ساياسي كەڭٸستٸك پەن ساياسي ۋاقىت تاريحي ارەناعا قاشاندا جاڭا تۇلعالاردى شىعاراتىنى بەلگٸلٸ. ولاردىڭ قالىپتاسىپ, تٷزٸلۋٸ سول كەزەڭدەگٸ قوعامدىق قاتىناستاردىڭ ٸشكٸ تالاپتارى مەن حالىقتىڭ ساياسي-دەموكراتييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مۇرات-مٷددەلەرٸ مەن ۇمتىلىس-ماقساتتارىنا بايلانىستى. وسىنداي ساباقتاستىقتان حح عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىنداعى قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحى سونى ٶزگەرٸستەردەن, ساياسي ساحى- ناعا جاڭا تۇلعالاردىڭ كەلۋٸنەن كەندە بولعان جوق.
سونداي كەزەڭدە ساياسي ارەناعا ەرەكشە تەگەۋرٸنٸمەن, ٶزٸندٸك باعدار-ۇستانىمىمەن جۇلقىنا شىققان ساياساتكەرلەردٸڭ بٸرٸ ەرٸ ەرەكشە تۇرپاتتىسى, تەرەڭ بٸلٸكتٸسٸ مارات تۇردىبەكۇلى وسپانوۆ ەدٸ. مەكەڭنٸڭ كٶزٸ تٸرٸ بولعاندا بيىل 75 جاسقا اياق باسار ەدٸ. بٸراق سۇم اجال اپتال ازاماتتى ارامىزدان تىم ەرتە الىپ كەتتٸ.
سٶز جوق. تەۋەلسٸز قازاقستان مەملەكەتٸ مەن ونىڭ باستى زاڭ شىعارۋشى ورگانى پارلامەنتتٸڭ تولىسىپ, قالىپتاسۋىندا مارات وسپانوۆتىڭ ەڭبەگٸ زور. كەزٸندە ٷزەڭگٸلەس ەرٸپتەسٸ, ەكس-پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «مارات وسپانوۆتىڭ مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق جۇمىسى ەلٸ مەن حالقىنا قىزمەت ەتۋدٸڭ ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى» دەپ باعالادى.
مارات وسپانوۆتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸن, ساياساتكەرلٸك الىمىن, ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن, دەموكرات, پارلامەنتشٸ رەتٸندەگٸ كٶزقاراستارىن تەرەڭنەن بٸلەتٸن, پٸكٸر تالاسىمەن دە, پٸكٸر بٸرلٸگٸمەن بٸر-بٸرٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن ەدٸلەتتٸ سەزٸنگەن كٶرنەكتٸ جازۋشى, مەملەكەت قايراتكەرٸ ەبٸش كەكٸلباەۆ ٶزٸنٸڭ تالانتتى ەرٸپتەسٸ, رۋحاني ٸنٸسٸنٸڭ كەلبەتٸ تۋرالى بىلاي تولعانعان بولاتى: «ول راسىندا دا, بٸزدٸڭ تۇسىمىزداعى ساياسات اسپانىنىڭ ەڭ جارىق جۇلدىزدارىنىڭ بٸرٸ بوپ شىرقاۋ بيٸككە كٶتەرٸلدٸ. تالانتىنىڭ, تاباندىلىعىنىڭ, بٸلٸمدٸلٸگٸ مەن كٷرەسكەرلٸك ٶتكٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا كٶتەرٸلدٸ» دەپ مەملەكتشٸل تۇلاعاعا ەدٸل باعاسىن بەرگەن بولاتىن.
ونىڭ ساياساتكەر, مەملەكەت قايراتكەرٸ رەتٸندەگٸ سان-سالالى قىزمەتٸن ساياسي تاريحىمىز ەلٸ دە باعالايدى. ساياساتكەردٸڭ ساياسي كەلبەتٸن اشۋ – عىلىم ەرٸ ٶنەر. ەسٸرەسە ساياسي وليمپتٸڭ بيٸگٸنە شىققان, مارات وسپانوۆ تۇرپاتتاس كەڭ تانىمال, كٶپ قىرلى ساياساتكەر تۋرالى جازۋ كٷردەلٸ دە جاۋاپتى ٸس.
ساياساتكەردٸڭ ساياسي كەلبەتٸن اشۋدا ساياساتتانۋ عىلىم مىناداي نەگٸزگٸ تيپتەردٸ ۇسىنادى: ساياسي-يدەولوگييالىق (ساياسي-دٷنيەتانىمدىق) كەلبەت, ساياسي-پسيحولوگييالىق كەلبەت, تاريحي كەلبەت; ساياسي ٶمٸربايان.
مارات وسپانوۆتا ٶز ۋاقىتىنىڭ پەرزەنتٸ. تاريحي كەلبەتٸ مەن ساياسي ٶمٸربايانى سول كەزەڭدەگٸ كٶپتەگەن زامانداستارىنا ۇقساس, بٸراق ٶزگەشەلٸگٸ دە از ەمەس.
مارات وسپانوۆ ٶزٸنٸڭ ەڭ العاشقى ەڭبەك جولىندا پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى اياسىندا العاشقى ساياسي ساباقتار العانىن بٸلەمٸز. سوكپ-نىڭ قاتال دا جٷيەلٸ ۇيىمدىق جەنە يدەولوگييالىق مەكتەبٸندە سىننان ٶتتٸ. ونىڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلاتىن ٸرٸ باستاۋىش ۇيىمىن باسقارىپ, ۇجىمنىڭ تاعدىرى مەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا, ونداعى پسيحولوگييالىق-ادامگەرشٸلٸك احۋالعا, تەرتٸبٸنە, جاستاردىڭ بولاشاعىنا, كادرلاردىڭ ساپاسىنا جاۋاپ بەرۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن موينىنا الدى.
ساياسي-يدەولوگييالىق ۇيىمنىڭ بەدەلٸ مەن ابىرويى كٶپ رەتتە ونىڭ ليدەرٸنە, ونىڭ ۇستانىمى مەن ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸنە بايلانىستى. بۇل رەتتە اقتٶبە مەديتسينالىق اكادەميياسى پروفەسسور-وقىتۋشىلار ۇجىمىنىڭ ۇرپاقتار الدىندا ماقتانۋىنا بولادى. ولاردىڭ ساياسي ليدەرٸ – مارات وسپانوۆ 90-جىلداردىڭ باسىندا ساياسات ساحناسىنا شىققان قايراتكەرلەردٸڭ قاتارىنداعى, ەدٸلەتٸن ايتساق, ەڭ بٸر ينتەللەكتٸسٸ, دەموكراتتىعى, ٸشكٸ جەنە سىرتقى مەدەنيەتٸ بٸر تۇتاس, تابيعي ٷيلەسكەن تۇلعا ەدٸ.
ال مارات وسپانوۆتىڭ ساياسي جولىنىڭ, ٶمٸربايانىنىڭ باسقالاردان ٶزگەشٸلٸگٸ نەدە? ەڭ الدىمەن ول مەسكەۋدەگٸ سول كەزدەگٸ ەڭ بٸر ەليتالىق وقۋ ورنى گ.ۆ. پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بٸتٸرٸپ, ەكونوميكالىق عىلىمنان, ٸرگەلٸ بٸلٸم الۋى, جالپى تەرەڭ گۋمانيتارلىق, جالپى فيلوسوفييالىق بٸلٸم الۋىندا.
ەركٸن, ٶزگەشە ويلاۋ, دٷنيەگە, ەر قۇبىلىسقا, سىنشىل فيلوسوفييا كٶزٸمەن قاراۋ, شىنايى ينتەلليگەنتتٸك پەن تازالىقتىڭ, پرينتسيپشٸلدٸكتٸڭ تاماشا مەكتەبٸنەن ٶتۋٸ. مەسكەۋ وقۋ ورىندارىنا تەن وزىق ويدان, رۋحاني تەۋەلسٸزدٸكتەن تاعلىم الىپ, بويىنا ەركٸن سٸڭٸرۋٸ ەدٸ. وسى تۇرعىدان مارات وسپانوۆ ەكونوميكالىق تەورييا سالاسىندا, ەسٸرەسە, سالىق تەوريياسى مەن پراكتيكاسىندا, مەملەكەتتٸك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تٷبەگەيلٸ مەسەلەسٸندە ٶز وپپونەنتتەرٸنەن كٶش ٸلگەرٸ تۇردى.
مارات وسپانوۆتىڭ ساياسي ٶمٸربايانىنداعى تاعى بٸر ەرەكشەلٸك – ونىڭ ەر مەسەلەدە ٶز جولىمەن جٷرۋٸ, باسقالاردى قايتالاۋدان بويىن اۋلاق سالىپ, تاپتاۋىرىن بولعان جولدار مەن ەدٸستەردەن اۋلاق بولۋعا تىرىسۋى, قاي ٸستە دە سونى باعىتتار مەن باستاۋلارعا ۇمتىلىسىن ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى.
ول ەربٸر ٸستە ٶزٸنٸڭ قولتاڭباسىن, ٶز پٸكٸرٸ مەن ويىن, ٶزٸنٸڭ جان ازابىمەن كەلگەن جولدار مەن باعىتتاردى تاۋىپ وتىراتىن.
ٷلكەن ساياساتقا كەلۋٸ دە ەرەكشە. ەلگە كٶپ ٷمٸت پەن كٷدٸك ەكەلگەن, ەلەمگە دە, كسرو-دا جان بٸتٸرٸپ, قوزعالىسقا كەلتٸرٸپ, بٷكٸل ەلەمدٸك ساياسات پەن يدەولوگيياعا, ادامدار كٶزقاراسىنا قان جٷگٸرتكەن 1985 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە جارييالانعان جاڭاشا ويلاۋ مەن قايتا قۇرۋ ەلٸمٸز ينتەلليگەنتسيياسىن, ەسٸرەسە ونىڭ ەركٸن ويلايتىن, ەلدٸڭ دامۋ جولىن بولجامداپ, باعامداعان جاس قاناتىن جان تىنىشتىعىنان ايىردى. ولار ەل تاعدىرىن, ۇلت قامىن ويلادى. ولار جاڭارۋ, قايتا قۇرۋ مەن دەموكراتيياعا قاتتى سەندٸ.
يە, مارات وسپانوۆتا قايتا قۇرۋ, جاڭارۋ ٷدەرٸستەرٸن تٶل ٸسٸم دەپ تانىپ, وعان تٸكەلەي ارالاسۋدى ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ تٷسٸندٸ. ونىڭ ساياسي قىزمەتٸنٸڭ, دٷنيە تانىمى مەن ۇستانىمدارىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالدى. اباي دانىشپان ايتقانداي «سٶز تٷزەلدٸ, سٶيلەۋشٸ سەندە تٷزەل!» دەيتٸن زامان كەلدٸ. تۋ ۇستاپ, تۇلپار مٸنگٸسٸ كەلگەندەر قاتارى قازاقستاننىڭ ەر ايماعىنان شىقتى. ولار ونداعان, جٷزدەگەن كلۋبتار, قوعامدار, بٸرلەستٸكتەر قۇردى. ساياسي احۋال قىزا تٷستٸ...
مەكەڭ بۇل كەزەڭدە دە ٶز جٶنٸمەن جٷردٸ. مىنا بٸر جاعدايدى دا ايتۋ كەرەك. سوكپ جاڭا ساياساتىنا بايلانىستى ٶزٸنٸڭ ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسشىلىق اپپاراتىنا جاڭا, تىڭ كادرلاردى ٸرٸكتەپ, تارتا باستادى. پارتييا, ەسٸرەسە, اناليتيكالىق ويلاۋ قابٸلەتٸ داعدىسى بار, عىلىمي اتاعى بار جاس كادرلارعا مەيلٸنشە زەرۋ بولاتىن. پارتييا ۇيىمدارىندا, كونفەرەنتسييالاردا بالامالى سايلاۋلار ٶتٸپ, اۋداندىق, قالالىق, تٸپتٸ وبلىستىق پارتييا كوميتەتتەرٸ حاتشىلارى قاتارىندا وسىنداي دەموكراتييالىق جولمەن كەلگەن كادرلار قازاقستاندا دا بارشىلىق ەدٸ. پارتييا ساياساتىنىڭ ارناسىندا جٷرسە مەكەڭنٸڭ الدىنان دا بٸراز مٷمكٸندٸك اشىلار ەدٸ. بٸراق ول ٶز جولىمەن, سوقتىقپالى, سوقپاقتى تار جول, تايعاق اسۋلارمەن كەتتٸ...
بەرٸ مارات وسپانوۆتىڭ 1989 جىلعى كسرو حالىق دەپۋتاتتارىن سايلاۋ قارساڭىنداعى سول كەزدەگٸ قازاقستان كومپارتيياسى اقتٶبە وبلىستىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى يۋريي تروفيموۆكە 1989 جىلى 17 مارتتا جول- داعان حاتىنان باستالعان ەدٸ. ەدەتتە, كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر بۇل حاتتا نەگٸزگٸ مەسەلە ازىق-تٷلٸك تٶڭٸرەگٸندەگٸ احۋال دەپ ەسەپتەيدٸ. ال بٸزدٸڭ قولىمىزداعى «مارات وسپانوۆ قورى» ارقىلى تيگەن حاتتىڭ مازمۇنىنا ناقتى ەرٸ تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك وندا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەر ەلدەقايدا ماڭىزدى ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. حاتتا ساياسي, دەموكراتييالىق مەسەلەلەر ناقتى ەرٸ ٶتكٸر قامتىلعان. اۆتور وبكومنىڭ باسشىسىنا: «مەنٸڭ جولداۋىم ەڭ سوڭعى ينستانتسيياداعى اقيقات بولۋعا دەمەلٸ ەمەس, بٸراق ول سٸزگە وبلىسىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸنٸڭ ماڭىزدى باعىتتارىنداعى احاۋالدى وبەكتيۆتەندٸرۋگە كٶمەكتەسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن» دەپ, ٶز جولداۋىنىڭ نەگٸزگٸ لەيتموتيۆٸن ناقتى ايتقان.
شىندىعىندا 1989 جىلعى كسرو جوعارعى كەڭەسٸنە سايلاۋ كەڭەستٸك قوعامدى دٷر سٸلكٸنتتٸ. كەڭەس وداعىنىڭ باتىس ايماعىندا سايلاۋ بالامالىق نەگٸزدە ٶتٸپ, حالىق تۇڭعىش رەت ٶز كٷشٸنە سەندٸ. رسفسر قۇرامىنداعى 40-قا جۋىق وبلىستاردىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارى سايلاندى.
ساياسي بيلٸكتٸڭ باسىندا قالت-قۇلت ەتٸپ وتىرعان, الايدا ەككٸ, تٸس قاققان جىرىندى فۋنكتسيونەر, سٸرٸجاندى گەنناديي كولبين بۇل احۋالدىڭ ٶزٸ ٷشٸن سوڭعى تۇياق سەرپەر ەكەنٸن سەزگەندەي, رەسپۋبليكاداعى بٷكٸل ساياسي-يدەولوگييالىق احۋالدى پارتييالىق اپپاراتتىڭ تەزٸمەن ٶز قاراۋىندا ۇستاۋعا جانتالاستى. اقتٶبە وبلىسىنداعى جاعداي دا سونداي ەدٸ. ول كەزدە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ قولىنداعى بيلٸك ۇشان-تەڭٸز بولاتىن. مۇنى مارات وسپانوۆ دۇرىس پايىمداعان. سوندىقتان ول ٶز حاتىندا «وبلىس تٸرشٸلٸگٸنٸڭ جاعدايى كٶپ رەتتە بٸرٸنشٸ حاتشىنىڭ جەكە باسىنا, ونىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ دەڭگەيٸنە, قازٸرگٸ زامانعى كاتەگورييالارمەن ويلاۋ قابٸلەتٸنە تىڭ يدەيالار مەن جاڭاشا ەدٸستەردٸڭ گەنەراتورى بولا بٸلۋٸنە, تٷپتەپ كەلگەندە, وبەكتيۆتٸلٸگٸ مەن ادامگەرشٸلٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى» دەپ تۋرا اتاپ كٶرسەتكەن.
مارات وسپانوۆ ەڭ الدىمەن ەكونوميست. ول ٷشٸن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تٷپكٸ نەتيجەسٸ جەنە باستى كٶرسەتكٸشٸ – حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, ەر وتباسىنىڭ داستارقانىنىڭ توقشىلىعى. سوندىقتان حات اۆتورى ەندٸ مەسەلەنٸ ناقتى ارناعا وبلىستاعى اگرارلىق سەكتورداعى احۋالعا بۇرادى. ول وبلىس باسشىسىنىڭ ۇزاق جىلدار قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى رەتٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن بٸرنەشە جىلدار باسقارعانىن ەسٸنە سالا وتىرىپ, توقىراۋ جىلدارىنداعى وسى سالاداعى قوردالانعان مەسەلەلەر نەگٸزٸندە ٶزٸنٸڭ ەندٸگٸ ارادا ونىڭ وبلىستىڭ اۋىل شارۋا- شىلىعىن قۇلدىراۋدان الىپ شىعۋىنا كٷمەنٸ بارلىعىن دا تۋرا جارييالايدى.
حاتتا ودان كەيٸن وبلىس حالقىن, ەسٸرەسە, اقتٶبە قالاسىن ازىق-تٷلٸكپەن قامتماسىز ەتۋدەگٸ ٶرەسكەل ولقىلىقتار, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرٸ مەن وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىنداعى احۋال, جوعارعى وقۋ ورىندارىن تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ جىلدار بويى شەشٸلمەي كەلە جاتقان مەسەلەلەرگە وبلىس باسشىسىنىڭ نازارى اۋدارىلعان.
مارات وسپانوۆتىڭ حاتىندا وبلىس, باسقا دەڭگەيدەگٸ باسشىلار ٷشٸن كٷنٸ بٷگٸندە, كەلەشەكتە دە ماڭىزدى مىناداي قورىتىندى بار: «ادامداردىڭ ٶز ٷمٸتتەرٸن, ٶز اڭسارلارىن ەركەز ناقتى باسشىمەن بايلانىستىرۋى قاشاندا ەدٸلەتتٸ. بۇدان ەشقايدا كەتە المايسىڭ. ولار (ادامدار) تەحنولوگييالىق نەمەسە ەكونوميكالىق نەزٸك مەسەلەلەرگە تەرەڭ مەن بەرٸپ جاتپايدى جەنە ٸستٸڭ جايىن تۇرمىستىق سانا دەڭگەيٸنەن جەنە ٶز داستارقانىنا قوسىلعان دەممەن باعالايدى». ەلدەگٸ كٷنٸ بٷگٸنگٸ احۋال ٷشٸن دە ماڭىزدى قورىتىندى.
وبلىستى, قالانى, اۋداندى كٸم باسقارسىن, ول قانداي جوسپارلار جاساپ, تاماشا دەموكرات, كەرەمەت جارييا قايراتكەر, قۇقىقتى قورعاۋشى بولسىن, بٸراق ەر ايماقتاعى ادامداردىڭ قولى كٷندەلٸكتٸ قاراپايىم داستارقان مولشىلىعىنا جەتٸسپەسە – ەش ساياسات حالىق تاراپىنان قولداۋ تاپپايدى. حالىق دٶپ ايتقان عوي: «ورازا ناماز – توقتىقتا» دەپ.
حاتتى تالداۋدان شىعاتىن باستى قورىتىندى – ونىڭ اۆتورىنىڭ قوعامدىق قاتىناستاردىڭ تابيعاتىن جاقسى بٸلەتٸندٸگٸ, پارتييا باسشىلىعىنداعى كادرلاردىڭ زامان اعىسىن, جاڭا ۋاقىتتىڭ تالابىن سەزبەگەندٸگٸن تۋرا, باتىل ايتۋى, بٷكٸل قوعامداعىداي, ونىڭ ەر ايماقتارىندا دا دەموكراتييا مەن جارييالىلىق رۋحىنا ساي تىڭ ٶزگەرٸستەر مەن باتىل قادامداردىڭ قاجەتتٸگٸن بٷكٸل بولمىس-تانىمىمەن سەزگەن جاڭا تۇرپاتتى بٸر ساياساتكەردٸڭ پٸسٸپ- جەتٸلگەندٸگٸ.
بۇل حاتتان كەيٸن م.وسپانوۆقا بٷكٸل كٶزقاراستىڭ ٶزگەرگەندٸگٸ – بەلگٸلٸ مەسەلە. بٸراز قىسىم دا كٶرە باستادى. ول وبلىستىڭ ساياسي تٸرشٸلٸگٸنٸڭ بەل ورتاسىندا تۇردى. بٸرەۋلەر ونىڭ باتىل پٸكٸرٸنە قولداۋ بٸلدٸرٸپ, ونىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاستى.
وسىنداي ساياسي كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸندە مارات وسپانوۆ 1990 جىلعى ون ەكٸنشٸ سايلانعان قازاق كسر-ى جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, ەلدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸندەگٸ بەدەلدٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
اقتٶبەدەن كەلگەنمەن «ايماقتان كەلدٸم, ەلٸپتٸڭ ارتىن بايقايىن» دەگەن مەيمٶڭكە پسيحولوگييادان بويىن ەۋەلدەن اۋلاق سالدى. ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, كەنەرەسٸنەن تاسىپ, بۋىرقانىپ, قوعامدىق ٶمٸردٸڭ, ۇلتتىق نامىستىڭ نەبٸر كٷردەلٸ مەسەلەلەرٸن كٷن تەرتٸبٸنە شىعارىپ, تالقىلاپ جاتقان سول كەزدەگٸ استانا الماتىداعى ساياسات «مايدانىنا» بٸردەن ارالاستى. جالتاقتاماي, كٸبٸرتٸكتەمەي, بەل شەشٸپ, بٸلەك تٷرە, بەلسەنە كٸرٸستٸ.
ويى دا, تەگەۋرٸندٸ ٸس-قيمىلى دا كٶبٸنەن بيٸك تۇردى. ساياسات ساحناسىنا تاعى بٸر مارقاسقا, بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ مول, كەڭ الىمدى, پلانەتارلىق ويلاۋ جٷيەسٸ بار ساياساتكەردٸڭ كەلگەندٸگٸ بٸردەن كٶرٸندٸ. ونىڭ ٷلكەن ساياساتتاعى ونجىلدىق ٸس-ەرەكەتٸ, قيمىلى, پايىم پاراساتى وسىنى دەلەلدەدٸ. وسى ون جىلعى كٷردەلٸ دە قايشىلىقتى ساياساتتاعى, نە بٸر جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن كەزەڭدەگٸ مارات وسپانوۆتىڭ ساياسي كەلبەتٸ قانداي? ول بٸزگە نەسٸمەن تاعىلىمدى جەنە قۇندى?
ەڭ الدىمەن ەكونوميست-تەورەتيك بولىپ تابىلاتىن مارات وسپانوۆ ساياساتكەر رەتٸندە ٶزٸنٸڭ كەمەل, جان-جاقتى تەرەڭ تەورييالىق بٸلٸمٸمەن, ەسٸرەسە قوعام دامۋىنىڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك دامۋىنىڭ كٷردەلٸ زاڭدىلىقتارى مەن كاتەگورييالارىن بٸلۋٸمەن ەرەكشەلەندٸ.
ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك, ساياسي دامۋىندا ٶتپەلٸ قوعام كەزەڭٸنە اۋىسىپ, ەل بولاشاعىن, ەسٸرەسە, ونىڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك دامۋىن باعدارلاۋدا مٷلدەم جاڭا مٸندەتتەر تۇردى. جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكا قۇندىلىقتارى مەن كاتەگورييالارىنا, باسقارۋ ەدٸستەرٸنە اۋىسۋ, جەكەمەنشٸك پەن بيزنەستٸڭ دامۋىنا كەڭ ٶرٸس اشۋ ەل شارۋاشىلىعى دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتىنا اينالدى. ٸرگەلٸ تەورييالىق بٸلٸمٸ بار مارات وسپانوۆ XII سايلانعان جوعارعى كەڭەستٸڭ وسى سالاداعى باستى تەورەتيكتەرٸنٸڭ, ونىڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
ونىڭ «پارلامەنت دەموكراتييانىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ» دەگەن تۇجىرىمى ونىڭ قوعام ٶمٸرٸندەگٸ پارلامەنتتٸڭ ورنى تۋرالى پرينتسيپتٸ ۇستانىمى ەدٸ. ول پارلامەنتتٸ ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل تٸرشٸلٸگٸن رەتتەيتٸن ساپالى زاڭداردى شىعارۋدىڭ بەدەلدٸ ورتالىعىنا اينالدىرۋدى ٶزٸنٸڭ دەپۋتاتتىق, سپيكەرلٸك قىزمەتٸنٸڭ باستى ماقساتى جەنە مەنٸ دەپ تٷسٸندٸ.
ونىڭ پارلامەنت, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى تۋرالى تاماشا ويلارى, پٸكٸرلەرٸ, باستامالارى ٶتە كٶپ ەدٸ. ول 1995 جىلعى كونستيتۋتسيياعا سەيكەس ەلدە پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانى ەنگٸزگەننەن كەيٸن دە پارلامەنت, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى بەدەلٸن ساقتاۋ, نىعايتۋ ٸسٸندە بٸر قاراعاندا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن كٶپ جۇمىس تىندىرعان سپيكەر دەسەم اقيقاتتان الىستاماعان بولار ەدٸك. مارات وسپانوۆ ەسٸمٸ حالىق جادىندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ەڭ بەدەلدٸ تٶراعاسى رەتٸندە ساقتالىپ قالدى. ول قازاقستان ٷكٸمەتٸ باسشىلارىنىڭ دا بٸلگٸر دە ەدٸل وپپونەنتٸ بولا بٸلدٸ.
مارات وسپانوۆتىڭ مەجٸلٸس سپيكەرٸ رەتٸندەگٸ باستى قاسيەتٸ – پارلامەنتتٸ دەموكراتييا مەن جارييالىلىقتىڭ ەلدەگٸ باستى تٸرەگٸ مەن ٷلگٸسٸ دەپ تٷسٸنٸپ, زاڭ شىعارۋ ٷردٸ مەن سول كەزەڭدەگٸ ەل دامۋىنداعى كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى تالقىلاۋ كەزٸندە كەڭ دە اشىق پٸكٸر تالاسىن قامتاماسىز ەتٸپ, بٸرٸ-بٸرٸنە قاراما-قارسى پٸكٸرلەردٸڭ ايتىلىپ, تىڭدالىپ, تالقى تەزٸنە تٷسۋٸنە جاعداي جاساپ, باعىتتاپ وتىردى.
مەجٸلٸس تٶراعاسى زاڭ شىعارۋ ٷردٸسٸندەگٸ, ەر جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸ بەكٸتۋ مەن ورىندالۋ ەسەبٸ جٶنٸندەگٸ پارلامەنتتٸڭ باستى ەرٸپتەسٸ ٷكٸمەتپەن اراقاتىناستىڭ پرينتسيپتٸ, جوعارى تالاپكەرشٸلٸك جاعدايىندا بولۋىنا جەتٸستٸ. بۇل مەسەلەلەردە مارات وسپانوۆ ەركەز بيٸكتە بولدى, سارابدال ساياساتكەر-ستراتەگ رەتٸندە كٶرٸندٸ. سول كٷردەلٸ تاريحي كەزەڭدەگٸ ەلدەگٸ شەتٸن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالدى ناقتى باعالاۋدا, ونداعى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ ماكروەكونوميكالىق جولدارىن, ونىڭ زاڭنامالىق نەگٸزدەرٸن نىعايتۋدا قانداي زاڭداردىڭ باسىمدىعى مەن قاجەتتٸگٸن بٸلۋٸ, جالپى ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸ جٶنٸنەن مارات تۇردىبەكۇلى, بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, ٷكٸمەت باسشىسى مەن ونىڭ ورىنباسارلارىنان كٶش ٸلگەرٸ جوعارى تۇردى. مۇنى سول ۋاقىتتاعى ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ دە مويىندادى.
مارات وسپانوۆ باسقارعان مەجٸلٸسپەن ەرٸپتەستٸك سول كەزدەگٸ نۇرلان بالعىمباەۆ باسقارعان ٷكٸمەت ٷشٸن ناعىز ساياسي سىن مەكتەبٸ بولدى. ٶز سپيكەرٸنٸڭ ٷلگٸسٸمەن دەپۋتاتتاردا سول ٷكٸمەتتٸڭ الدىنا ٷلكەن تالاپتار قويا بٸلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ماكروەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ تۋراسىندا مەجٸلٸس تٶراعاسىنىڭ دەربەس, بالامالى باعدارلاماسىنىڭ بولۋى نۇرلان بالعىمباەۆ كابينەتٸندەگٸ, ەسٸرەسە, ەكونوميكالىق-قارجى بلوگىنداعى كادرلاردىڭ ٸسٸنە ەرەكشە تالاپ احۋالىن تۋدىرىپ, ولاردىڭ پارلامەنتشٸلەر پٸكٸرٸمەن ٷنەمٸ ەسەپتەسۋٸنە زور ىقپال ەتەتٸن.
مارات وسپانوۆتىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرلٸك, حاريزمالىق ٷزدٸك قاسيەتتەرٸ مىڭداعان سايلاۋشىنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن, تالعامىن دەل تاپقان تالعامپازدىعى, مەملەگەرلٸك شەبەرلٸگٸ اسا تارتىستى ٶتكەن 1999 جىلدىڭ كٷزٸندەگٸ پارلامەنتتٸك سايلاۋدا جارقىراي كٶرٸندٸ. پارتييالىق تٸزٸممەن العاش رەت ٶتكەن سايلاۋدا ەڭ كٶپ داۋىسقا يە بولعان «وتان» پارتيياسى بۇل سايلاۋداعى تابىسى ٷشٸن كٶپ رەتتە وسپانوۆتىڭ حاريزمالىق بەدەلٸنە, ينتەللەكتۋالدىق ەلەۋەتٸ, سايلاۋ ناۋقانىندا الۋان ەدٸستەر مەن امالداردى بٸلٸكتٸلٸكپەن, يكەمدٸ دە ٷيلەسٸمدٸ پايدالانا بٸلۋٸنە, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە دەموكراتييالىق دامۋ, بۇل ٷدەرٸستەردەگٸ پارلامەنت ينستيتۋتى, دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ ورنى تۋرالى سىندارلى كٶزقاراسى مەن پوزيتسيياسىنا بايلانىستى دا بولدى دەسەك تاريحي اقيقاتقا قايشى كەلمەس.
بٸزدٸڭ بايقاعانىمىز مارات وسپانوۆ ەۋەلٸدە «وتان» پارتيياسىنا سونشالىقتى ٸش تارتا قويعان جوق. بٸردە مەن ول كٸسٸنٸڭ كابينەتٸنە ارنايى كٸرٸپ, «وتان» پارتيياسى تۋرالى پٸكٸرٸن بٸلٸپ, كەلەشەكتە وسى پارتيياعا كٸرۋ-كٸرمەۋ مەسەلەسٸ تۋراسىندا ويىن سۇرادىم. ول ماعان: «قايداعى «وتان»? ونىڭ تٶراعاسى مٸندەتٸن اتقارۋشى تەرەششەنكو شەت ەلدەن كرەديتكە الىنعان تٶرت ميلليارد مٶلشەرٸندەگٸ اقش دوللارىنىڭ قايدا كەتكەنٸ ٷشٸن حالىق الدىندا جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك!» دەگەن ەدٸ. ونىڭ بۇنداي كٶڭٸل-كٷيدە بولعانىن بەلگٸلٸ ساياساتكەر, مارقۇم التىنبەك سەرسەنباەۆ تا بەكٸتٸپ, 1999 جىلعى سايلاۋ الدىنداعى احۋال تۋرالى كەزٸندە «ۆرەميا» گازەتٸندە بىلاي دەپ جازدى: «ول كەزدە بٸزدٸڭ الدىمىزدا پارلامەنت سايلاۋىنا پرەزيدەنتتٸك باعىتتاعى پارتييانى دايىنداۋ مٸندەتٸ تۇردى. بٸز ول كەزدە تەرەششەنكونىڭ باستاۋىمەن بۇل پارتييانىڭ, ەسٸرەسە, اشىق, تازا پارلامەنتتٸك سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتە المايتىنىن تٷسٸندٸك. سول ۋاقىتتا بٸر جاعىنان پارتييالىق تٸزٸمدٸ باستايتىن, ەكٸنشٸ جاعىنان سايلاۋشىلاردىڭ ٷلكەن سەنٸمٸنە يە ەلەۋەتتٸ جەكە تۇلعا قاجەت بولدى. جەنە بٸز مارات تاجين ەكەۋٸمٸز (ول كەزدە پرەزيدەنت ەكٸم- شٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى) مارات تۇردىبەكۇلىنا كەلٸپ, ونىڭ «وتاننىڭ» ليدەرٸ بولۋىن سۇرادىق. ول ۇزاق ۋاقىت كەلٸسپەدٸ. الايدا بٸز وعان بىلاي دەدٸك: بٸزدٸكٸ قايتكەن كٷندە «وتاننىڭ» ابىرويىن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ كونيۋكتۋرالىق ەرەكەت ەمەس مەسەلە ەلدەقايدا كٷردەلٸرەك. ەلدە بٸر دۇرىس پارتييا قۇرىلۋى قاجەت. بۇل سٶزدەردەن كەيٸن ول كەلٸسٸمٸن بەردٸ».
مارات وسپانوۆ ارتىندا ٷلكەن عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق مۇرا قالدىردى. ول دٷنيەلەر ساياساتكەردٸڭ رۋحاني-يدەولوگييالىق كەلبەتٸن اشۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ونىڭ ەكونوميست-عالىم رەتٸن دەگٸ ەلدٸڭ دامۋ بولاشاعىنا, 1998-1999 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋ, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ تىڭ يدەيالارى «تۇراقتاندىرۋدان ٶسۋگە قاراي (1999- 2005 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق باعدارلاما)» باعدارلاماسىندا جيناقتالدى. ونى ٶز اتىنان پرەزيدەنت پەن ٷكٸمەتكە ۇسىندى. مارات وسپانوۆ جاساعان تٶل باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدىلىعى, ٶز ۋاقىتىندا جاسالعاندىعى, ونىڭ, تٷپتەپ كەلگەندە 1999 جىلدىڭ كٷزٸندە جاڭادان قۇرىلعان قاسىم-جومارت توقاەۆ باسقارعان ٷكٸمەتتٸڭ ورتا مەرزٸمدٸك ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ستراتەگيياسىنىڭ نەگٸزٸنە اينالعاندىعى عىلىمي ەدەبيەتتە جان-جاقتى ايتىلعان.
وسپانوۆتىق سول باعدارلامانىڭ كەيبٸر يدەيالارى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماڭىزدى, ٶمٸرشەڭ. بٷگٸنگٸ تەرەڭ داعدارىستان شىعۋ ٷشٸن باعدارلامانىڭ, ەسٸرەسە, سالىق, اقشا-قارجى, بيۋدجەت ساياساتى تۋرالى بٶلٸمدەرٸنٸڭ كٶپتەگەن ناقتى, قۇندى ويلارىنا تاعى بٸر نازار اۋدارىپ, بٷگٸندە وعان سٷيەنۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيمٸز.
ول جارييالىلىقتى, حالىقپەن اشىق سٶيلەسۋدٸ ٶز تٸرشٸلٸگٸنٸڭ باستى ەرەجەسٸ, ساياساتكەرگە قويىلار باستى تالاپ دەپ تانىدى. مارات وسپانوۆ ٷشٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دەموكراتييا مەن پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ەڭ بەدەلدٸ, ەلەۋەتتٸ ەرٸپتەسٸ بولدى.
قاي ۋاقىتتا دا ەڭ بٸر كٷردەلٸ, قىم-قيعاش, داۋلى دا تارتىستى مەسەلەلەردە باق قۇرالدارى ٶكٸلدەرٸمەن پٸكٸر الىسۋدان تارتىنبايتىن. ٶز پٸكٸرٸن اشىق, تۋرا, باتىل ايتاتىن. باق ٶكٸلدەرٸمەن بٸرلەسكەن جۇمىستان ٷلكەن قاناعات, لەززات الاتىن. وسى قاسيەتتەرٸ ٷشٸن دە ول جۋرناليستەر اراسىندا ٷلكەن بەدەل مەن قۇرمەتكە, ەر سٶزٸنە سەنٸمگە يە سيرەك قايراتكەرلەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ. بۇل دا ونىڭ ساياسي كەلبەتٸنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ ەرٸ قۇندى قىرى ەدٸ.
تەۋەلسٸزدٸك قالىپتاستىرعان ۇلتتىق ساياسي كەڭٸستٸگٸمٸزدەگٸ مەملەكەت, دەموكراتييا, پارلامەنت پەن پارلامەنتاريزم قالىپتاسىپ جەنە دامۋىنىڭ كٷردەلٸ تاريحىندا ٶزٸندٸك ساياسي كەلبەتٸ بار, ٸرٸ ساياساتكەردٸڭ, دەربەس تۇلعا- نىڭ, كەمەل پارلامەنتشٸنٸڭ بٸرٸ مارات وسپا نوۆتىڭ بولعاندىعى تاريحي شىندىق, ەدٸلەتتٸ اقيقات. ٶكٸنٸشتٸسٸ عۇمىرىنىڭ تىم قىسقا بولعاندىعى.
