تۇرمىستىق قالدىقتاردى ٶڭدەۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى عىلىمي جاڭالىقتى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنداعى جاڭا حيمييالىق تەحنولوگييا مەن ماتەريالدار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ويلاپ تاپقان. ە.ا. ەۋبەكٸروۆ جەتەكشٸلٸك جاساعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا ج.ح. تاشمۇحامبەتوۆ, گ.ۆ. ابراموۆ, ت.س. ەبدٸلدين, ج.ت.ەشوۆ سىندى بٸلٸكتٸ عالىمدار ٶز ٷلەستەرٸن قوسقانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. وسىلايشا وتاندىق عالىمدار پلاستماسسا مەن رەزيناقۇرامداس قالدىقتاردى كاتاليتيكالىق ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسىن ويلاپ تاۋىپ, سينتەتيكالىق سۇيىق وتىن الۋعا قول جەتكٸزدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل عىلىمي جاڭالىققا دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى دا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. عالىمدار رەزيناقۇرامداس جەنە پلاستماسسا قالدىقتاردى گيدروگەنيزاتسييالىق ٶڭدەۋدٸڭ تەحنولوگييالىق رەجيمٸن وڭتايلاندىرىپ, كاتاليزاتورلاردى تاڭداۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ جۇمىسى عىلىمي ورتانىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. وسىلايشا جوبا ەلٸمٸزدە قالدىقسىز تەحنولوگييالاردى جەتٸلدٸرۋدەگٸ ماڭىزدى قادامنىڭ بٸرٸنە اينالدى.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا جىل سايىن جٷزدەگەن مىڭ توننا رەزيناقۇرامداس جەنە پلاستماسسا قالدىقتار جينالاتىنى بەلگٸلٸ. قوقىس كٷرەسٸندەردە تاۋ بولىپ ٷيٸلٸپ جاتقان تۇرمىستىق قالدىقتار تٷرلٸ زاتتارمەن ەرەكەتتەسٸپ, توپىراقتىڭ بەتكٸ قاباتىن ۋلايتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان ولاردى ٶڭدەپ, ەكٸنشٸ رەت كەدەگە جاراتاۋدىڭ ماڭىزى زور. ەگەر وتاندىق عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىعىن ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە قولداۋ تاپسا, تۇرمىستىق قالدىقتاردان كٶمٸرسۋتەك پەن تٷرلٸ جانعىش سينتەتيكالىق سۇيىقتىقتار الۋعا بولادى ەكەن. كەلەشەكتە تىڭ تەحنولوگييا ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە ٸسكە اسسا, ەكولوگييالىق مەسەلە مەن بٸلگٸلٸ مٶلشەردە وتىن ەنەرگەتيكاسىن الىپ, بٸر وقپەن ەكٸ قويان اتارىمىز انىق.
كەڭ بايتاق ەلٸمٸزدە 200 ملن. تونناعا دەيٸن رەزيناقۇرامداس جەنە پوليمەرلٸ تۇرمىستىق قالدىقتار جيناقتالعانىن ەسكەرسەك, تاۋ بولىپ ٷيٸلگەن قوقىستان قانشاما پايدا تابۋعا بولاتىنىن اڭعارۋعا بولادى. وسى قالدىقتاردى ٶڭدەپ, ميلليونداعان توننا مۇناي مەن ميلليونداعان كۆت قۋات كٶزٸن ٷنەمدەۋدٸڭ دە مەنٸ زور.
مامانداردىڭ سٶزٸنە سەنسەك, قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە جارامسىز بولىپ قالعان كٶلٸك دٶڭگەلەكتەرٸن ۇنتاقتاپ, جولعا تٶسەنٸش رەتٸندە پايدالانۋدا. جارمسىز شينالاردان جاسالىنعان قوسپا جولدىڭ ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرعان, سونىمەن جولداردىڭ شۋىلدى مەيلٸنشە ازايتقان. ال پلاستماسسا قالدىقتارى ٶڭدەۋ ٸسٸ ەلٸمٸزدە ەشقانداي جوبا جوق. بۇل رەتتە ەل ٷكٸمەتٸ قازۇۋ عالىمدارىنىڭ جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قولداۋ كٶرسەتٸپ, ونىڭ ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە ٸسكە اسىرۋعا قولداۋى كٶرسەتۋٸ كەرەك. عالىمدار ٶز جوبالارى مەملەكەت پەن ٸرٸ ينۆەستورلار تاراپىنان قولداۋ تاپسا, ەلٸمٸزدە ماتور مايلارىنىڭ باعاسى تٶمەندەپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىنىن ايتۋدا.
ەدەتتە كٷرەسٸنگە تاستالعان كٶلٸك شينالارى 100 جىلعا دەيٸن اينالاسىنا ۋلى زاتتار بٶلٸپ, جاتا بەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ول جاۋىن-شاشىن سۋىمەن ەرەكەتتەسٸپ, جىلدار بويى بەنزوپيرەن, ديفەنيلامين, ديبۋتيلفتالات, فەنانترەن سىندى ورگانيكالىق توكسيندەر بٶلەتٸنٸن عالىمدار انىقتاعان. بٷگٸندە كٶشەدە جٷيتكٸپ جٷرگەن ەربٸر كٶلٸك ەربٸر 2 جىلدا شينالارىن توزدىرىپ, كٷرەسٸنگە لاقتىراتىنىن ەسكٸرسەك, قوقىستان قانشالىقتى پايدا تابۋعا بولاتىنىن بايقاۋعا بولادى.
بٷگٸندە ەكونوميكاسى بارىنشا ٶركەندەگەن اقش-تا جىل سايىن 203 ملن. دانا دٶڭگەلەكە قوقىسقا اينالادى ەكەن. ونىڭ 190 ملن. جەڭٸل كٶلٸكتەردٸڭ شينالارى بولسا, 47 ملن. جٷك كٶلٸكتەرٸ مەن ٶزگە ارناۋلى تەحنيكالاردىڭ ٷلەسٸنە تيەدٸ. امەريكانىڭ قورشانى ورتانى جاناشىلارلارى قوقىسقا اينالعان كٶلٸك شينالارىنىڭ جالپى سانى 2 ملرد. جەتكەنٸن ايتىپ, دابىل قاعاۋدا. قازٸر بۇل مەسەلەمەن اقش بيلٸگٸ كٷرەسٸپ جاتىر. ولار جىل سايىن كٷرەسٸنگە تاستالعان شينالاردىڭ 50 پايىزىن ٶڭدەپ, كەدەگە جاراتۋدا. بۇل باعىتتا ەۋرووداق پەن جاپونييادا جاقسى نەتيجەگە قول جەتكٸزگەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندا وتاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي جاڭالىقتارىن پايدالانىپ, ەلٸمٸزدەگٸ كٶلٸك شينالارىن ەكٸنشٸ قايتارا ٶڭدەۋگە كٷش سالۋى كەرەك.
دٷنيەجٷزٸلٸك ستاتيستيكاعا نازار اۋدارساق, دامىعان ەلدەر پايدالانعان كٶلٸك شينالارىنىڭ 16 پايىزىن دامۋشى ەلدەرگە ەكسپورتتاسا, 12 پايزىن قايتادان قالىپقا كەلتٸرەدٸ, 9 پايىزىن رەگەنەراتسييالايدى, تاعى 9 پايىزىن ازاماتتىق قۇرىلىسقا پايدالانسا, 19 پايىزىن تسەمەنت پەشتەردە ٶرتەيدٸ ەكەن. ەڭ باسىم بٶلٸگٸ 36 پايىزى كٷرەسٸنگە تاستالىنادى ەكەن. تەك 4 پايىزىنان عانا قۋات ٶندٸرٸلەتٸنٸ مەلٸم بولىپ وتىر. بۇۇ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاتىستى ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا ٶتكەن كونفەرەنتسيياسىندا ەكولوگتار 2025 جىلى دٷنيەجٷزٸ بويىنشا جارامسىز كٶلٸك شينالارى 4-5 ەسەگە ارتىپ, ٷلكەن ەكولوگييالىق مەسەلەگە اينالاتىنىن ايتقان بولاتىن.
نۇرلان جۇماحانوۆ, «ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ.
