىل باسىندا اق ٷي ورتا ازيياعا قاتىستى 2025 جىلعا دەيٸنگٸ جاڭا ستراتەگييانى ۇسىندى.
ەكٸنشٸسٸ. قىتاي. بەيجٸڭ «بٸر جول – بٸر بەلدەۋ» جوباسىنا بارىنشا باسىمدىق بەرۋدە. وسى ارقىلى ايماقتىڭ تامىرىن باسىپ, الدىمەن ەكونوميكا, ارتىنان ساياسي ينتەگراتسييالاۋدىڭ امال-ايلاسىن ٸزدەستٸرمەك.
ٷشٸنشٸسٸ. باتىس. كٷنٸ كەشە ەۋرووداق ورتا ازييامەن ەرٸپتەستٸكتٸ ارتتىرۋعا ارقاۋ بولاتىن جاڭا ستراتەگييانى تانىستىردى.
تٶرتٸنشٸسٸ. رەسەي. وداقتاسىمىز 2035 جىلعا دەيٸن ەرەكەت ەتەتٸن جاڭا ەنەرگەتييالىق ستراتەگييانى قابىلدايدى. مەسكەۋ وسى ارقىلى ايماققا ىقپالىن جٷرگٸزۋگە ىنتىعىپ وتىر.
بەسٸنشٸسٸ. ٶزبەكستان. تاشكەنت ايماققا ىقپالىن جٷرگٸزەتٸن ورتالىققا اينالۋدى ارماندايدى. وسى ويىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ۇلتتىق ستراتەگييا قابىلداپ, ەنە-مٸنە ٸسكە كٸرٸسۋگە ەزٸر وتىر.
ال ٸشكٸ فاكتورعا كەلسەك, بوقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستانداعى مەمباعدارلامالار اراسىندا ٶزارا ٷندەستٸك جوق. سالاعا جاۋاپتى مينيسترلٸكتەردٸڭ ساياساتى 2050 ستراتەگيياسىمەن مٷلدە ٷيلەسپەيدٸ.
ەكونوميكاداعى ساۋاتسىز شەشٸمدەر حالىق تۇرمىسىنىڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلگەن.
پارتييالاردىڭ ٶز پايىمى جوق, بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك توپتىڭ سويىلىن سوعا المايدى.
ٸندەت ٸلدەبايلاپ كەلە جاتقان قازاقستاندى قۇزعا قۇلاتۋعا شاق تۇر. وسى وتىز جىلدا بيلٸكتەن ەبدەن كٶڭٸلٸ قالعان ەلەۋمەت ەشنەرسەگە ەلەڭ ەتپەيتٸن جاعدايعا جەتكەن.
«ەلەۋمەت ەدٸلدٸك ٸزدەيدٸ. قوعام دەموكراتيياعا سۋساپ وتىر. ەلگٸ ستراتەگييادا وسى پۋنكتتٸ اتتاپ ٶتكەن سىڭايلى. سەبەبٸ بۇل قۇجاتتى جازاردا بيلٸك حالىقپەن اقىلداسقان جوق.
بيلٸك حالىقتان قايمىعاتىن قوعامدا مۇنداي دەڭگەيدەگٸ جوبالارعا ەل تۇرعىندارى تايلى-تۇياعى قالماي اتسالىسادى.
اشىعىن ايتقاندا, «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى اسپان كٶگٸندە قالىقتاپ جٷر. مۇنداعى قييالي دٷنيەلەر حالىقتىڭ شىنايى ارمان-تٸلەگٸمەن ٷيلەسپەيدٸ», – دەيدٸ بوقاەۆ.
ٸشكٸ فاكتور
ونىڭ پايىمداۋىنشا, جاڭا ستراتەگييانى كەلەسٸدەي 5 تالاپپەن تولىقتىرۋ قاجەت.
بٸرٸنشٸسٸ. زاڭى بيلٸككە دە, بۇقاراعا دا ورتاق, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى بٸرٸنشٸ كەزەكتە قورعالاتىن ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ.
«بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? ەدٸلەتتٸ مەملەكەتتە حالىق بيلٸكتەگٸ ات تٶبەلٸندەي توپقا كلەپتوكراتتار رەتٸندە قارامايدى. بيلٸك حالىقتىڭ قاباعىنا قاراپ سٶيلەيدٸ, ەلدەگٸ ساياسي ھەم ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸ حالىقپەن اقىلداسىپ بارىپ قابىلدايدى», – دەيدٸ بوقاەۆ.
قازٸرگٸ احۋال قانداي? 2020 جىلدىڭ «قۇقىقتىق مەملەكەت» رەيتينگٸندە قازاقستان 128 ەلدٸڭ ٸشٸنەن 62-ورىنعا تۇراقتادى. رەيتينگ ماماندارى قازاقستانداعى سوت جٷيەسٸ مەماپپاراتتىڭ اشىقتىعىنا 2 دەگەن باعا قويىپتى.
ەكٸنشٸسٸ. ناقتى نەتيجە بەرەتٸن ەلەۋمەتتٸك ستراتەگييا قۇرۋ. جۇرتتى جۇمىسپەن قامتۋدى سٶز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە ورىنداۋ. قازبا بايلىقتى ساتۋدان تٷسكەن حالىققا تيەسٸلٸ دٷنيەنٸ ەدٸل ٷلەستٸرۋ.
ەلەمدەگٸ ەڭ باقىتسىز ەلدەردٸڭ ساناتىنان «باقىتتى ەلدەردٸڭ» قوسىنىنا ٶتۋ.
«ەلەمدەگٸ باقىتتى ەلدەردٸڭ العاشقى وندىعىندا دانييا, شۆەيتسارييا, يسلاندييا, نورۆەگييا, نيدەرلاندى, شۆەتسييا, جاڭا زەلاندييا, اۆسترييا جەنە ليۋكسەمبۋرگ تۇر. قازاقستان 50-ورىندا. ٶزبەكستان بٸزدەن وزىق تۇر», – دەيدٸ بوقاەۆ.
ٷشٸنشٸسٸ. بيزنەستٸ دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ. مەملەكەت بيزنەستٸ قولداۋدىڭ جاڭا تەتٸگٸن ٸزدەستٸرگەنٸ جٶن.
بۇل مٸندەتتٸ ورىنداي السا, ۇلتتىق ەكونوميكانى امان الىپ قالادى. ال ەگەر...
«ال ەگەر بەرٸ دە داۋرىقپا, ناۋقان دەڭگەيٸندە جٷرگٸزٸلسە, ۇلتتىق ەكونوميكا بيزنەسپەن بٸرگە قۇردىمعا كەتەدٸ. بيزنەستٸ القىمنان الا بەرگەنشە, ونىڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازاسىن جەڭٸلدەتۋ كەرەك», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
تٶرتٸنشٸسٸ. مەملەكەتتٸڭ ٶز حالقىن ٶزٸ اسىراي الاتىن ەلۋەتٸ بولۋى كەرەك. ٸندەت ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ قانشالىقتى ٶزەكتٸ ەكەنٸن ايشىقتاپ بەردٸ.
بۇعان باعا بەرەتٸن The Global Food Security Index-ٸندە بٸزدٸڭ ەل 48-ٸنشٸ ورىندا تۇر.
بەسٸنشٸ جەنە ەڭ باستى تالاپ: حالىقتى مەملەكەت ٸسٸنە ارالاستىرۋ. ساياساتتى جۇرتتان جىرىپ الماۋ. دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى بيلٸكتٸڭ بۇعاۋىنان بوساتۋ. ولارعا شىن مەنٸندەگٸ ەركٸندٸك بەرۋ. وي ەركٸندٸگٸ مەن سٶز بوستاندىعىنىڭ سالتانات قۇرۋىنا جول اشۋ.
«وسىمەن بايلانىستى رەيتينگتە قازاقستان 167 ەلدٸڭ ٸشٸندە 139-ورىندا تۇر. تٶمەن. ٶتە تٶمەن كٶرسەتكٸش. حالىق پەن بيلٸكتٸڭ اراسى قانشالىقتى الشاق ەكەنٸن وسىعان قاراپ-اق باعامداۋعا بولادى», ؘ – دەيدٸ بوقاەۆ.
...
توق ەتەرٸن ايتقاندا, «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىن تٷبەگەيلٸ جاڭارتاتىن كەز كەلدٸ. سوعان ساي مەمباعدارلامالاردى دا قايتا قاراۋ قاجەت.
سٶي دەگەن بوقاەۆ بۇلاردىڭ نەتيجەسٸزدٸگٸن ناقتى انىقتايتىن اۋديت جٷرگٸزگەن جٶن دەگەن ۇستانىمدا.
«سوسىن ەگەر ستراتەگييانى قايتا قاراپ جاتساق, ونى تالقىلاۋدان قالىڭ بۇقارا قالىس قالماۋى قاجەت. بۇعان قوعام اتسالىسقاندا عانا ستراتەگييا شىنايى ٶمٸرگە بٸرتابان جاقىن بولادى.
قوعام ٶزٸ تٷسٸنبەگەن قۇجاتتىڭ قىر-سىرىنا ٷڭٸلمەيدٸ, قىزىقپايدى. ەسكٸ ستراتەگييانى مەڭزەپ وتىرمىن. بٸزگە انىق-قانىق ماقساتى بار, حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەگٸمەن ٷندەسەتٸن جاڭا قۇجات قاجەت. ال ناۋقانشىلدىققا ۇرىنساق, «باياعى جارتاس, سول جارتاستىڭ» كەبٸن كيەمٸز», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
بوقاەۆ ەسكٸنٸ سٷرٸپ تاستاپ, جاڭا ستراتەگييانى قابىلداۋعا توقاەۆتىڭ ٶزٸ ىنتا تانىتار دەگەن سەنٸمدە.
«بەلكٸم, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ كەزەكتٸ وتىرىسىندا بۇل ويىن ورتاعا سالار. ال ونى ورىنداۋدى جاڭا ٷكٸمەتكە جٷكتەگەن جٶن شىعار. قالاي بولعاندا دا, ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ستراتەگيياعا سۋساپ وتىرمىز. بٸزگە تٷسٸنٸكتٸ جازىلعان, ٸشكٸ-سىرتقى فاكتوردى تەڭ ۇستايتىن قۇجات قاجەت», – دەيدٸ ول.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
