ەليحان بٶكەيحان اتىنداعى سىيلىققا ۇسىنىلعان ماقالا!
«عۇمىر بەيگەسٸندە بٸزدٸڭ
قازاق تٸلٸ ٶز بەيگەسٸن الار!»
ەليحان بٶكەيحان
قازٸرگٸ قازاق قوعامىنداعى كٶپ تالقىلانىپ, شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقان مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – مەملەكەتتٸك تٸل قولدانىسىنىڭ جاي-كٷيٸ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ەل باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, بٸلٸم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىنداعى, ٸسقاعاز جٷرگٸزۋ مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى قولدانىسى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاعان كٷننەن بەرٸ كٷن تەرتٸبٸنەن بٸر تٷسپەي كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸنە سەيكەس قولدانىسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان ٸستەر, جٷزەگە اسقان جوبالار, تىندىرىلعان شارۋالار دا از ەمەس.
بٷگٸنگٸ ازدى-كٶپتٸ جەتٸستٸكتەرٸمٸز سونىڭ نەتيجەسٸ. سونىمەن قاتار, باسى بار, اياعى جوق باستامالار مەن شالا-شارپى, جٷيەسٸز جاسالعان جۇمىستاردىڭ, عىلىمي نەگٸزٸ ەلسٸز باعدارلامالاردىڭ, ەلگە, تٸلگە, ۇلت مٷددەسٸنە جانىاشىماستىقتىڭ, كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸ تٶمەن باسشىلار مەن مامانداردىڭ كەسٸرٸنەن ۇلت تٸلٸنٸڭ سٶزبۇيداعا سالىنىپ, ەلٸ شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقانمەسەلەلەرٸ دە جەتكٸلٸكتٸ.تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ شيرەك عاسىرلىق بەلەسٸنە كٶتەرٸلگەنتۇستا ٶتكەنٸمٸزگە شولۋ جاساپ,قازٸرگٸ تٸلدٸك احۋال مەن قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىن پايىمداۋ ٶتە ماڭىزدى. وسى ورايدا بٸز دە قازاق تٸلٸنٸڭ الاشتىق, كەڭەستٸك جەنە تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭدەرٸندەگٸ ۇلتتىق, مەملەكەتتٸكتٸل رەتٸندە دامىپ, قولدانىلۋىنىڭ جاي-كٷيٸنە توقتالا وتىرىپ, ونىڭ ەرتەڭٸ جايلى ويلارىمىزدى ورتاعا سالساق دەيمٸز.
الاش جەنە ۇلت تٸلٸ
تٸل ساياساتىن جوسپارلى تٷردە جٷرگٸزۋ, حالىقتىڭ تٸلدٸك قۇقىعىن قورعاۋ, قازاقتىڭ جازبا ەدەبي تٸلٸن دامىتىپ, باق تٸلٸن, عىلىم تٸلٸن, كٶركەم ەدەبيەت پەن ٸسقاعاز تٸلٸن قالىپتاستىرۋ بٸزدە نەگٸزٸنەن حح عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرٸنەن باستاۋ الادى. جالپى ۇلتتىق دامۋىمىز بەن مەملەكەتتٸڭ تٸل ساياساتىن جٷرگٸزۋدەگٸالاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ۇستانعان جولى ايرىقشا بولدى. سوندىقتان بۇل كەزەڭنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ايقىنداپ, بٷگٸنگٸ ٸس-ەرەكەتٸمٸزدٸ باعامداپ, بولاشاققا بەتالىسىمىزدى بەلگٸلەۋ ٷشٸن ودان ساباق الۋدىڭ مەن-ماڭىزى زور. بۇل تۇرعىدا الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحان مەن احاڭ باستاعان ۇلت زييالىلارىماقسات-مۇراتتارىنىڭ, ساياسي ۇستانىمدارىنىڭ قازٸرگٸ ۋاقىتپەن قابىسۋىن, عىلىمي-اعارتۋشىلىق جولداعى اتقارعان ٸستەرٸ مەن قالدىرعان مۇرالارىنىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن انىقتاپ, ولاردى ٸس-تەجٸريبەدە جەنە ۇرپاق تەربيەسٸندە پايدالانعان ابزال.
رەسەي پاتشالىعىنا قاراعان كەزەڭدە قازاقتىڭ تٸلدٸك قۇقىعى شەكتەلدٸ. ازاتتىعىنان ايرىلىپ, بوداندىققا بويسۇنعان حالىقتىڭ تٸلدٸك قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىن ٷستەمدٸك ەتۋشٸ مەملەكەتتەن تالاپ ەتٸپ, مەسەلەنٸ كٷن تەرتٸبٸنە شىعارۋ وڭاي ٸس ەمەس. ول ٷشٸن سول تٸلدٸڭ يەسٸ بولىپ سانالاتىن جۇرتتىڭ ساياسي ساۋاتى جوعارى, ۇلتىنىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن تۇلعالارى, حالقىنىڭ قامىن ويلايتىن قايراتكەرلەرٸ مەن زييالى قاۋىمى بولۋى كەرەك ەدٸ. حح عاسىردىڭ باس كەزٸندە قازاق ۇلتىنىڭ دا وسىنداي زييالى قاۋىمى قالىپتاستى. قازاقتىڭ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ سەرگەك زييالىلارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, ساياسي قوزعالىس, «الاش»پارتيياسىن,«الاشوردا» ٷكٸمەتٸن قۇرىپ, حالقىن تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەسكە باستاعان اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ, ۇلت كٶسەمٸەليحان بٶكەيحان بولدى. ول بٷكٸل سانالى عۇمىرىن حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كٷرەسكە ارنادى. وسى كٷرەسكە تولى عۇمىرىندا ول قازاق حالقىنىڭ تٸلدٸك قۇقىعىن دا قورعادى. «مەن قازاق حالقىن سوۆەت بيلٸگٸنە قارسى كٷرەسكە باستادىم» دەپ قىزىل يمپەرييانىڭ قىلىشىنان قايمىقپاي قاسقايىپ تۇرىپ ايتقان قايسار تۇلعا, تٸل تەڭدٸگٸ ٷشٸن كٷرەستٸ سول كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناردان كٶپ بۇرىن, قازاق پاتشالىق رەسەيگە قاراعان كەزەڭدە باستاعان. حالىقتىڭ تٸلدٸك قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى, تٸلدٸك تەڭسٸزدٸك دەربەستٸگٸنەن ايرىلعان جۇرتتاردىڭ باسىندا بولاتىن جاعداي. قازاقتىڭ باسىنداعى سونداي حالدٸ كٶرٸپ قانا قويماي, cول تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ مەسەلەسٸن العاش كٶتەرگەن دە الاشتىڭ ەليحانى. 1905 جىلى قاراشادا رەسەيدٸڭ «جەرگٸلٸكتٸ جەنە قالالىق قايراتكەرلەرٸنٸڭ» مەسكەۋدەگٸ سەزٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە ول: «انا تٸلٸن ەركٸن قولدانۋ قازاقتاردىڭ تاياۋ اراداعى مۇقتاجى» دەپ اشىق مەلٸمدەدٸ.ونىڭ «مەن التايدان ورالعا, سٸبٸر تەمٸر جولى تورابىنان ومبىعا دەيٸنگٸ كەڭ كەڭٸستٸكتٸ مەكەندەگەن 4 ميلليون قازاق حالقىنىڭ ٶكٸلٸمٸن. قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ اسقان مۇڭى – انا تٸلٸن قولدانۋ بوستاندىعى, ونىڭ قاجەتتٸلٸگٸ سايلاۋ قارساڭىندا ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ بارىسىندا ەرەكشە ارتىپ وتىر جەنە وسىعان بايلانىستى مەنٸڭ قۇرىلتايدان ٶتٸنەرٸم – جەرگٸلٸكتٸ تٸلدەردٸڭ قۇقىن شەكتەيتٸن زاڭنىڭ تەز ارادا قايتا قارالۋى تالاپ ەتٸلسٸن» دەگەن سٶزٸنەن دە, بۇل مەسەلەنٸ تاباندى تٷردە كٷن تەرتٸبٸنە قويا بٸلگەنٸن, ۇستانىمىنىڭ ايقىندىعىن كٶرۋگە بولادى.
قايراتكەر قارقارالى ۋەزٸ قازاقتارىنىڭ 11 تارماقتان تۇراتىن قۇزىرحاتىن ۇيىمداستىرىپ, ونى ورىس تٸلٸندە سانكت-پەتەربۋرگتە «سىن وتەچەستۆا» گازەتٸنٸڭ 1905 جىلعى 4 قىركٷيەكتەگٸ 173-سانىندا جەنە 1906 جىلعى 26 تامىزدا ٶزٸ باسۋشى-رەداكتورى بولعان «يرتىش» گازەتٸنٸڭ 32-سانىندا ومسكدە ٶز اتىنان ەكٸ رەت جارييالاعان. وسى 11 تارماقتىڭ 2,3,7 جەنە 8-تارماقتارىندا قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلدٸ. 14 500 ادام قول قويعان وسى قۇزىرحاتتىڭ 2-تارماعىندا «…قازاقتىڭ ۇل بالالارىنا ارناپ اشىلعان اۋىل مەكتەپتەرٸندە ساباق ورىس تٸلٸندە جٷرەدٸ. وسى مەكتەپتەردەگٸ ساۋات اشۋ ساباقتارى قازاق تٸلٸندە دە جٷرگٸزٸلۋٸن سۇراعان قازاقتاردىڭ ٶتٸنٸشٸ ورىندالمادى. بۇل مەكتەپتەردە قازاق بالالارىنا قازاق سٶزدەرٸن ورىس ەرٸپتەرٸمەن جازۋعا ٷيرەتەدٸ. ولار قازاق دىبىستارىن بەرە المايدى» دەپ, قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ جاي-كٷيٸ مەن بالالاردى قازاقشا, ۇلت تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸمەن وقىتۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلادى. 3-تارماقتا «قازاق حالقىنىڭ كٷندەلٸكتٸ قاجەتتٸلٸكتەرٸن بٸلٸپ وتىرۋ ٷشٸن تيپوگرافييا اشىپ, الدىن الا جٷرگٸزٸلەتٸن تسەنزۋراسىز قازاق تٸلٸندە گازەتتەر شىعارۋ قاجەت» دەلٸنەدٸ.
[caption id="attachment_20890" align="alignright" width="420"]
7-تارماقتا جٷزدەگەن كەڭسەلەردە ٸسقاعاز جٷرگٸزۋ ورىس تٸلٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى, قولدانىستاعى دالا ەرەجەسٸنٸڭ شتاتىنا سەيكەس ۋەزدەر مەن وبلىستىق باسقارمالاردا قازاق تٸلٸن بٸلەتٸن اۋدارماشىلار بولۋعا تيٸس ەكەندٸگٸنە قاراماستان, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك بۇل ورىندارعا قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ورىس شەنەۋنٸكتەرٸن الىپ وتىرعانىن, كەيدە قاجەتتٸلٸككە بايلانىستى بۇل ٸسكە باسقا ادامداردىڭ تارتىلاتىنىن جەنە كرەستيان باستىقتاردىڭ قازاق تٸلٸندە جازىلعان ٶتٸنٸشتەردٸ قابىلدامايتىندىعىن ايتا كەلٸپ, مىناداي تالاپ قويادى: «قازاقتاردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن: بولىستىقتاردىڭ كەڭسەلەرٸ مەن حالىق سوتتارىندا ٸس قاعازدارىن قازاقشا جٷرگٸزۋ, اۋدارماشى لاۋازىمىنا قازاقشا بٸلەتٸن جەنە قازاقشا حات تانيتىن ادامداردى الۋ, جەنە قازاقتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, ٶتٸنٸشتٸ ٶز انا تٸلٸندە جازۋ». 8-تارماقتا سوتتىڭ ٶزٸ قىزمەت ەتٸپ وتىرعان حالىقتىڭ تٸلٸن بٸلۋٸ – سوت تٶرەلٸگٸن دۇرىس جٷرگٸزۋدٸڭ قاجەتتٸ شارتى. سوعان قاراماستان, قازاق دالاسىندا سوت پەن تەرگەۋشٸ بولىپ حالىق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ورىستار قىزمەت ەتٸپ جٷر. ال نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز قازاق زاڭگەرلەرٸ قازاقتار تۇراتىن ۋەزدەرگە تاعايىندالمايدى, وسىدان دالالىق ٶلكەدە سوت تٶرەلٸگٸ زارداپ شەگٸپ وتىر. سوندىقتان سوتتار قازاق تٸلٸن بٸلەتٸن بولسىن جەنە قازاق دالاسىندا القابيلەر سوتى ەنگٸزٸلسٸن» (ورىسشادان اۋدارعان – ش.ق.) دەلٸنگەن.
بۇل قۇزىرحاتتا قازاق بالالارىنا انا تٸلٸندە بٸلٸم بەرۋ, كەڭسەلەردە ٸسقاعازدارىن قازاقشا جٷرگٸزۋ, سوت پەن تەرگەۋ ٸسٸن قازاقشا جٷرگٸزۋ تالاپتارى انىق قويىلعان. ياعني, ەليحان بٶكەيحان «الاشوردا» ٷكٸمەتٸجاساقتالاردان,قازان تٶڭكەرٸسٸنەن, قازكسر-ٸ قۇرىلاردان 15-20 جىل بۇرىن, سوناۋ حح عاسىر باسىندا-اق پاتشالىق رەسەيگە قاراعان قازاق دالاسىندا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, بيلٸككە ناقتى تالاپتار قويعان تۇڭعىش قايراتكەر. ٸس جٷزٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە جٷكتەلۋگە تيٸس قىزمەتتەردٸ اتقارۋى تالاپ ەتٸلگەن. الاش ارداقتىسى قازاق بالالارىنىڭ انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋىن ۇلتتى ساقتاۋدىڭ, تٸل ساياساتىنىڭ اسا ماڭىزدى مەسەلەسٸ رەتٸندە قاراستىرىپ, وعان ٷنەمٸ ەرەكشە مەن بەرٸپ وتىرادى. ول «يرتىش» گازەتٸنٸڭ وسى 32-ٸنشٸ نٶمٸرٸندە قازاق دالاسىندا ٸٸ الەكساندر مەن ٸٸ نيكولاي جٷرگٸزگەن ٶلكەلەردٸ ورىستاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋعا بارىنشا ىنتالى قايراتكەرلەردٸڭ بار ەكەندٸگٸن اشىق ايتا كەلٸپ, «ورىستاندىرۋ ساياساتى قازاقتاردىڭ انا تٸلٸندە حات تانۋىن تەجەۋدٸڭ بارلىق امال-تەسٸلدەرٸن قاراستىرۋدى تالاپ ەتتٸ» دەپ جازدى. الاش قايراتكەرٸ قازاق بالالارىنىڭ الدىمەن باستاۋىش مەكتەپتە انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋىنا ەرەكشە مەن بەرٸپ, 1913 جىلعى «قازاق» گازەتٸنٸڭ 14-ٸنشٸ نٶمٸرٸندە «ورىسشا وقۋ ورىس قولتىعىندا تۇرعان جۇرتقا كەرەك; كەرەك بولعاندا قازاقشا وقىعاننىڭ ٷستٸنە كەرەك. قازاقشا وقي-جازا بٸلگەن سوڭ, شاما كەلسە ورىسشا بٸلۋ قاجەت» دەپ الدىمەن قازاقشا وقىپ-جازىپ ٷيرەنٸپ, شاماسى كەلسە ورىس تٸلٸن سودان كەيٸن عانا يگەرۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ. مەملەكەت قايراتكەرٸنٸڭ بۇل پٸكٸرٸ ٶتە ورىندى ايتىلعان. بٸز بٷگٸن ٶزٸمٸزدٸ ورىس قولتىعىنان شىققان تەۋەلسٸز ەلمٸز دەپ سانايمىز. سٶيتە تۇرا, ۇل-قىزدارىمىزدى ورىسشا وقىتۋدى ەلٸ دە جالعاستىرىپ, وعان قازاق تٸلٸمەن قاتار قولدانىلۋ قۇقىعىن بەرٸپ قويدىق. قازاقشا وقىپ-جازا بٸلمەك تٷگٸلٸ ەلٸ انا تٸلٸندە ويىن دۇرىس جەتكٸزە المايتىن بٷلدٸرشٸندەرگە اعىلشىن جەنە ورىس تٸلدەرٸن قاتار ٷيرەتپەك بولىپ جاتىرمىز. قازاق بالالارىنىڭ شەت تٸلدەرٸن مەڭگەرۋٸنە ەشكٸم قارسى ەمەس, مەسەلە ٶزگە تٸلدەردٸ انا تٸلٸمەن جارىستىرىپ تىم ەرتە وقىتۋدىڭ بۇرىستىعىندا بولىپ وتىر. بۇل قازاقتىڭ تٸلٸ عانا ەمەس بٷكٸل ۇلت بولمىسىنا كەسٸرٸن تيگٸزەتٸن قاۋٸپتٸ قادام.
ە.بٶكەيحان ٶزٸ باستاعان الاش زييالىلارى جاساپ, 1917 جىلى ورىنبوردا «قازاق» گازەتٸنٸڭ №251 سانىندا جارييالانعان «الاش» پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىنىڭ جوباسىندا «بي ھەم سۋدييا جەرگٸلٸكتٸ جۇرتتىڭ تٸلٸن بٸلۋٸ; قازاق كٶپ جەردە سوت تٸلٸ قازاق تٸلٸ بولۋى; پريسياجنىيلار قازاقتان الىنۋى» كەرەكتٸگٸ («بيلٸك ھەم سوت» بٶلٸمٸندە), «باستاۋىش مەكتەپتەردە انا تٸلٸندە وقۋى; قازاق ٶز تٸلٸندە ورتا مەكتەپ, ۋنيۆەرسيتەت اشۋى» («عىلىم-بٸلٸم ٷيرەتۋ» بٶلٸمٸندە) قاجەتتٸگٸ انىق جازىلعان. وسى باعدارلامادان الاش كٶسەمٸ مەن ونىڭ ٷزەڭگٸلەستەرٸنٸڭ قازاق تٸلٸن قولدانۋ مەن دامىتۋ جٶنٸندە الدارىنا قانداي ماقسات قويعانىن كٶرۋگە بولادى. ولار بۇل ماقساتىن باعدارلامالارىندا, قاعاز بەتٸندە عانا قالدىرىپ قويعان جوق. ناقتى ٶمٸردە جٷزەگە اسىردى. ٶزدەرٸ قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى بولىپ كەتكەن 30-جىلداردىڭ ورتا شەنٸنە دەيٸن جاپتاي-تۇرماي ۇلتقا, تٸلگە ادال قىزمەت ەتتٸ. ولار قازاق تٸلٸنٸڭ جٷزدەگەن نەگٸزگٸ سالالىق تەرميندەرٸن جاساپ قولدانىسقا ەنگٸزدٸ,قازاق مەكتەپتەرٸنە ارنالعان تۇڭعىش پەن وقۋلىقتارىن جازدى, قازاقشا گازەت-جۋرنالدار شىعاردى, كٶركەم شىعارمالار جازىپ,ٶزگە حالىقتاردىڭ ٷزدٸك شىعارمالارىن اۋداردى, بٸر-بٸرٸمەن قازاقشا حات-حابار الماستى. العاشقى قازاق روماندارى مەن قازاق تٸلٸندەگٸ عىلىمي-ەڭبەكتەر دە وسى كەزەڭدە جازىلدى. ۇلت زييالىلارى قازاق تٸلٸن ٸس جٷزٸندە قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالالارىندا قولداندى. وسىلايشا,ولار قازاقتىڭ عىلىم, باسپاسٶز, كٶركەم ەدەبيەت جەنە رەسمي ستيلدەرٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ, تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق جازبا ەدەبي تٸلدٸڭ نەگٸزٸن بەرٸك قالادى. ەليحان بٶكەيحان باستاعان ۇلتىمىزدىڭ باعىنا تۋعان الاش زييالىلارىنىڭ ارقاسىندا حح عاسىردىڭ باسى قازاق تٸلٸنٸڭ قارقىندى دامىپ, جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋ, ٶسۋ, ٶركەندەۋ كەزەڭٸنە اينالدى.
كسرو (قازاق كسر-ٸ) جەنە قازاق تٸلٸ
قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن 1920 جىلى قۇرىلعان قازاق كەڭەستٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى كسرو قۇرامىنا كٸردٸ.سوعان سەيكەس قازسسر-ٸ ازاماتتارىنىڭ تٸلدٸك قۇقىقتارى دا كسرو كونستيتۋتسيياسىنا سەيكەس بەلگٸلەندٸ. كسرو-نىڭ 1924, 1936, 1977 جىلدارى قابىلدانعان كونستيتۋتسييالارىنان كەيٸن ارتىنشا-اقاراعا بٸر-ەكٸ جىل سالىپ قازاسر مەن قازكسر-نٸڭ1926, 1937, 1978 كونستيتۋتسييالارى دا وعان سەيكەستەندٸرٸلٸپ وتىردى. سوندىقتان وداق قۇرامىنا كٸرگەن قازكسر-نٸڭ تٸل ساياساتى مەن قازاق حالقىنىڭ تٸلدٸك قۇقىقتارىن ٸس جٷزٸندە كسرو بەلگٸلەپوتىردى. وداقتىڭ دا, ۇلتتىق رەسپۋبليكانىڭ دا وسى اتالعان كونستيتۋتسييالارىندا قازٸرگٸ قولدانىستاعى تەۋەلسٸز ەلدٸڭ اتا زاڭىنداعىداي تٸلدەردٸڭ مەرتەبەسٸ مەن قولدانىلۋ اياسى ناقتى اتاپ كٶرسەتٸلمەگەن.
پروفەسسور قابدەش ىدىرىسوۆ 1926 جىلعىقازاقتىڭالعاشقىكونستيتۋتسيياسىتۋرالىبىلايدەيدٸ: «كونستيتۋتسييا كازاحسكوي اسسر 1926 گودا نە بىلا ۋتۆەرجدەنا وفيتسيالنو. ونا نە بىلا وپۋبليكوۆانا ۆ سرەدستۆاح ماسسوۆوي ينفورماتسيي. ۆ چاستنوستي, پروەكت كونستيتۋتسيي بىل وپۋبليكوۆان تولكو نا رۋسسكوم يازىكە. نو, گدە وپۋبليكوۆانو, نە ۋكازانو. پوەتومۋ ي وسنوۆنايا ماسسا كازاحسكوگو ناسەلەنييا, كوتورايا ۆ تو ۆرەميا سوستاۆليالا ۆ كازاحستانە بولەە 70%, نە بىلو زناكومو س تەكستوم كونستيتۋتسيي».
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قازاقتىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸ عانا ورىس تٸلٸن بٸلگەنٸن جەنە گازەتتەردٸڭ ەلدٸڭ بارلىق ايماقتارىنا جەتە بەرمەيتٸنٸن ەسكەرسەك, ٶزٸنٸڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ قامتىلعان نەگٸزگٸ زاڭمەن تانىسۋ مٷمكٸندٸگٸنەن حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ شەت قالعان. كسرو-نىڭ 1924 جىلعىكونستيتۋتسيياسىنىڭ 34-بابىندا «دەكرەتى ي پوستانوۆلەنييا تسيك’ا, ەگو پرەزيديۋما ي سنك سويۋزا سسر پەچاتايۋتسيا نا يازىكاح, وبششەۋپوترەبيتەلنىح ۆ سويۋزنىح رەسپۋبليكاح (رۋسسكيي, ۋكراينسكيي, بەلورۋسسكيي, گرۋزينسكيي, ارميانسكيي, تيۋركو-تاتارسكيي)» دەپكٶرسەتٸلەدٸ. مۇنداقازاق, ٶزبەك, قىرعىزتٸلدەرٸجەكە-جەكەاتاپكٶرسەتٸلمەي, «تيۋركو-تاتارسكيي» دەپ جيناقتاپ بەرٸلگەن.مٷمكٸن سوندىقتاندا كونستيتۋتسييا مەتٸنٸن قازاقتٸلٸندە جارييالاۋ مٸندەتتٸ سانالماعان بولار.
كسرو-نىڭ 1936 جىلعى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 121-بابىندا «مەكتەپتەردە انا تٸلٸندە بٸلٸمالۋعا قۇقىلى», 110-بابىندا «سوت جٷرگٸزۋ ٸسٸ وداقتاس نەمەسە اۆتونومدى رەسپۋبليكانىڭ نە اۆتونومدى وبلىستىڭ تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ, سول تٸلدٸ مەڭگەرمەگەن ادامدار اۋدارماشى ارقىلى ٸس ماتەريالدارىمەن تولىق تانىسا الادى, سونداي-اق سوتتا انا تٸلٸندە سٶيلەۋ قۇقىعىمەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ»دەپ كٶرسەتٸلەدٸ.وسى قۇقىقتىق نورمالار قازكسر-ٸنٸڭ 1937 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيياسىنان دا سول قالپىندا كٶرٸنٸس تاپتى. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعانعا دەيٸن باسشىلىققا الىنعان قازاق كسر-ٸنٸڭ1978 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيياسىنىڭ 43-بابىندا «مەكتەپتە انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار» ەكەندٸگٸ, ال 159-باپتا «قازاق كسر-ٸندە سوت جٷرگٸزۋ ٸسٸ قازاق نەمەسە ورىس تٸلدەرٸندە, نە وسى جەردە تۇراتىن حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. سوتقا قاتىسىپ جاتقان ادامدار سوت ٸسٸ جٷرٸپ جاتقان تٸلدٸ مەڭگەرمەگەن بولسا, اۋدارماشى ارقىلى ٸس ماتەريالدارىمەن تولىق تانىسۋ, سوت ٸسٸنە قاتىسۋ جەنە سوتتا انا تٸلٸندە سٶيلەۋ قۇقىعىمەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. ال قوعامدىق ٶمٸردٸڭ باسقا سالالارىنداعى قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسى ايقىن كٶرسەتٸلمەگەن. جالپى العاندا 30-جىلداردان باستاپ, ورىستاندىرۋ ساياساتى پاتشالىق رەسەي تۇسىنداعىدان دا ەلدەقايدا قارقىندى جٷرگٸزٸلدٸ. قوعام ٶمٸرٸنٸڭ كٶپتەگەن سالالارىندا, سونىڭ ٸشٸندە ورتا جەنە ارناۋلى ورتابٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ورىس تٸلٸ ٷستەمدٸككە يە بولدى. رەسپۋبليكانىڭ استاناسى الماتى قالاسىندا جالعىز (№12-شٸ مەكتەپ) عانا قازاق مەكتەبٸنٸڭ قالۋى سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. جەتەكشٸ جوعارى وقۋ ورىندارىندا كٶپتەگەن ماڭىزدى ماماندىقتار تەك ورىس بٶلٸمدەرٸندە دايىندالدى. كسرو-نىڭ ماقساتتى, جوسپارلى تٷردە جٷرگٸزگەن تٸل ساياساتىنىڭ, بٸلٸم ساياساتىنىڭ نەگٸزٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸ بارىنشا تارىلىپ, قازاق كسر-ٸ وداقتىڭ ەڭ بٸر ورىستانعان رەسپۋبليكاسىنا اينالدى. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان 90-جىلداردىڭ باسىنا قاراي مەملەكەتتٸك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, ٸسقاعاز جٷرگٸزۋ, بٸلٸم بەرۋ, بايلانىس, باق, قورعانىس پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ سيياقتى كٶپتەگەن ماڭىزدى سالالاردا ورىس تٸلٸ ايقىن ٷستەمدٸككە يە بولدى.جوعارى بٸلٸم بەرۋ مەن تٸل, تاريح, ەدەبيەت سىندى جەكەلەگەن گۋمانيتارلىق عىلىمداردان ٶزگە عىلىم سالاسىندا دا ورىس تٸلٸنە بارىنشا باسىمدىق بەرٸلدٸ. بارىنشا پەرمەندٸ جٷرگٸزٸلگەن وسىنداي ساياساتتىڭ سالدارىنان قالا قازاقتارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ انا تٸلٸن بٸلمەيتٸن, ونى كەسٸبي قىزمەتٸ مەن شىعارماشىلىعىندا ەركٸن پايدالانا المايتىن جاعدايعا جەتتٸ. كسرو قۇلاعانىمەن 60-70 جىل ٸشٸندە قازاق جەرٸندە ورىس تٸلٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸن مىقتاپ ورناتىپ كەتتٸ.
[caption id="attachment_20893" align="alignleft" width="640"]
تەۋەلسٸزدٸك جەنە قازاق تٸلٸ
ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ قارساڭىندا 1989 جىلى تٸل تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, قازاق تٸلٸنە مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرٸلدٸ. زاڭنىڭ 4-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تiلi – قازاق تiلi» – دەپ, ونىڭ مەرتەبەسٸ ارنايى زاڭدا تۇڭعىش رەت كٶرسەتٸلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ اتا زاڭىرەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىنىڭ 7-بابىندا دا «1.قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ» ەكەندٸگٸ تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن جازىلدى. قازاق تٸلٸ زاڭدىق مەرتەبەگە يە بولدى. وسىلايشا, تەۋەلسٸزدٸكپەن بٸرگە قازاق تٸلٸ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالدى. ەگەمەندٸكتٸڭ ارقاسىندا وعان دەيٸن تىنىسى تارىلىپ, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەلٸپ كەلگەن ۇلتتىق تٸلٸمٸزدٸڭ قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بٸرقاتار سالالارىنداعى قولدانىس اياسى كەڭەيە تٷستٸ. جٷزدەگەن قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرٸ اشىلىپ, ۇلت تٸلٸندە تەربيە مەن بٸلٸم الاتىن ۇل-قىزىمىزدىڭ سانى ارتا باستادى.
ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق وقۋشىلاردىڭ 70%-ى قازاق تٸلٸندە بٸلٸم الىپ جاتىر. بيىل قازاق مەكتەبٸنٸڭ بٸرٸنشٸ سىنىبىنا بارعان بالالار سانى 89%-عا جەتتٸ دەگەن دەرەك جارييالاندى. بٸزدٸڭشە, بۇل دەرەك ەلٸ ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدٸ. تامىز كەڭەسٸندە بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸۇبت-نى قازاقشا تاپسىرعاندار 72%-عا جەتكەنٸن, 2016 جىلى مەملەكتتٸك گرانتتاردىڭ 80%-ى مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ ماماندىقتارعا بەرٸلگەنٸن مەلٸم ەتتٸ. بۇل ٶتە جاقسى كٶرسەتكٸش. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قازاق بٶلٸمدەرٸندەوقيتىن ستۋدەنتتەر سانى دا 90-جىلدارعا دەيٸنگٸ كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ەدەۋٸر ٶسٸپ, 63%-عا جەتٸپ وتىر. قازاق تٸلٸندە بٸلٸم العان ۇلتتىق كادرلار دايىنداي باستادىق. قازاقتٸلدٸ باق-تىڭ سانى ٶستٸ. وسى تٸرلٸكتٸڭ بارلىعى تٸلٸمٸزدٸڭ تىنىسىن اشىپ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جولىنداعى بٸرقاتار جەتٸستٸكتەرٸمٸز دەۋگە بولادى. تٸلٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن نىعايتۋ باعىتىندا ەجەپتەۋٸر ٸستەر اتقارىلعان دا سيياقتى. بٸراق سوعان قاراماستان قوعامداعى قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىنا, تٸل ساياساتىنىڭ جٷزەگە اسۋىنا كٶڭٸلتولماۋشىلىق, ۇلت تٸلٸنٸڭ بٷگٸنگٸ جاي-كٷيٸ مەن بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق باسىم. نەگە? بۇل باردى باعالاماي, اسىعىستىق تانىتۋ ما, ەلدە مۇنداي كٶڭٸلتولماۋشىلىق پەن تٸلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن الاڭداۋشىلىقتىڭ نەگٸزٸ بار ما? مٸنە, وسى مەسەلەلەردٸڭ مەن-جايىن, شىنايى قالپىن انىقتاۋ بەرٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى. بۇل ەڭ الدىمەن تٸلدٸڭ دامۋىن مەملەكەتتٸك تۇرعىدان جوسپارلاۋ, تٸلدٸك زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋ, ارنايى باعدارلامالار جاساپ, سونىڭ نەگٸزٸندە ماقساتتى جۇمىستار جٷرگٸزٸپ, ناقتى ٸستەر اتقارۋ ٷشٸن قاجەت.
تٸل – قۇرال. تاماق ٸشۋ ٷشٸن ادام قاسىق پەن شانىشقى ۇستاۋدى, قىتايعا بارسا, ساپقىنى (ەكٸ تاياقتى) پايدالاۋدى ٷيرەنۋٸنە تۋرا كەلەدٸ. ال تٸل قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن, ونسىز كٷن كٶرۋ مٷمكٸن بولمايتىن قاسىق پەن شانىشقىدان مىڭ ەسە ماڭىزدى قۇرال. سوندىقتان شىن قاجەتتٸلٸك بولسا, تٸل قۇرالدى ادامدار قالاي دا مەڭگەرەدٸ. تٸپتٸ, ەرٸپتەستەرٸنە قاراعاندا بەسەكەگە قابٸلەتتٸرەك, قىزمەتتەستەرٸنەن وزىقتاۋ بولۋ ٷشٸن ول تٸلدٸ ٶزگەلەردەن جاقسىراق مەڭگەرۋگە, شەشەن سٶيلەپ, ساۋاتتى جازۋعا تىرىسادى. ال بٸزدە قالاي? 90-جىلداردىڭ باسىندا تٸل ٷيرەنگٸسٸ كەلمەگەندەر «قازاق تٸلٸن وقۋعا قاجەتتٸ وقۋلىقتار مەن اۋدارما سٶزدٸكتەر, تٸلدەسكٸشتەر جەتٸسپەيدٸ» دەدٸ. قىرۋار قارجى بٶلٸنٸپ, وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتاردىڭ, سٶزدٸكتەردٸڭ سان تٷرٸ شىعارىلدى. قاپتاعان قازاق تٸلٸ ورتالىقتارى اشىلدى. بٸراق ودان تٸلدٸك احۋال بٸز كٷتكەندەي ٶزگەرە قويمادى. قالالىق جەرلەردەگٸ قوعامدىق ورىنداردىڭ كٶبٸندە حالىق ورىسشا سٶيلەسەدٸ, زاڭدارىمىزدىڭ 99 پايىزى ورىسشا جازىلىپ, قۇجاتتارىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸ ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىلادى. قارجى-ەكونوميكا سالاسىنداعى, بانك جٷيەسٸندەگٸ ەسەپ-قيساپ ەلٸ مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلمەيدٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر مەن لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ دەنٸ قازاقشا سٶيلەمەيدٸ, جيىندار مەن تٷرلٸ مەجٸلٸستەر نەگٸزٸنەن ورىسشا ٶتەدٸ. مەملەكەتتٸڭ تٸلٸن بٸلمەيتٸندەر ەڭ جوعارعى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ اتقارىپ, ەل حالقىمەن ٶزگە ەلدٸڭ تٸلٸندە سٶيلەسەدٸ. ەلٸمٸزدە تارايتىن 8000-داي (ونىڭ 2973-ٸ وتاندىق باق) بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ 5000-ى (تاعى بٸر دەرەك بويىنشا 7551-i) ورىستٸلدٸ ەكەن. قىسقاسى, اقپاراتتىق-مەدەني كەڭٸستٸگٸمٸزدە ورىس تٸلٸ ەلٸ دە ايقىن باسىمدىققا يە بولىپ وتىر. ەندٸ شيرەك عاسىر ٶتكەندە «قازاق تٸلٸ عىلىم تٸلٸ بولا المايدى», «ەدٸستەمەسٸ ەلسٸز»,«تەرمينولوگيياسى جەتٸلمەگەن», «قازاق تٸلٸ وقىتۋشىلارىنىڭ دەڭگەيٸ تٶمەن» دەگەن سيياقتى مىڭ بٸر سىلتاۋ ايتىلىپ وتىر. يە, جەكەلەگەن سەتسٸز جاسالعان تەرميندەر بار, كەسٸبي دايىندىعى تٶمەن ماماندار مەن ساپاسىز وقۋ قۇرالداردىڭ دا بار ەكەنٸن دە ەشكٸم جوققا شىعارمايدى. بٸراق بۇل قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋگە توسقاۋىل بولىپ وتىرعان باستى, نەگٸزگٸ سەبەپتەر ەمەس قوي. سوندىقتان جيىرما بەس جىلدا ٶز مەملەكەتٸنٸڭ تٸلٸن مەڭگەرمەگەندەردٸڭ, مەڭگەرگٸسٸ كەلمەيتٸندەردٸڭ تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ تٸلٸن, سول سالادا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن مامانداردىڭ بەرٸن, ولاردىڭ بارشا ەڭبەكتەرٸن ٸسكە العىسىز ساناۋىنىڭ ەش نەگٸزٸ جوق. مۇنداي ورىنسىز, جالعان ايىپتاۋلار شىندىققا جاناسپايدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تٸلدەردٸ دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىناسەيكەس مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەن تۇرعىنداردىڭ ٷلەسٸن 2017 جىلعا قاراي – 80%, 2020 جىلعا قاراي – 90%-عا جەتكٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ 2016 جىلعى 1 قازانداعى №188 سانىنىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندە جارييالانعان قازاقستان حالقىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ كٶرسەتكٸشٸ 1991 جىلى – 40% بولسا, 2015 – 80%-عا جەتتٸ دەپ بەرٸلگەن دياگرامماعا سەنسەك, وندا بٸز بۇل مەجەنٸ مەرزٸمٸنەن بۇرىن باعىندىرىپ قويىپتىق. ەگەر وسى مەلٸمەت راس بولسا, وندا ەل نەگە قازاقشا سٶيلەمەي وتىر? تٸلدٸ مەڭگەرمەگەن 20%-دى تٸلٸ شىقپاعان جاس بالالار مەن زەينەت جاسىنداعى 80-نەن اسقان قارتتار-اق تولتىرۋى مٷمكٸن. حالقىنىڭ 80%-ى مەملەكەتتٸك تٸلٸن مەڭگەرٸپ العان ەلدە سول تٸلدە سٶيلەۋگە كٸم كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر? مەملەكەت قولداپ, ەل حالقىنىڭ بەستەن تٶرت بٶلٸگٸ تٸلدٸ بٸلٸپ وتىرعانى راس بولسا, وندا بٸزدە تٸل مەسەلەسٸ شەشٸلدٸ دەپ ساناۋعا نەگٸز جەتكٸلٸكتٸ. الايدا شىندىقتىڭ بەتٸنە تۋرا قارار بولساق, ول شىندىق رەسمي كٶرسەتٸلگەن دەرەكتەرمەن, ناقتى تسيفرلارمەن ٷيلەسپەيدٸ. ٷيلەسپەيتٸن سەبەبٸ رەسپۋبليكا حالقىنىڭ (66,5%-عا جۋىعى قازاقتار) ازاماتتارىنىڭ 80%-ى مەملەكەتتٸك تٸلٸن مەڭگەرگەن ەلدە ول تٸل قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا ەش كەدەرگٸسٸز كەڭٸنەن قولدانىلۋى تيٸس ەدٸ. بٸزدە ولاي بولماي وتىرعانىن دەلەلدەپ جاتۋ ارتىق بولار.
سونىمەن ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ شيرەك عاسىر مەرزٸمٸندە قازاقستاندىقتار نەگە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جاپپاي مەڭگەرمەدٸ? بۇل سۇراققا ەرتٷرلٸ جاۋاپ بەرٸلٸپ جاتادى. رەسمي ورگان ٶكٸلدەرٸ تاراپىنان مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ورىستٸلدٸ قازاقتار مەن ٶزگە ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەڭگەرۋٸنە «قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋەدٸستەمەسٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸ مەن تەرميندەر جٷيەسٸنٸڭ ورنىقپاعاندىعى» كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر دەپ مٸن تاعۋ جيٸ بايقالادى. مۇنداي سٶزدٸ تٸپتٸ بيٸك مٸنبەرلەردەن جوعارى لاۋازىم يەلەرٸدەبٸرنەشە رەت ايتتى. ال شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل سىنىققا سىلتاۋ ٸزدەگەن نەگٸزسٸز سٶز.يە, ەدٸستەمە مەن تەرمينولوگييانىڭ شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەرٸ, جەتٸلدٸرٸلەتٸن تۇستارى بار. ونداي مەسەلەلەر مەملەكەتتٸك تٸلدەرٸ قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن رەسەي مەن ٶزبەكستاندا, ەزەربايجان مەن بەلارۋستا دا, شىعىس پەن باتىستىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە دە كەزدەسەدٸ. ايتالىق ورىس تٸلٸن وقىتۋدىڭ ەدٸستەمەسٸ وزىق بولعاندىقتان ول تٸلدٸ فەدەراتسييا قۇرامىنا كٸرەتٸن حالىقتار ٶكٸلدەرٸ, قازاقتار مەن قىرعىزدار جەتٸك بٸلٸپ الدى دەۋقيسىنسىز. بۇل تٸلدٸ بٸلۋ مەملەكەت تاراپىنان مٸندەتتەلدٸ, تالاپ ەتٸلدٸ. ەڭ الدىمەن, تٸلدٸ وقىپ-ٷيرەنۋگە ۋەج تۋعىزاتىن ەڭ باستى نەرسە ول – قاجەتتٸلٸك, تٸلگە دەگەن قوعامداعى شىنايى سۇرانىس. قوعامدا ناقتى بٸر تٸلگە سۇرانىستىڭ بولۋى, قولدانىلۋىنىڭ ناقتى تالاپ ەتٸلۋٸ سول تٸلگە قاجەتتٸلٸك تۋعىزادى. تٸلگە قاجەتتٸلٸك تۋىنداعان كەزدە, ونى بٸلۋگە ايقىنتالاپ بار جەردە سول تٸلدٸڭ ەدٸستەمەسٸ مەن تەرمينولوگيياسى دا, عىلىم تٸلٸ مەن رەسمي ٸسقاعازدار تٸلٸ دە, كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸ مەن باق تٸلٸ دە, جالپى مەملەكەت قولداپ وتىرعان سول تٸل جان-جاقتى داميدى. ٶيتكەنٸ تٸلدٸڭ فۋنكتسيونالدىق ستيلدەرٸ ٶمٸردٸڭ تيٸستٸ سالالارىندا ناقتى قولدانىسقا يە بولعان كەزدە عانا جەتٸلەدٸ.
جاپپاي قولدانىلۋ بارىسىندا تٸل ەكشەلٸپ, قىرنالىپ, ەدەبي نورمالارى قالىپقا تٷسەدٸ جەنە سول قوعامنىڭ سۇرانىسىنا سەيكەس ٶركەندەپ تە وتىرادى. ەكٸنشٸدەن, قانداي دا بٸر تٸلدٸ بٸلۋ قوعامداعى قاجەتتٸلٸككە اينالعان كەزدە ادامدار ونى ٷيرەنۋگە بارىنشا مٷددەلٸ بولادى. ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن, جاقسى بٸلٸم الىپ, قىزمەتٸندە جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸ, قارجى تابۋى ٷشٸن كەرەك ەكەندٸگٸن بٸلسە, سول تٸلدٸ مەڭگەرۋگە بار ىنتاسىمەن كٸرٸسٸپ ٶز بەتٸمەن ٸزدەنەدٸ, كٷش-جٸگەرٸن جۇمسايدى, قارجى شىعارادى, ۋاقىتىن بٶلەدٸ. مۇنداي قاجەتتٸلٸك بولعان جەردە, قوعام مٷشەلەرٸ سول تٸلدٸ, ونى ٷيرەتۋدٸڭ ەدٸستەمەسٸن, گرامماتيكاسى مەن تەرمينولوگيياسىن كٸنەلاپ, ونى وقۋدان جالتارىپ, سىلتاۋ ٸزدەپ جاتپايدى. قوعامدا تٸلگە شىن قاجەتتٸلٸك تۋىنداسا, جۇرتشىلىق قانداي قيىن تٸل بولسا دا ونى ٷيرەنەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, سول تٸلگە دەگەن قاجەتتٸلٸك قوعام مٷشەلەرٸ تاراپىنان تٸل ٷيرەتۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ جەتٸلۋٸن تالاپ ەتۋدٸ كٷشەيتەدٸ. وزىق ەدٸستەمە مەن جاقسى ەدٸسكەر ماماندارعا سۇرانىس ارتادى. وقۋلىقتار مەن ەدٸسكەر ماماندار اراسىندا شىنايى بەسەكەلەستٸك تۋىندايدى. ياعني, تٸلگە دەگەن سۇرانىس, وقىتۋ ەدٸستەمەسٸنٸڭ جەتٸلۋٸنە تٷرتكٸ بولادى ەرٸ قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ تٸل ٷيرەنۋگە ىنتا-ىقىلاسىن دا ارتتىرادى. قازاقستاندا قازاق تٸلٸن بٸلمەي-اق جاقسى ٶمٸر سٷرٸپ, سان الۋان لاۋازىمدى قىزمەتتەردٸ اتقارۋعا بولاتىنىن كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن وقۋشى, ستۋدەنت نەمەسە قىزمەتكەر ول تٸلدٸ ٷيرەنۋگە ىنتالى بولىپ, بارىن سالىپ ۇمتىلمايدى. قازاق تٸلٸنٸڭ اتى مەملەكەتتٸك تٸل, ەلدەگٸ بٸرٸنشٸ تٸل بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن زاڭ شىعارماشىلىعىندا, ٸسقاعاز جٷرگٸزۋدە, اقپارات تاراتۋدا وسى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بەرٸندە ورىس تٸلٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ, ەكٸنشٸ تٸل بولىپ وتىرعانىن بٷگٸندە ەلدٸڭ بەرٸ بٸلەدٸ.
تٸل كۋرستارىندا وقىپ تٸلدٸ ەجەپتەۋٸر مەڭگەرگەندەردەن دە سول ٷيرەنگەنٸن تەجٸريبەدە قولدانىپ, دەڭگەيٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرە تٷسۋٸ تالاپ ەتٸلمەيدٸ. كٶپتەگەن ٸرٸ كومپانييالار مەن مەكەمەلەرگە جۇمىسقا الۋ كەزٸندە الدىمەن ورىس تٸلٸ مەن اعىلشىن تٸلٸن بٸلۋٸ تالاپ ەتٸلدٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتتە دە سولاي. قازاق تٸلٸنەن تاپسىرىلاتىن تەست فورمالدى تٷردە الىنىپ, قىزمەتكە قابىلداۋ مەن قىزمەتتٸك ٶسۋ كەزٸندە ەسەپكە الىنبايدى. قازاق ەلٸندە قازاق تٸلٸنەن گٶرٸ ورىسشا جاقسى جازاتىن, جاقسى سٶيلەيتٸن اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرگەن مامان قادٸرلٸ ەرٸ سۇرانىسقا كٶبٸرەك يە. وسىنى كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىرعان تٸل ٷيرەنۋشٸ وقۋلىق مٸنسٸز بولىپ, وقىتۋشى جانىن سالىپ وقىتىپ جاتسا دا ول تٸلدٸ ٷيرەنۋگە سونشالىقتى ىنتالى بولمايدى. ورىس اۋديتوريياسىندا ساباق بەرگەن بٸزگە بۇل جاقسى تانىس جاعداي. سوندىقتان قوعامىمىزداعى قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋ نەتيجەسٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ مەن ونىڭ قولدانىلۋ اياسىنىڭ كەڭەيمەي وتىرۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸن ەدٸستەمەدەن ەمەس, وعان دەگەن شىنايى سۇرانىستىڭ بولماۋىنان, قاجەتتٸلٸكتٸڭ تۋىنداماۋىنان, تالاپتىڭ ەلسٸزدٸگٸنەن ٸزدەگەن ەلدەقايدا ەدٸلەتتٸ دە, شىندىققا جاقىن. عىلىمعا نەگٸزدەلٸپ شىنايى جٷرگٸزٸلگەن كەز كەلگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ, لينگۆيستيكالىق, ەلەۋمەتتٸك-لينگۆيستيكالىق تالداۋ, ساۋالناما ارقىلى مۇنى دەلەلدەۋ ەش قيىندىق تۋعىزبايدى. التٸلدٸڭ گرامماتيكاسىن, وقىتۋ ەدٸستەمەسٸن, قازاق تٸلٸنٸڭ وقىتۋشىلارىن, تەرمينولوگييالىق جٷيەسٸن, سٶزدٸكتەرٸن كٸنەلاۋ وسى شىندىقتان جالتارىپ, قوعامداعى قازٸرگٸ احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸن بۇرمالاپ كٶرسەتۋەكەنٸن كٶزٸقاراقتى قاۋىم جاقسى بٸلەدٸ.ەندەشە, بٸزگە ەندٸگٸ جەردە قازاق تٸلٸن شىن مەنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك تٸل دەڭگەيٸنە كٶتەرەمٸز دەسەك,ەڭ الدىمەن, قوعامدا وعان دەگەن قاجەتتٸلٸك تۋعىزۋدىڭ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرٸپ, زاڭ تالاپتارىن كٷشەيتۋ, قىزمەتكە قابىلداۋ مەن قىزمەتتٸك ٶسۋ كەزٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸن بٸرٸنشٸ ەسكەرۋگە كٶشەتٸن ۋاقىت جەتتٸ. ونسىز قازاق تٸلٸ وقۋلىقتارىن شىعارۋعا تاعى دا ميللياردتاعان قارجى بٶلٸپ,ەدٸسكەر-وقىتۋشىلاردىڭ بەرٸن كەمبريدج بەن وكسفوردتا وقىتساق تا كٷتكەن نەتيجەگە قول جەتكٸزٸپ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرەيٸن ٷستەم ەتە المايمىز.
بٷگٸنگە دەيٸن ورىس-قازاق قوستٸلدٸلٸگٸ جاعدايىنداعى قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋ, قولدانىلۋ جايى ەلدٸ ەلەڭدەتٸپ, كٷن تەرتٸبٸنەن بٸر تٷسپەي كەلگەن بولسا, ەندٸ وعان «ٷشتٸلدٸلٸك كەزٸندە ۇلت تٸلٸنٸڭ بولاشاعى نە بولادى?» دەگەن جاڭا مەسەلە قوسىلىپ, تٸل تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىقتى بۇرىنعىدان بەتەر ارتتىرىپ وتىر. تٸل مەسەلەسٸ نەمقۇرايدىلىقتى, اتٷستٸ قاراۋشىلىقتى كٶتەرمەيتٸن, ۇلت بولمىسىمەن, ونىڭ تاعدىر-تالايىمەن تىعىز بايلانىستى ٶتە ماڭىزدى دا نەزٸك مەسەلە. سوندىقتان وعان ٶتە سەرگەك قاراۋ قاجەت.
ەلٸمٸزدٸڭ تٸلدەر تۋرالى زاڭىندا «قازاقستان حالقىن توپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتiك تiلدi مەڭگەرۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەربiر ازاماتىنىڭ پارىزى» دەپ جازىلعان.كٶپتەگەن ازاماتتارىمىز ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەۋ «ٶتەلمەگەن پارىز» بولىپ قالماۋى ٷشٸن, «…مەملەكەتتiك تiلدٸ مەڭگەرۋ جەنە ونى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە, كەسٸبي قىزمەتٸندە قولدانۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەربiر ازاماتىنىڭ مٸندەتٸ» دەپ جازاتىن ۋاقىت كەلگەن سيياقتى. ٶيتكەنٸ, حالىقتىڭ 80%-ى مەڭگەرگەنٸمەن, بۇل تٸلدٸ قولدانۋ, سٶيلەۋ مٸندەتتٸ دەپ تٷسٸنبەي وتىر. جالپى بٸزگە قازٸرگٸ تٸلدٸك احۋالعا سەيكەس مەملەكەتتٸك تٸلگە شىنايى قاجەتتٸلٸك تۋعىزاتىن جاڭا زاڭ قاجەت.
شەرۋباي قۇرمانبايۇلى,
فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, قر ۇعا-نىڭ كورر. مٷشەسٸ
