قازاق حاندىعى تۋرالى رەفەرات
قازاق حاندىعى – ۇلان-عايىر جەرٸمٸزدٸڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحى, ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ بٸرلٸگٸنٸڭ باستاۋى. ەلٸمٸز بەن كٶرشٸلەس ايماقتاردا 1465-1847 جىلدار ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاق حاندىعى ەدٸلدەن جايىققا دەيٸنگٸ اۋماقتى, سىردارييا مەن امۋدارييا ٶزەندەرٸ ارالىعىن جەنە حوراسان جەرٸن قامتىعان. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا 1457 جىلدان كەيٸن كەرەي مەن جەنٸبەك سۇلتانداردىڭ ەبٸلحايىر حان ٷستەمدٸگٸنە قارسى كٷرەسكەن قازاق تايپالارىن باستاپ شىعىس دەشتٸ-قىپشاقتان باتىس جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ شۋ مەن تالاس ٶڭٸرٸنە قونىس اۋدارۋى مۇرىندىق بولدى. حاندىقتىڭ پايدا بولۋىن قازاق جەرٸندە XIV-XV عاسىرلارداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ەتنيكالىق-ساياسي پروتسەستەردەن تۋعان زاڭدى قۇبىلىس دەپ بٸلەمٸز. ٶندٸرۋشٸ كٷشتەردٸڭ دامۋى, كٶشپەلٸ اقسٷيەكتەردٸڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ارتۋى, فەودالدىق توپتاردىڭ تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلۋى نەگٸزٸندە ەبٸلحايىر حاندىعى مەن موعولستان اراسىنداعى تارتىستىڭ ٶرشۋٸ, ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتاردىڭ ٷدەۋٸ XV عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا بۇل مەملەكەتتەردٸڭ قۇلدىراپ ىدىراۋىنا اپارىپ سوقتىردى.
قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمى دالا دەموكراتيياسىنا نەگٸزدەلگەن. مەملەكەت باسقارۋشىلارى رەتٸندە حاندار ساياسي بيلٸك جٷرگٸزٸپ كەلگەن. ولاردى تٶرە تۇقىمىنان شىققان سۇلتاندار اراسىنداعى تاڭداۋ نەگٸزٸندە سايلاعان.
قازاق حاندىعىنىڭ تۇڭعىش حانى - كەرەي, سوڭعى حانى - كەنەسارى قاسىمۇلى. حاندىقتى باسقارۋ ٸسٸندە قاسىم, حاقنازار, تەۋەكەل, ەسٸم, تەۋكە, ابىلاي سىندى بٸلٸكتٸ, بٸلەكتٸ حاندار بولعان. قازاق حاندىعى قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولى, جەتٸ جارعى زاڭدارىنا جٷگٸنگەن.
قازاق حاندىعى تۋرالى بٸزگە جەتكەن ناقتى جازبا دەرەكتەردٸڭ بٸرٸ مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگٸ بولىپ تابىلادى. بۇل جازبا موعولستان حاندىعىنىڭ تاريحىنا ارنالعان. ول كەزدە جەتٸسۋدٸ بيلەگەن موعولستان حانى ەسەنبۇعا (1434—1462-جىلدارى بيلٸك ەتكەن) قونىس اۋدارعان قازاقتاردى ەبٸلحايىرعا قارسى پايدالانۋ ٷشٸن قونىس بەرەدٸ. وسى وقيعا جٶنٸندە تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي-راشيدي» ەڭبەگٸندە بىلاي دەيدٸ: «ول كەزدە دەشتٸ قىپشاقتى ەبٸلحايىر حان بيلەدٸ. ول جوشى ەۋلەتٸنەن شىققان سۇلتاندارعا كٷن كٶرسەتپەدٸ. نەتيجەسٸندە جەنٸبەك پەن كەرەي حاندار موعولستانعا كٶشٸپ باردى. ەسەنبۇعا حان ولاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, موعولستاننىڭ باتىس شەگٸندەگٸ شۋ مەن قوزىباس ايماقتارىن بەردٸ. ولار ورنالاسقان سوڭ, ەبٸلحايىر حان دٷنيە سالدى دا, ٶزبەك ۇلىسىنىڭ شاڭىراعى شايقالدى. ٸرٸ-ٸرٸ شيەلەنٸستەر باستالدى. ونىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ كەرەي مەن جەنٸبەك حانعا كٶشٸپ كەتتٸ. سٶيتٸپ, ولاردىڭ ماڭىنا جينالعانداردىڭ سانى 200 مىڭعا جەتتٸ. ولاردى ٶزبەكتەر - «قازاقتار» دەپ اتادى. قازاق سۇلتاندارى 870 جىلدارى (1465-1466) بيلەي باستادى...». سول كەزەڭدەگٸ ساياسي جاعدايعا بايلانىستى قازاق حاندىعى تۋرالى دا كٶپتەگەن مەلٸمەتتەر كەزدەسەدٸ. ابۋلعازى, قادىرعالي جالايىري ەڭبەكتەرٸندە دە قازاق حاندىعى مەن ونىڭ بيلەۋشٸلەرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر بار. سونداي-اق, قازاق حاندىعى كەزەڭٸنە قاتىستى شىعىس دەرەكتەرٸنٸڭ دە ماڭىزى زور.
2015 جىلى ەل ٸشٸندە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ ٶتتٸ. قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا اتاۋلى مەرەكەگە وراي سان تٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرىلعانىن بٸلەمٸز. «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى اياسىندا جيناقتالعان كٶپتەگەن تاريحي دەرەكتەردٸ جٷيەلەۋ, زەرتتەۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزٸپ, جارييالاۋ سىندى جۇمىستاردى جاساۋ ماقساتىندا ر.سٷلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جانىنان تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق اقپارات ورتالىعى قۇرىلدى. اتالعان مەملەكەتتٸك باعدارلامالار بويىنشا كٶرشٸ ەلدەردٸڭ مۇراعاتتارى مەن دەرەكتەمەلەر قورلارىندا جۇمىس اتقارعان شىعىستانۋ ەكسپەديتسييالارى اۋقىمدى ٸستەر جاسادى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸرٸنشٸ تاريحي مۇراعاتىنان قازاق تاريحىنا قاتىستى بٸرقاتار قۇندى ماتەريالدار تابىلدى. ول جەردەن قازاق-قىتاي, قازاق-ورىس, قازاق-قىرعىز, قازاق-قوقان, قازاق-ويرات ديپلوماتييالىق قاتىناستارى تۋرالى, بٸزدٸڭ حاندارىمىزدىڭ بەيجٸڭگە بوعدا ەجەن حانعا بارعان ەلشٸلەرٸ, ولاردىڭ گراموتالارمەن ماراپاتتالعانى, قازاق-قىتاي ساۋداسى تۋرالى, قازاقتاردىڭ تۇرمىسى, دەستٷرلەرٸ جايلى قۇجاتتاردىڭ كٶپ ەكەنٸ انىقتالدى. ولاردا قازاق حالقىنىڭ سانى, باتىرلارى مەن بيلەرٸ, قازاق رۋلارى تۋرالى مەلٸمەت قورى مول.
شىعىستانۋ ارحەوگرافيكالىق ەكسپەديتسيياسى جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە قحر-دا 1741-1811 جىلدارداعى قازاق حاندىعى مەن تسين يمپەريياسى قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحىن كٶرسەتەتٸن دەرەكتەر بار. ول جاقتان ەكٸ ەل بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ جازىسقان رەسمي حاتتارى تابىلدى. سونداي-اق, قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارى مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋنعا, ٸلە مەن تارباعاتاي گۋبەرناتورى امبانعا ارنالعان رەسمي حاتتارى كەزدەسەدٸ. ول كەزدەرٸ ابىلاي حان, ۋەلي سۇلتان, ەبٸلمەمبەت حان, ەبٸلپەيٸز سۇلتان, بولات حان, سانيياز, حانقوجا, ەدٸل سۇلتان, بوپى, كٶگەداي سىندى تۇلعالار حات جولداعان ەكەن.
قازاق حاندارىنىڭ قىتاي بيلەۋشٸلەرٸمەن ديپلوماتييالىق حاتتارىنىڭ شاعاتاي, ويرات تٸلدەرٸندە بولعانى انىقتالدى. ەربٸر حاتقا مەنجۋ تٸلٸندە تٷسٸندٸرمە جازبا بەرٸلٸپ, ول جەردە قازاق بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ تاريحى مەن شىققان تەگٸ, قاي جەردە تۇراتىنى جازىلعان.
زەرتتەۋ جۇمىستارىنان سوڭ قىتايدىڭ بٸرٸنشٸ تاريحي مۇراعاتىمەن قۇجاتتاردىڭ دەل كٶشٸرمەسٸن باسىپ شىعارۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. قازٸرگٸ كەزدە قۇجاتتار كٶشٸرمەسٸنٸڭ 2 تومى جەنە ولاردىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ 4 تومى «قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ ساياسي-ديپلوماتييالىق قاتىناستارى تۋرالى قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» (2 توم), سونداي-اق, «قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعىنىڭ ساۋدا قاتىناستارى تۋرالى قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» (2 توم) جارىققا شىقتى.
لوندون, وكسفورد قالالارىنداعى بودلەان جەنە بريتان كٸتاپحانالارىندا ساقتاۋلى «تاريح-ي كيپچاك-حاني», «تاريح-ي ابۋلحاير-حاني», «نۋسرات-نامە» جەنە «مۋيز ال-انساب», «باحر-ەل-اسرار», راحا كٸتاپحاناسىندا (رامپۋر قالاسى) جەنە سالار-ە-دجانگ مۋزەيٸندە (حايداراباد قالاسى) ساقتاۋلى «جاميع ات-تاۋاريح», «تاريح-ي شاح», ٶزگە دە شىعىس قولجازبالارى XIV – XVII عاسىرلارداعى انىق تاريحي وقيعالاردى زەردەلەۋ ٷشٸن ماڭىزدى ماتەريالدار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ەلٸ دە زەرتتەلۋ ٷستٸندەگٸ جازبالار دەشتٸ قىپشاقتا XIV عاسىردىڭ اياعىندا – XV عاسىردىڭ باسىندا بولعان ساياسي وقيعالاردى, ەبٸلقايىر حاننىڭ, مۇحاممەد شايباني حاننىڭ, كەرەي حاننىڭ, جەنٸبەك حاننىڭ جەنە باسقا تۇلعالاردىڭ ەل باسقارۋ تاريحىن كٶرسەتەدٸ. كەيٸنگٸ كەزدەرٸ تٷركييا, ۇلىبريتانييا, شۆەيتسارييا ەلدەرٸنٸڭ مۋزەيلەرٸ مەن كٸتاپحانالارىنان تىڭ دەرەكتەر تابىلۋدا. ەلدەر اراسىنداعى كەلٸسسٶزدەر, ابىلاي حاننىڭ, ەبٸلپەيٸز سۇلتان جەنە باسقا دا ەل بيلەۋشٸلەردٸڭ جولداعان ديپلوماتييالىق حاتتارى ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ قورلارىندا دا كەزدەسٸپ جاتىر. بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحىنىڭ, مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸنٸڭ دارالىعىن, بيٸكتٸگٸن كٶرسەتەدٸ. قازاق حاندىعى تۋرالى دەرەكتەر ٶتە كٶپ. ەلٸ دە زەرتتەلٸپ, زەردەلەنەتٸن تىڭ دٷنيەلەر دە جوق ەمەس. ٶيتكەنٸ, وسىنداي اسقاق ەلدٸڭ تاريحىنىڭ دا ٷلكەن بولاتىنى سٶزسٸز.
