سٶزدٸك قورىمىز تەلەديدارداعى سٶزدەرمەن تولىعۋدا
الايدا, ونداي دەڭگەيگە جەتۋ كٶپتەگەن فاكتورلارعا: ەفير اۋقىمىنا, ساياسي ٷردٸستەرگە, ۇلتتىق مٸنەزگە, يدەيالار مەن قاراجاتقا تەۋەلدٸ. ەڭ باستىسى, تٸل تازالىعىنا تٸرەلەدٸ.
وتاندىق ارنالاردا تەلەجۋرناليستەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جۋرناليست ەمەس, ەنشٸلەر, كەسٸبي اكتەرلەر مەن اسابا اكتەرلەر.
تەلەديدار حابارلارىنىڭ ساپاسى بٶلەك جىر. بٷگٸنگٸ تد جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ تٸل شورقاقتىعى ٶزەكتٸ مەسەلە كٷيٸندە تۇر.
تەلەديدار تٸلٸ قالاي سٶيلەسە, بٸز سولاي قابىلدايمىز. سٶزدٸك قورىمىز تەلەديداردا ايتىلعان سٶزدەرمەن تولىعادى. تەلەديدار ارقىلى بٸز حالقىمىزدى, وتانىمىزدى تانيمىز, دوس پەن دۇشپانعا تانىتامىز. كٶرەرمەن تەلەديدار حابارلارىنىڭ تٸلٸنٸڭ جۇتاڭدىعىنا نارازى.
ونىڭ بٸرنەشە سەبەپ-سالدارى بار.
بٸرٸنشٸدەن – انا تٸلٸندەگٸ سٶزدٸڭ تٶل ماعىناسىن دۇرىس اجىراتا الماۋ, تٷسٸنبەۋ. ەكٸنشٸدەن – سٶيلەمدٸ دۇرىس قۇراي الماۋ. ٷشٸنشٸدەن – سٶزدەردٸ دۇرىس ايتپاۋ, ٷندەستٸك زاڭىن ەسكەرمەۋ.
ەنشٸلەر انا تٸلٸمٸزدٸ تابانعا سالىپ تاپتاۋدا
تد تٸلٸندە اۋىزشا ايتىلعان سٶزدٸڭ ەۋەزدٸلٸگٸ مەن دىبىستالعان cٶزدٸڭ قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلۋٸ اسا ماڭىزدى. سەبەبٸ, بٸز اقپاراتتى كٶرۋ, ەستۋ ارقىلى قابىلدايمىز. سوندىقتان, تد تٸلٸنٸڭ دىبىستالۋىنا باسقا اقپارات قۇرالدارىنا قاراعاندا ايرىقشا تالاپ قويىلادى. وتاندىق ارنالاردا تەلەجٷرگٸزۋشٸلەر «اقتىق» سٶزٸن جيٸ قولدانادى. مىسالى, شوۋ باعدارلامالاردىڭ ٷزدٸگٸ ەرٸ بٸرەگەيٸ, «مۋزارت LIVE» مەگاجوباسىنىڭ جٷرگٸزۋشٸلەرٸ «مۋزارت LIVE» جوباسىندا ەردايىم «اقتىق مەرەگە جەتتٸ» دەگەن سٶزدٸ جيٸ قولداندى. بۇلاي ايتۋ دۇرىس ەمەس. «WikiBilim» قوعامداق قورى جيناقتاعان «قازاق تٸلٸنٸڭ ەمبەباپ سٶزدٸگٸندە» «اقتىق» سٶزٸنە «ەڭ سوڭعى», «اقىرعى» دەگەن تٷسٸنٸك بەرٸلگەن. مىسالى: «مەنٸڭ ساعان اقتىق ايتار اقىلىم مىناۋ: وسى ٶزٸمٸزدٸڭ ەلدەن شاماڭ كەلسە, الىسقا كەت. مەنٸڭ اقتىق اقىلىم وسى, بۇقارباي» (م.جۇماباەۆ, شىعارمالارى).
مۇندا بۇقاربايعا ايتىلعان ەڭ سوڭعى سٶز «اقتىق سٶز» دەپ قولدانىلعان. «اقتىق دەم», «اقتىق ساپار» دەپ تە قولدانىلادى. يە, قۇلاعىمىزعا تٷرپٸدەي تيەتٸن «اقتىق» سٶزٸنٸڭ مەنٸ وسىنداي.
اۋدارمالار نە دەيدٸ?
كەلەسٸ مەسەلە, تەلەجٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ ورىس تٸلٸنەن تۋرا اۋدارمالار توپتاماسىن ايتار ەدٸك. مىسالى, جٷرگٸزۋشٸلەر «نازارلارىڭىزعا راقمەت!» دەيدٸ. ورىستار «سپاسيبو زا ۆنيمانيە!» دەيدٸ عوي. ولار نازار اۋدارعاندارعا راقمەت ايتادى. بۇل – تۋرا اۋدارما. «نازار» دەگەن كٸم, ەلدە نە, جاندى زات پا, جانسىز با? «نازار» – ابستراكت ۇعىم. سوندىقتان, «نازارعا» قالاي العىس ايتاسىزدار. انا تٸلدە «نازار قويىپ تىڭداعاندارىڭىزعا», «نازار سالعاندارىڭىزعا» راقمەت!» دەپ ايتقان جٶن بولار. سەبەبٸ, «...قويىپ تىڭداعاندارىڭىزعا», «...سالعاندارىڭىزعا» جٷرەكتٸڭ ريزالىعىن بٸلدٸرەتٸن سٶزدٸ قوساسىز.
ەكراندا كٶپ ايتىلاتىن «مەرەكەڭٸزبەن!», «تۋعان كٷنٸڭٸزبەن!» دەگەن سٶزدەردٸ الايىق. بۇل – ورىس تٸلٸنەن تٸكەلەي اۋدارىلعان سٶز. لينگۆيست عالىمدار قاتەلٸكتٸڭ بۇل فورماسىن «كالكا» دەيدٸ. كالكا ول تٸلدٸڭ اجارىن بۇزادى, بوياۋىن باتتاستىرىپ جٸبەرەدٸ. مىسالى, «ناۋرىز قۇتتى بولسىن!», «كٶلٸك قۇتتى بولسىن!» دەگەندەي تٸلەك نيەتٸندە بولسا قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەدٸ. سول سيياقتى «كەزدەسكەنشە», «جٷزدەسكەنشە» اۋدارمالارىنىڭ بٸرٸنە «كٷن جاقسى» دەگەن سٶزدٸ قوسساق قانا, «كەزدەسكەنشە كٷن جاقسى» بولىپ, انا تٸلدٸڭ سٶيلەم قۇراۋ ەرەجەسٸنە دٶپ كەلەدٸ.
سونداي-اق, تەلەجٷرگٸزۋشٸلەر «الماتىدا بٷگٸن قار جاۋادى دەپ كٷتٸلۋدە» دەيدٸ. دۇرىسى – «مەتەورولوگييالىق ورتالىق الماتىدا بٷگٸن قار جاۋادى دەپ بولجايدى», «مەتەورولوگييالىق ورتالىقتىڭ مەلٸمەتتەرٸنە قاراعاندا, الماتىدا بٷگٸن قار جاۋادى», «الماتىدا بٷگٸن قار جاۋۋى ىقتيمال» دەيدٸ تٸلشٸ عالىمدار.
مەتٸن قانشا كەرەمەت بولسا دا, دىبىستاردىڭ بۇرمالانۋى, ەكپٸننٸڭ دۇرىس قويىلماۋى, سٶزدەردٸڭ دۇرىس دىبىستالماۋى تىڭداۋشىنىڭ قابىلداۋىنا كەدەرگٸ جاسايدى. بۇل – ناعىز ورفوەپييا زاڭدارى مەن ەرەجەلەرٸ قولدانىلاتىن سالا. ورفوەپييا, ەدەتتە, جازبا تٸلٸندە كٶرٸنبەيتٸن اۋىزەكٸ تٸلدٸڭ ەرەكشە قۇبىلىستارىن نورما رەتٸندە زەردەلەيدٸ جەنە انىقتايدى.
ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ قازاق تٸلٸندەگٸ تەرمين سٶزدەردٸڭ بٸر ارناعا تٷسپەۋٸ دە كەدەرگٸ بولىپ وتىر. بۇل جۋرناليستٸڭ قاتەلٸگٸ ەمەس. مىسالى, ارتيست سٶزٸنٸڭ شىققان تٶركٸنٸ – فرانتسۋزدىڭ «artiste» سٶزٸ. مۇنى بٸز ەرتٸس دەپ ٶزگەرتتٸك. بۇل دۇرىس پا? سٶيلەۋ تٸلٸنٸڭ بٸلگٸرٸ, قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسٸ تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ «جاس قازاق» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «ەرتٸس» دەپ اۋدارۋ – بٸرٸنشٸدەن, بٸلٸمسٸزدٸك, ەكٸنشٸدەن, گرامماتيكالىق قاتە. سەبەبٸ, گرامماتيكا زاڭدىلىقتارىندا قازاقتىڭ كەستەلٸ سٶزٸ ەستٸلۋٸ بويىنشا جازىلمايدى. مىرقىمبايلىققا بوي بەرەتٸن بولساق, بٸزدٸ ەشكٸم سىيلامايتىن بولادى», – دەپ تٷيٸندەدٸ. كٶپتەگەن تەرمين سٶزدەردٸڭ قازاقشا بالاماسى جوق, قازاقى نۇسقاسى دا دەل تابىلماعان. شىندىعىندا, تٸلدٸ ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ دەڭگەيٸمەن سارالاپ, سالىستىرىپ وتىرماساق, «مىرقىمبايلىق» كٷيدە قالا بەرەتٸنٸمٸز راس.
جانار ايجانوۆا تەلپٸش قاتىنداردى شىنايى سومدايدى
ەردايىم جاس تەلەجۋرناليستٸڭ اتىنا تاعىلاتىن سىندار ەدٸلەتسٸز, ورىنسىز ايتىلادى. مەملەكەتتٸك ارنالاردا, قاتارداعى تٸلشٸنٸڭ تٶبەسٸنەن قارايتىن ديرەكتور, ولاردىڭ ورىنباسارلارى, باس پروديۋسەر, پروديۋسەر, باس رەداكتور, شەف-رەداكتورلارى بارشىلىق كٶرٸنەدٸ. وتىراتىنداردىڭ جٷگٸرەتٸندەرگە ۇستازدىق قامقورلىق كٶرسەتۋگە قۇلاققا قونار سٶز ايتۋعا قاۋقارى بار ما? بٸز ەكراننان كٶرٸپ ەستيتٸنٸمٸز قاتارداعى تٸلشٸنٸڭ جازعانى, كٶرگەنٸ, تٷسٸرگەن كٶرٸنٸستەرٸ. تد ۇجىمدىق ەڭبەك, بٸراق, جازاتىن جۋرناليستٸڭ ەڭبەگٸ بەرٸنەن جوعارى تۇراتىنى داۋسىز, جازۋ – قييامەت جۇمىس.
تەلەجٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ سٶيلەۋ تٸلٸندە اسا مەن بەرمەيتٸن قاتەلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – لينگۆيستيكالىق قاۋٸپتٸ سٶزدەر. بٷگٸنگٸ تاڭدا باق قۇرالدارىنا تاعىلاتىن ايىپتىڭ 70 پايىزى جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ اتىنا نۇقسان كەلەتٸن سٶزدەرمەن بايلانىستى. سٶيلەۋ ماعىناسىنا قاراي لينگۆيستيكالىق قاۋٸپتٸ سٶزدەرگە: وپاسىز, ەكٸجٷزدٸ, جەكسۇرىن, جەزٶكشە, ۇرى, الاياق, زورلاۋ, ازاپتاۋ, ۇرلاۋ, جەمقور, جىلپوس, ساتقىن سىندى سٶزدەر جاتادى. (قر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى زاڭى, قر-نىڭ ازاماتتىق كودەكسٸ, قر قىلمىستىق كودەكسٸ). بۇل سٶزدەر ەدەبي نورمادا بولعانىمەن, رەسمي جاعدايدا ايتىلماۋى تيٸس. ەگەر جۋرناليست وسى سٶزدەردٸ دەلەلسٸز, ورىنسىز قولدانسا زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلادى. بۇل جالا جابۋ مەن ار-وجدانعا نۇقسان كەلتٸرۋ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. تەلەارنالار تٸلٸندە جيٸ ايتىلاتىن «قۇندىز جاعالى ۇلىقتار», «اق جاعالى», «قاراگٶزدەر» سٶزدەرٸ لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان قاۋٸپتٸ بولماعانىمەن, ادامنىڭ كٶزٸنە, جاعاسىنا قاراپ اتاۋ مەدەنيەتتٸلٸك بەلگٸسٸ ەمەس.
«قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىندا تاعى دٷربەلەڭ...
وتاندىق ارنالار تۋرالى ايتقاندا الدىمەن بٷكٸل ارنالار باۋىرىنان ٶربٸگەن «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنا قارايلايدى. ٷلگٸ تۇتادى. بٸراق, بٷگٸنگٸ تاڭدا ٷلكەن ارنادا جٷرٸپ جاتقان رەفورمالار الاڭداتادى. «قازاقستان» ارناسىنىڭ باسشىلارى تاعى اۋىستى. جاڭا جىلدان بەرٸ ۇلتتىق ارنا ەكرانى سىناق الاڭىنا اينالدى. بٸرنەشە تانىس, بەيتانىس تەلەجٷرگٸزۋشٸلەر شىعىپ جالت ەتٸپ, جوق بولدى. بۇل تەجٸريبەلەر ادامي, كەسٸپتٸك, ەرٸپتەستٸك, جۋرناليستٸك ەدەپكە جاتا ما? بۇل قالاي? ۇجىمداعى قىزمەتكەرلەر باعدارلامالاردىڭ ساپاسىنان گٶرٸ «ەرتەڭگٸ كٷنٸم نە بولادى?» دەپ ۋايىم جەيتٸنٸ ايان. جۇمىسسىز قالعاندار قايتپەك?
1994 جىلدان بەرٸ تالاي الاساپىراندى باسىنان ٶتكٸزٸپ كەلە جاتقان ەلدٸڭ باستى ارناسى, قازاق تەلەۆيزيياسىنىڭ مۇراگەرٸ «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىندا تاعى باسشى اۋىستى. جاڭا باسشى ٶزٸنە قولايلى ادامداردى قىزمەتكە شاقىرادى. راس, بۇل – زاڭدىلىق. وعان ەشكٸمنٸڭ تالاسى جوق. بٸراق, شىن مەنٸندە جاڭا باسشى «جەرگە قاراتپايتىن» شىنايى كەسٸبي مامانداردى تاڭداي ما? ارنا جٷزدەن-جٷيرٸك تالانتتاردى ٸرٸكتەپ, ولارعا ينۆەستيتسييا سالۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرا الا ما? وتاندىق تەلەٶندٸرٸستٸڭ دەڭگەيٸ مەن دەرەجەسٸن, باعاسىن ٶلشەيتٸن قۇرال بار ما? قازاق تەلەديدارىنىڭ دەستٷرلٸ تەلەمەكتەبٸن قايتا جاڭعىرتا الا ما? تەلەۆيزييالىق ماركەتينگ قىزمەتٸ قانداي دەرەجەدە?
ارنادا تەلەجٷرگٸزۋشٸلەر نەگە ٶزگەرە بەرەدٸ? اپتانىڭ ماڭىزدى وقيعالارىن ساراپتايتىن «اپتا kz» اپتالىق شولۋدىڭ جٷرگٸزۋشٸلەرٸ نەگە جيٸ اۋىسادى? جٷرگٸزۋشٸلەر اۋىسقان سايىن ولار جاسارا بەرەدٸ. ەلەمنٸڭ الپاۋىت تەلەارنالارى ەلٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى ساياسي ساراپتامالار مەن توك-شوۋلاردى جٷرگٸزۋدٸ «جٸگٸت اعاسى» جاستاعى, شەشەندٸك ٶنەردٸ مەڭگەرگەن كەسٸبي ەككٸ بٸلگٸرلەرگە تاپسىرادى. ولار بيلٸكتٸڭ ولقىلىقتارى مەن ەلەمدەگٸ ساياساتتىڭ باعىتىن تٷبەگەيلٸ ساراپتاپ, زەردەلەۋگە قاۋقارلى. ولارمەن مەملەكەت باسشىلارى دا, حالىق تا ساناسادى.
قىرىقتان اسقاندا ادامنىڭ ايتارى بولادى, ونىڭ ٶمٸردەن تٷيگەنٸ, كٶرگەنٸ, تۇجىرىمى بار. ەرٸ تەلەديدار ٶنەرٸ – تەجٸريبەمەن كەلەتٸن, جٷيكەگە سالماق سالاتىن وي ەڭبەگٸ اۋىر كەسٸپ. «جٸگٸت اعاسى» جاستاعىلاردى تاڭداۋ ەلەمدٸك الپاۋىت تەلەكومپانييالاردىڭ تەجٸريبەسٸندە ەجەلدەن بار. تد-دىڭ ابىروي, بەدەلٸ ساياسي ساراپتامالىق باعدارلامالارمەن ٶلشەنەدٸ.
قازاقتا بٸلٸكتٸ, دەڭگەيٸ بيٸك, ساياسات پەن ەكونوميكادان حابارى بار كەنٸگٸ كەسٸبي جۋرناليستەر جوق ەمەس. كٶرەرمەن قاۋىم «بەتپە-بەت» حابارىن جٷرگٸزگەن نۇرتٸلەۋ يمانعاليۇلىن, شولۋشىلار يمانباي جۇباي, باقىت شويبەكوۆا, تەلەجۋرناليست سەرٸك ەبٸكەندٸ, «77 كٷن»-نٸڭ اۆتورى سەرٸك اباس-شاحتى, «اپتا كz»-تٸ جٷرگٸزگەن ايدابولسىن ەسبولاتتى, نۇرلان وقاۇلى, ەكونوميكا تاقىرىبىن زەرتتەپ جازاتىن دينا تٶلەكوۆانى كٶپشٸلٸك ەلٸ ۇمىتقان جوق.
كٶرەرمەن نەنٸ اڭسايدى?
كٶرەرمەننٸڭ بٷگٸنگٸ قالاۋلىلارى قاتارىندا تەلەجۋرناليستەر دارحان ەبدٸك, دانا نۇرجٸگٸت, اينۇر ومار, قاراگٶز سٷلەيمەنوۆا, بەيسەن قۇرانبەك, ايگەرٸم سەيفوللا, نۇربول بەكباۋ, امان تاسىعان ەسٸمدەرٸ ايتىلادى. ارنا قىزمەتٸنٸڭ ابىرويى الدىمەن جۋرناليستٸڭ بەدەلٸمەن ٶلشەنەدٸ.
يە, سولاي. ايتالىق «استانا» مەن «31-ارنانىڭ» بٷكٸل جٷگٸن كٶتەرٸپ تۇرعان ەكٸ قىز جاينا سلامبەك پەن يرينا سوۆەتجانقىزىنا ەشكٸمنٸڭ تالاسى جوق. قىزدار جاڭبىردىڭ استىمەن قۇرعاق جٷرٸپ, كٶرەرمەنٸن جەرگە قاراتقان ەمەس. «بٸزدٸڭ قوعامدا جۋرناليستيكا جوق, ساناۋلى جۋرناليستەر عانا بار» دەيتٸنٸمٸز وسى. سازگەر, ەنشٸ, اسابا ارمان دٷيسەنوۆتٸ, ەنشٸ ەركە ەسماحان, ەنشٸ, پروديۋسەر قىدىرەلٸ بولمانوۆتى كٶرەرمەن تەلەجٷرگٸزۋشٸ رەتٸندە قابىلداي المايدى. ال الماس كٸشكەنباەۆ «بالامەن بەت-بەت» حابارىندا بالاعا سۇراق بەرە الماي بالالاردان ۇيات بولدى. حالىق «شىمشىق سويسا دا, قاساپشى سويسىن» دەپ تەگٸن ايتپاعان.
كٶرەرمەن ارنالاردى جاۋلاعان ارزانقول ٷندٸ, تٷرٸك سەريالدارىنان مەزٸ بولدى.
كٶرەرمەن تاپجىلماي كٶرەتٸن, رۋح كٶتەرەر باعدارلامالاردى اڭسايدى. ول – كٶركەم تٸلدٸ حابارلار. ول – تاريحتان بەلگٸلٸ تۇلعالار, دالانىڭ ۇلى انالارىنىڭ بەينەسٸ اتامەكەننٸڭ عاجايىپ تابيعاتى مەن ەتنوگرافيياسى تۋرالى دەرەكتٸ فيلمدەر. بۇل فيلمدەر اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارىلسا, تٸپتٸ جاقسى بولار ەدٸ, ەلەمگە تانىلامىز. سونداي-اق, جاستارعا ارنالعان تانىمدىق اقىل-وي جارىسى, بالاقايلارعا ارنالعان اتا مەن ەجەنٸڭ ەرتەگٸ حابارلارى, شوۋ باعدارلامالار كەرەك. شوۋدىڭ ٶز مٸندەتٸ بار. شوۋلار «بٸر اۋىز سٶز توقتايتىن» حالىقتىڭ رۋحاني ازاتتىعىنا كەپٸلدٸك بولا المايدى. ونىڭ اتى – تٸل. «قازاقشا سٶيلەيٸك» دەپ زارلاۋدىڭ كٷنٸ ٶتتٸ, «قازاق تٸلٸ عاجاپ, تٸلدٸڭ كەرەمەتتٸگٸن» دەرٸپتەۋ دەۋٸرٸ تۋدى. سەبەبٸ, حالقىمىزدىڭ سانى 70 پايىزدان اسىپ بارادى. سونداي-اق, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ ەفير ارقىلى شەشە الاتىن تٸكەلەي حابارلارعا اسا زەرۋمٸز. كٶرەرمەن تەلەديداردان ۇلتتىق بولمىستىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان, تٸلدٸڭ شىرايىن شىعارا سٶيلەيتٸن مامانداردىڭ ايتارى بار كەسٸبي تەلەجۋرناليستەردٸ كٶرگٸسٸ كەلەدٸ.
ۇلداي يبايدۋللاەۆا, جۋرناليست
