2012 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا قازاقستانداعى قازاقتىڭ سانى 10 979 511 ادامعا جەتكەن, بۇل كٶرسەتكٸش 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 900 مىڭداي ادامعا كٶپ. بار-جوعى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە بٸر ميللونعا جۋىق كٶبەيگەن. ال 1999 جىلعى ساناقتا قازاقتاردىڭ سانى نەبەرٸ 7 985 039 ادام ەكەن. اراعا 10 جىل سالىپ, بٸزدٸڭ حالىق 3 ميلليونعا ارتقانى بايقالادى. ەر 10 جىل سايىن 3 ميلليون حالىق قوسىلار بولسا, 25 جىلدىڭ ٸشٸندە كەمٸ 7-8 ميلليون حالىق ٶسٸمٸ بولار ەدٸ. بٷگٸندەرٸ 25 ميلليون حالقى بار ەلگە اينالار ەدٸك. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ونداي كٶبەيۋ بولماي وتىر.
ٶزبەك ٶسكەندە, بٸز نەگە ٶسپەيمٸز?
حالىق ٶسۋٸ ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ مەملەكەتتٸڭ دەموگرافييالىق ساياساتى دۇرىس بولۋى كەرەك. بٸز ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى مەسەلە حالىقتىڭ ٶسۋٸ ەكەنٸن تٷسٸنبەيٸنشە, قازاقستاننىڭ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا ەنۋٸ ەكٸتالاي. ورتالىق ازييا ەلدەرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ اقتارىپ وتىرىپ, بٸزبەن بٸرگە تەۋەلسٸزدٸك العان ٶزگە تٶرت ەل – قىرعىزستان, ٶزبەكستان, تٷركٸمەنستان,تەجٸكستان ەلدەرٸنٸڭ بەرٸندە دەموگرافييالىق ٶسۋ بارىن بايقايمىز. تٸپتٸ, ٶزبەك اعايىندا دەموگرافييالىق دٷمپۋ بار دەسەك تە بولادى. ولار 25 جىلدىڭ ٸشٸندە 30 پايىزعا كٶبەيگەن ەرٸ نەگٸزگٸ ۇلت – ٶزبەكتەردٸڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدٸ. 2030 جىلدارى ٶزبەكستانداعى حالىق سانى 40 ميلليونعا جەتەدٸ دەگەن بولجام بار. قازٸردٸڭ ٶزٸندە 30 ميلليوننان اسىپ ٷلگەرگەن. ورتالىق ازييا بويىنشا تەك قازاقستاننىڭ عانا دەموگرافييالىق ٶسٸمٸ باياۋ بولىپ تۇر. وسىدان 25 جىل بۇرىن 17 ميلليون حالقى بار بٸزدٸڭ ەلدٸڭ قازٸرگٸ سانى دا سول مەجەگە ەزەر جەتتٸ. مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ, قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارۋى بولسا, ەكٸنشٸسٸ تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ كٶڭٸل كٶنشٸتەرلٸكتەي ەمەستٸگٸ. بٸر جىلدارى 15 ميلليونعا دەيٸن قۇلدىراعان قازاقستان حالقى قازٸر قايتا ٶسٸپ كەلەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا شەتەلدەن ورالعان 1 ميلليون قانداستارىمىزدىڭ ەلدٸڭ دەموگرافييالىق تۇرعىدان نىعايۋىنا قوسقان ٷلەسٸ زور. ولاردىڭ ەلگە ورالۋى ارقىلى قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى ارتىپ وتىر.
شىنىمەن دە, ٶزبەك ٶسكەندە, قازاق نەگە ٶسپەيدٸ? شەتتەن كەلەتٸن قانداستار, تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ جاقسارۋى, ٶمٸر سٷرۋ جاسىنىڭ ۇزارۋى, مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ ارتۋى, ت.ب. جاعدايلار قاي ەل بولسىن ماڭىزدى-اق. بٸراق حالىقتىڭ ٶسٸمٸ تەك بارلىق مەسەلەنٸ شەشۋمەن بٸتپەيدٸ. ەڭ ەۋەلٸ ۇلتتىق پسيحولوگييانىڭ ساۋىعۋى, كٶپبالالى بولۋعا ىنتىق وتباسىلاردىڭ ارتۋى لەزٸم. سونداي-اق, مەملەكەتتٸك ىنتالاندىرۋدى جٷيەلٸ قولعا الۋ كەرەك.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن 2020 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكٸزۋدٸ تاپسىرعان بولاتىن. قازٸرگٸ ٶسٸم بويىنشا ول مەجەگە جەتۋٸمٸز مٷمكٸن. بٸزدٸڭ ٶسۋٸمٸزگە, دەموگرافييامىزدىڭ جاقسارۋىنا مەملەكەتتٸك زاڭدار مەن قاۋلىلاردىڭ تٸكەلەي ىقپال ەتەتٸنٸ ايدان انىق. 1996-1999 جىلدارى مەجٸلٸس دەپۋتاتى بولعان تٶلەگەن قۋانىشەۆ مىرزا – سول كەزدەرٸ «كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭ» مەن دەموگرافييا مەن ەل-اۋقاتقا قاتىستى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا بار كٷشٸن سالعان قايراتكەرلەردٸڭ بٸرٸ. ول بٸزگە سول كەزدەگٸ احۋالدى ەرٸ دەموگرافييالىق ٶسٸمنٸڭ الداعى بولجامى تۋرالى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
تٶلەگەن شاڭعىتايۇلى پرەزيدەنت ايتقان 20 ميلليونعا ٶتكەن 2015 جىلى-اق جەتۋٸمٸز مٷمكٸن ەدٸ دەيدٸ. سەبەبٸ, 1997 جىلى قابىلدانعان «كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭ» جوباسىنىڭ جۇمىس توبىندا بەلسەندٸ تٷردە ارالاسقان ول وسى زاڭنىڭ ارتىقشىلىعى كٶپ بولعانىن, شەتەلدەن كەلەتٸن قانداستاردىڭ ەلٸمٸزگە اعىلۋىنا, ازاماتتىق الۋىنىڭ جەڭٸلدەۋٸنە, ورتاعا بەيٸمدەلٸپ, تەز سٸڭٸسۋٸنە اتالمىش زاڭ جوباسىنىڭ ەرەكشە ىقپال ەتكەنٸن ايتادى. سونىمەن قاتار, بىلتىر وسى زاڭ جوباسىنا ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەن سوڭ, سىرتتان كەلەتٸن اعايىنداردىڭ سانى تاعى دا ارتۋى مٷمكٸن دەگەن ٷمٸتٸن دە جاسىرمايدى. ارادا 4-5 جىل ۋاقىتتىڭ بەكەر كەتكەنٸن, قانداي جاعداي بولسا دا كٶشتٸڭ توقتاماۋى ەل ٷشٸن ماڭىزدى ەكەنٸن تٷيٸن ەتكەن ت.شاڭعىتايۇلى:
«بٸز ٶسۋ ٷشٸن شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگەنٸمٸز جٶن. مۇنىڭ تاريحي ماڭىزى بار. بٸرٸنشٸدەن, شەتەلدەگٸ قانداستاردى ەلگە ەكەلۋ ارقىلى سانىمىزدى ارتتىرامىز. ەكٸنشٸدەن, ٶزگە جۇرتتاعى اعايىندى اسسيميلياتسيياعا ۇشىراۋدان ساقتايمىز. ٷشٸنشٸدەن, مىنا الىپ دالانى ٶزگە ەمەس, ٶزٸمٸز يگەرەمٸز», – دەيدٸ.
20 ميلليونعا جەتۋ ٷشٸن الداعى 5 جىلدا 3 ميلليونعا ٶسۋٸمٸز كەرەك. ونىڭ بٸردەن-بٸر جولى – كٶشٸ-قون زاڭىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ. الدا سايلاناتىن مەجٸلٸسمەندەر ەشۋاقىت وسى مەسەلەنٸ ەستەرٸنەن شىعارماۋ كەرەك دەپ ويلايتىن قوعام قايراتكەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, «ۇلت بولاشاعىن ويلايتىن ادام ەۋەلٸ قازاقستاندىقتاردىڭ سانىنىڭ ارتۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸمەن قىزمەت ەتۋٸ تيٸس».
[caption id="attachment_13594" align="alignleft" width="449"]
دەموگرافييا – ۇلتتىق ساياسات بولۋى كەرەك
تٶلەگەن قۋانىشەۆ ٶزٸ دەپۋتات بولعان جىلدارى دەموگرافيياعا قاتىستى تالقىلاۋلار ٶتكٸزٸپ, مەرزٸمدٸ باسىلىمدارعا ماقالالار جازىپ, دەموگرافييالىق زاڭ مەن قاۋلىلاردىڭ قابىلدانۋىنا دا بەل شەشە ارالاسقان. «سول كەزدە دەموگرافييا, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر تۋرالى كەز كەلگەن زاڭعا بٸز بەلسەنە ارالاستىق. ەلٸ ەسٸمدە, دەموگرافييا تۋرالى زاڭنىڭ مازمۇنىمەن تانىسىپ, قايران قالدىم. كسرو كەزٸندەگٸ زاڭنىڭ نەگٸزٸندە جاسالىپتى. شەتەلدەن كەلگەن كەز كەلگەن ازامات قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىنا تولىق قۇقىعى بار ەكەن. بٸز ۇلتتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زور قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن زاڭدى قابىلداتپاي, ٶزگەرتۋ ەنگٸزدٸك. ەسٸرەسە, قىتايلاردىڭ قازاق قىزىنا ٷيلەنٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتىعىن الۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن زاڭ قابىلدانعان بولسا, بٷگٸندەرٸ ميلليارد حالقى بار قىتايلارمەن «قۇداندالى بولۋ» قالىپتى جاعدايعا اينالعان بولار ەدٸ. بٸزگە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ويلاماي بولمايدى. شەتەلدٸكتەردٸڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىنا زاڭ اياسىندا كەدەرگٸ كەلتٸرۋ كەرەك. ۇلتتىڭ يممۋنيتەتٸ – دەموگرافيياسىنىڭ ٶسٸمٸنە تٸكەلەي تەۋەلدٸ. سانى ٶسكەن جۇرتتىڭ ساپاسى دا ارتادى», – دەيدٸ تٶلەگەن قۋانىشەۆ.
بٸر كەزدەرٸ ٶزٸ باسى-قاسىندا جٷرٸپ قابىلدانعان زاڭنىڭ ارقاسىندا ٶزگە ەل ازاماتتارىنىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋى قيىنداعانىن, بٸراق قازٸر كەيبٸر دەرەككٶزدەرٸ ەلٸ دە بولسا قازاق قىزدارىنا ٷيلەنٸپ, قازاقستان ازاماتتىعىن العانداردىڭ بار ەكەنٸن جازىپ جٷرگەنٸن ايتىپ, «بۇل مەسەلە بەيجاي قارايتىن دٷنيە ەمەس» دەيدٸ.
ونىڭ ويىنشا, الداعى ۋاقىتتا دەموگرافييامەن اينالىساتىن ارنايى اگەنتتٸك بولعانى جٶن. «قازٸر دەموگرافييامەن قانداي مينيسترلٸك اينالىسىپ وتىرعانىن دا كٶپ جۇرت بٸلە بەرمەيدٸ. كەزٸندە ەكونوميكا جەنە بيۋدجەتتٸك جوسپارلاۋ مينيسترلٸگٸ اينالىسقان, بٷگٸندە ونداي مينيسترلٸك جوق. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ بٸر باسقارماسى دەموگرافييانى كٶپ جۇمىسىنىڭ بٸرٸ دەپ قانا قاراپ وتىر. ستاتيستيكا كوميتەتٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ دەموگرافيياعا قاتىستى ەرتٷرلٸ جۇمىستاردى بٶلەك-بٶلەك اتقارادى. بٸرٸن بٸرٸ تٷسٸنبەي جاتادى. نەگٸزٸندە, وسى ەرتٷرلٸ مەكەمەلەرگە قاراعان مەسەلەلەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, اگەنتتٸك ياكي كوميتەت قۇرۋ – زامان تالابى. تٸپتٸ حالىقارالىق تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, ارنايى مينيسترلٸكتەرٸ بار ەلدەر دە كەزٸگەدٸ. قازاقستان ٷشٸن ەڭ باستى قۇندىلىق – ادام ەكەنٸ اتا زاڭىمىزدا جازىلعان. ەندەشە, حالىقتى كٶبەيتۋ, دەموگرافييالىق مەسەلەمەن جٷيەلٸ اينالىسۋ – ٷكٸمەتتٸڭ باستى جۇمىسى بولۋى كەرەك».
تٶلەگەن قۋانىشەۆ – «بٸرلٸك» پارتيياسىنىڭ قۇرامىنداعى مەجٸلٸس سايلاۋىنا ۇسىنىلعان ٷمٸتكەرلەردٸڭ بٸرٸ. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «بٸرلٸك» پارتيياسىنىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى – دەموگرافييالىق احۋالدى جاقسارتۋ ەكەنٸن سٶز ەتكەن ول, الداعى ۋاقىتتا دەموگرافييا تۋرالى جٷيەلٸ زەرتتەۋ جٷرگٸزۋدٸ قولعا الۋ ويى بار ەكەنٸن ايتادى.
«وتاندى وتان ەتەتٸن – حالىق. قازاقستان – بارشا قازاقتىڭ جالعىز وتانى. بٸز – ٶسكەندە عانا مىقتىمىز. بٸز كٶبەيگەندە عانا مىعىمبىز. «كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى دەگەن. سانىمىز قانشا كٶپ بولسا, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز سونشا باياندى بولماق», – دەيدٸ ت. شاڭعىتايۇلى.
ٶ. بيسەن.
