حاديستە «اللانىڭ رازىلىعى – اتا-انانىڭ رازىلىعىندا, اللانىڭ اشۋى – اتا-انانىڭ اشۋىندا» دەپ ايتىلادى. راسىندا دا, انانىڭ جاقسىلىعىن بٸلمەگەن ادامنىڭ جاقسىلىعىن بٸلمەيدٸ, ال ادامنىڭ جاقسىلىعىن تٷسٸنبەگەن جاننىڭ اللامەن دە ٸسٸ جوق. انا مەن ەيەلدٸڭ ۇلتتىق سالت-سانامىزداعى, بٷگٸنگٸ قوعامىمىزداعى قادٸر-قاسيەتٸن جەتە تٷسٸنٸپ, انالاردىڭ اق باتالارىن الۋدى نيەت ەتكەن قالا ەكٸمٸ قايرات تەمٸرشوتۇلىنا انالار قاۋىمى دەن ريزا.
شٸلدە ايىنىڭ 25-ٸندە قالا ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى سۆەتلانا گلادىشەۆا اقسۋلىقتارعا سەت-ساپار تٸلەپ كيەلٸ مەكەنگە شىعارىپ سالدى. بٸزدٸ تٷركٸستاندا «قۋانىش» فيرماسىنىڭ ديرەكتورى روزا شٷكەنوۆا مەن «ەزٸرەت-سۇلتان» مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرٸ دانييار سادۋاقاسوۆ قارسى الدى.
«ەزٸرەت-سۇلتان» مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرٸ ەڭ ەۋەلٸ انالاردى ارىستانباب كەسەنەسٸنە باستاپ كەلدٸ. جول بويى ارىستانباب اتامىزدىڭ قاسيەتٸنە توقتالىپ, ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتىپ وتىردى.
- ارىستانباب قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ ۇستازى مەن رۋھاني تەلٸمگەرٸ, دٸني دەرۋٸش جەنە ۋاعىزشى.
ۋاعىزشى ارىستانباب حٸٸ عاسىردا وتىرار ماڭىندا ٶمٸر سٷرگەن. ارىستان ەسٸمٸ قازاق تٸلٸنەن اۋدارعاندا «ارىستانداي باتىل» ماعىناسىن بەرەدٸ. سوپىلىق فەلسافادا «ارىستان» دەپ «جول ادامىن» اتاعان. دٷنيە جٷزٸن شارلاعان ارىستانباب كٶپ ساياحاتتاعان. ول تٷرلٸ دٸني اعىمداردى زەرتتەگەن. يسلامدى قابىلداعاننان كەيٸن قالعان ٶمٸرٸن سوپىلىق ماعىناداعى يسلامدى ۋاعىزداۋعا ارنايدى. ارىستان ۋاعىزداعان قىزمەت پەن يدەيالار تۋرالى احمەت ياسساۋي ٶزٸنٸڭ «ديۋاني حيكمەت» كٸتابىندا جازادى. ٶلەڭ جولدارىندا ارىستانباب ونىڭ رۋھاني ۇستازى, تەلٸمگەرٸ بولعانى تۋرالى ايتىلادى.
قازٸرگٸ كەزدە ارىستانباب مازارىنىڭ ٷستٸندە الاڭى 35ح12 مەتر كەسەنە تۇر. ول كٷيدٸرٸلگەن كٸرپٸشتەن قالانعان. عيمارات ٷلكەن كٷمبەزدٸ دەلٸزبەن بٸرٸكتٸرٸلگەن ەكٸ كامەرالى قابٸردەن جەنە مەشٸتتەن تۇرادى. جالپى, كەسەنە كٶپكامەرالى كەشەن. گۋرحاننىڭ ورتالىعى – ارىستانبابتىڭ سەۋلەتتٸ قۇلپىتاسى, ال كٶرشٸ ورىن-جايلاردا ونىڭ شەكٸرتتەرٸ مەن ٸزباسارلارى - حەرمەت-ازىرا, قارعا بابا, لاشىن بابالاردىڭ قۇلپىتاستارى ورناتىلعان. كەسەنە باستاپقى ورىن-جايلارعا تٷرلٸ قۇرىلىس ەلەمەنتتەرٸن كەزەڭ-كەزەڭمەن قوسۋ ارقىلى سالىنعان. گۋرحانا مەن مەشٸت باس قاسبەتتٸڭ ورتاق تۇتاس قابىرعاسىمەن بٸرٸكتٸرٸلگەن. عيماراتتىڭ قاسبەتٸن ەكٸ مۇنارا اياقتايدى, ولار مٷسٸندٸ كٸرپٸش قالاۋىمەن بەزەندٸرٸلگەن.
جالپى قۇرىلىس, ەسٸرەسە پورتال ستيلٸ ورتا ازيياعا تەن ەمەس. پورتال حٸح عاسىردىڭ ەۋروپالىق جەنە ورىس سەۋلەت ٶنەرٸنەن الىنعان سەندٸك ەلەمەنتتەرمەن جاسالعان. قۇرىلىستىڭ ورتاعاسىرلىق بٶلشەكتەرٸ كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸنەن (XIV—XV عاسىرلار) ساقتالىپ قالعان ويۋلى قوس اعاش باعانا. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا بۇل كەسەنە حٸٸ-حVٸٸٸ عاسىرلاردا بٸرنەشە رەت سالىنىپ قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلگەن.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ كەسەنە ورتالىق ازيياداعى مۇسىلماندىق ارۋاقتى جەرلەردٸڭ بٸرٸ سانالادى. 1982 جىلدان بەرٸ ارىستانباب كەسەنە-مەشٸتٸ - مەملەكەتتٸڭ قورعاۋىندا.
ارىستانباب كەسەنەسٸنٸڭ جانىندا تٸلەۋ تٸلەيتٸن ورىن جەنە قۇدىقتان قاسيەتتٸ سۋ الىپ ٸشۋگە بولادى. انالارىمىز كەزەك-كەزەك تٸلەۋلەرٸن تٸلەپ, قاسيەتتٸ سۋدان ٸشٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸردٸ.
- سان عاسىرلىق تاريحتى بارىنشا قىسقارتا قايىرسا, 1598 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قولىنا ٶتكەن تٷركiستاندى 1815 جىلى قوقان حاندىعى جاۋلاپ الادى. ەلۋ جىلدان كەيiن, 1864 جىلى رەسەيدiڭ قول استىنا ٶتەدi. ال 1872 جىلى قالا تٷركiستان ۋەزiنiڭ ورتالىعى بولادى. كەڭەس وداعى كەزiندە, 1928 جىلدان اۋدان ورتالىعى سانالادى."تٷركiستان" دەسە ەلەڭ ەتپەيتiن مۇسىلمان قاۋىمى جوق. ٶزiنiڭ "دانالىق كiتابىمەن" ەلەمگە تانىلعان ەۋليە بابامىز قوجا احمەت ياسساۋيدiڭ ەسiمiن تٷركiستاننان نەمەسە كەرiسiنشە تٷركiستاندى ياسساۋي اتىنان اجىراتىپ قاراۋ دا مٷمكiن ەمەس. سوناۋ 1103 جىلى دٷنيەگە كەلگەن قوجا احمەت ياسساۋي تٷركiستانعا توقتاپ, سوپىلىق يدەيالارىن ۋاعىزداعان يسلام دiنiنiڭ ٶكiلi. اقىندى رۋحاني باسشى, "ەۋليە" ساناعان مۇسىلماندار توعىز جٷز جىلدان بەرi ونىڭ iلiمiمەن بiرگە جاساپ كەلەدi. بٷكiل شىعىسقا ەمiرiن جٷرگiزگەن قولباسشى اقساق تەمiردiڭ اقىننىڭ قايتىس بولعانىنا 200 جىل ٶتكەندە, قيراپ بiتۋگە تايانعان كiشكەنە عانا مازار ورنىنا زەۋلiم ەسكەرتكiش ورناتۋى دا تەگiن ەمەس. ٶيتكەنi مۇسىلمانداردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا يەلەنگەن "ەۋليە" كiسi قۇرمەتiنە عالامات عيمارات سالدىرعان تەمiر دالا ادامدارىنىڭ سەنiمiنە كiرۋدiڭ جولىن وسىلايشا iزدەستiرگەن-دi.
سول حIV عاسىردا سالىنعان عاجايىپ قۇرىلىستىڭ ٷلكەندiگi, قايتالانباس سەۋلەتتiلiگi جەنە جەكەلەگەن دەكوراتيۆتi كٶرiنiستەرi ەلi كٷنگە دەيiن جۇرتشىلىقتى تاڭ قالدىرۋمەن كەلەدi.
بۇدان سوڭ بٸز قوجا احمەت ياسساۋيدىڭ كەسەنەسٸنە كەلدٸك. تالاي عاسىرلار بويى قۇرىلىس مەدەنيەتٸنە ٷلكەن ٷلگٸ بوپ كەلگەندٸگٸ دە راس. 1978 جىلى احمەت ياسساۋي ارحيتەكتۋرالىق كەشەنٸ مۋزەي بولىپ اشىلدى.
تٷركٸستانداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنٸڭ ەسٸگٸنەن اتتاعان ادامنىڭ كٶزٸنە العاش تٷسەتٸن زات – قازاندىق بٶلمەسٸنٸڭ قاق ورتاسىنان ورىن تاپقان قاسيەتتٸ تايقازان.
بويىنا تالاي سىر بٷككەن بۇل قازاندى بابالاردىڭ كٶزٸ دەپ, قولىمەن ۇستاپ كٶرۋگە ەركٸم-اق قۇمار. بۇل كٷندە تايقازان عاسىرلار بويى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ جٷرەگٸ سانالىپ كەلگەن, رۋحاني استانامىز – كيەلٸ تٷركٸستان قالاسىنداعى ەۋليەلەردٸڭ سۇلتانى قۇل قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸندە, قازاقستان اتتى ٷلكەن شاڭىراقتىڭ بەرەكەسٸنٸڭ, تىنىشتىعى مەن بٸرلٸگٸنٸڭ نىشانى قىزمەتٸن اتقارىپ تۇر.
مۋزەي ەكسپوزيتسيياسى ەسكەرتكٸشتٸڭ قۇرىلىمى مەن بەزەندٸرٸلۋ ەرەكشەلٸكتەرمەن, ەجەلگٸ تٷركٸستان قالا قۇرىلىسىمەن, قازاقستان جەرٸندەگٸ جازبا مەدەنيەتٸنٸڭ تاريحىمەن, قازاق حالقىنىڭ قول-ٶنەرٸمەن تانىستىرادى. كەسەنەدە جەرلەنگەن قازاق حالقىنىڭ ەل بيلەگەن حاندارى مەن باتىرلارى, يگٸ جاقسىلارىنا تاعزىم ەتتٸك.
كەلەسٸ كەلگەن قاسيەتتٸ ورىن - قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ قىزى گاۋھار انا مازارى بولدى. گاۋھار اناعا ارناپ قۇران وقىتىپ, قاسيەتتٸ ورىننان نان مەن سۋدان اۋىز تيدٸك. بٸزگە قۇران وقىپ بەرگەن شىراقشى گاۋھار انا جايلى ايتىپ بەردٸ. گاۋھار انا - ەمشٸلەردٸڭ پٸرٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا گاۋھار انانىڭ باسىنا قىرعىزستاننان, ٶزبەكستاننان دەرٸگەرلەر جيٸ كەلٸپ قۇران وقىتادى. گاۋھار انامىز جۇما نامازىن مەككەدە وقىعان, دەيدٸ شىراقشى.
كەلەسٸ - قازاق جەرٸندە سالىنعان ورتا عاسىرلىق مونشا. ول جايىندا «ەزٸرەت-سۇلتان» مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرٸ دانييار سادۋاقاسوۆ ەرٸ قاراي ەڭگٸمەسٸن ساباقتادى.
- بەرتٸن كەلە شىعىس مونشاسى بٸر قۇرىلىممەن سالىنىپ, بٸرنەشە بٶلمەلەرگە بٶلٸنەتٸن بولدى. ولار: جۋىنۋ بٶلمەسٸ – مييان سارايى, بەلدەمشە تاراتاتىن – لۋنگيحانا, كيٸم شەشەتٸن – چوماحانا, ىستىق سۋعا ارنالعان – گارمحانا, سۋىق سۋ الاتىن – حۋنۋكحانا, سابىنداناتىن – سارشۋي, دەمالاتىن – چايحوس, قۇدىق ورنالاسقان – چوححانا, وت جاعاتىن – گۋلحان جەنە وتىن ساقتايتىن, ت.ب. قوسالقى بٶلمەلەرٸ بولعان. مۇنداي تولىققاندى قۇرىلىس «حاممامي مۋحتاسار» دەپ اتالعان. بٸر ەرەكشەلٸگٸ, مۇنداي مونشالار ىستىقتى ۇزاق ساقتاۋ جەنە تٷتٸننٸڭ تارتىلۋىن كٷشەيتۋ ماقساتىندا جارتىلاي جەرگە كٶمٸلٸپ, تەك كٷمبەزدەرٸ عانا كٶرٸنٸپ تۇراتىنداي ەتٸپ سالىنعان. ولاردىڭ كەيبٸرٸ ەكٸ بٶلٸمنەن, ەرلەر جەنە ەيەلدەر بٶلٸمدەرٸنەن تۇردى. ال كەيبٸرٸ بٸر كٷن ەرلەر, بٸر كٷن ەيەلدەر تٷسەتٸن ەتٸپ سالىنعان. مۇنان بٶلەك ەر توقساندا مەشٸت, مەدٸرەسەلەردە قازٸرگٸ دۋشتارعا ۇقساس مونشانىڭ كٸشٸرەك تٷرٸ «مۋريچا» جۇمىس ٸستەگەن.
بٷگiنگi تٷركiستاندا زامانعا ساي تۇرعىن ٷيلەر مەن وقۋ ورىندارى, مەدەني دەمالۋ ورىندارى مەن ساياباقتارى جەنە ت.ب. عيماراتتار بوي كٶتەرگەن.
قالانىڭ بٷگiنگi سەۋلەتiنە ەرەكشە كٶركەمدiك قوسىپ تۇرعان ق.ا.ياسساۋي اتىنداعى قازاق-تٷرiك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ عيماراتى.
"ٶتكەنiمەن سالىستىرا وتىرىپ, بٷگiنگiلەر ٶمiر سٷرەدi" دەيدi اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆ. تٷركiستان - قازاقستان جەرiندەگi ەڭ ەجەلگi قالالاردىڭ بiرi. ونىڭ ٶزiندiك كەسكiنi, ٶزiندiك تاعدىرى بار. عاسىرلار قويناۋىنان بiزگە كەلگەن ول, ەجەلگi بايلانىستاردى ناعىز ەلەستەتەتiپ, قازiرگi زامانعا دا ساي بولىپ قالا بەرمەك.
عابيت مٷسٸرەپوۆ: «ماقتاساق ەيەلدٸ ماقتايىق تا, قۇرمەتتەيٸك تە ەيەلدٸ. ەيەل – انا, بارلىق قيىندىقتى جەڭەتٸن, سارقىلمايتىن كٷش, كٶزدٸ بۇلاق ەمەس پە! دٷنيەدە ەيەلدٸ قۇرمەتتەپ, ەيەلدٸ نۇرعا بٶلەيٸك تە! ەيەل-انا, دٷنيەدەگٸ جالعىز كٷش قوي. ونىڭ الدىندا ازييانىڭ ايبارلى ارىستانى تەمٸر دە, تەمٸردٸ جەڭگەن ٶلٸم دە باسىن يەدٸ! انا-ەيەلدٸ قۇرمەتتەيٸك! ونىڭ سٷيۋٸ تاۋسىلا ما, بٷكٸل دٷنيە سونىڭ ەمشەگٸن ەمٸپ, ەر جەتكەن ەمەس پە?! ادامدا نە قاسيەت بولسا, بەرٸ كٷننٸڭ كٶزٸ مەن انانىڭ سٷتٸنەن الىنعان قاسيەت» دەپ تولعانىپتى.
قازاقتا مىناداي تاماشا بٸر سٶز بار. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەگەن. وسى جوسپاردى ۇيىمداستىرىپ, قاسيەتتٸ جەرگە انالاردى باستاپ بارعان ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى بيبٸگٷل حاميدۋللاقىزىنا, مۇسىلمان ەيەلدەرٸ ليگاسىنىڭ تٶرايىمى رىمكەش حاميتقىزىنا, سونداي-اق, قاسيەتتٸ جەرگە ۇزاق جول ساپارعا اق تٸلەكتەرٸن بٸلدٸرٸپ, شاشۋ شاشىپ, پاۆلودار تەمٸرجول ۆوكزالىنان شىعارىپ سالىپ, توسىپ العان مەدەنيەت جەنە تٸلدەر بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى سامال بەگالينوۆاعا, ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ زاميرا ميرزاەۆا مەن «نوۆىي پۋت» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ سۆەتلانا جاماليتدەنوۆاعا, ەنشٸ باۋىرجان ابدۋللينگە انالاردىڭ ريزاشىلىعى شەكسٸز.
انالاردىڭ اق باتاسى
قازاقتا ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان "ەكٸم بول, حالقىڭا جاقىن بول” دەگەن ۇلاعاتتى سٶز بار. سونىڭ ٸشٸندە انالاردى قۇرمەتتەگەن قالامىزدىڭ ەكٸمٸ قايرات
تەمٸرشوتۇلىنا «اق نيەت» انسامبٸلٸنٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ رەتٸندە بارلىق ۇجىم مٷشەلەرٸ اتىنان ريزاشىلىعىمدى ايتامىن. سونداي-اق, ەر انانىڭ بابىن تاۋىپ, ەرقايسىمىزدىڭ قاس-قاباعىمىزعا قاراپ قۇرمەت كٶرسەتٸپ جٷرگەن, وسى جولساپاردى ۇيىمداستىرعان رىمكەش حاميتقىزىنا, بيبٸگٷل حاميدۋللاقىزىنا جەنە ەسەم ەندەرٸمەن, شاشۋلارىمەن انالارىنا «توسىن سىي» جاساعان سامال بالعابايقىزىنا, زاميرا ميرزاەۆاعا, سۆەتلانا جاماليتدەنوۆاعا, باۋىرجان بالامىزعا بارلىق انالار اتىنان ەرقاشان جولدارى اشىق بولسىن دەمەكپٸن.
دەمەتكەن وسپانوۆا
قاسيەتتٸ جەر – تٷركٸستاننان امان-ەسەن ورالدىق. بۇل جول ساپارىمىزدى جاراتقان قولداپ, قالا ەكٸمٸ قايرات تەمٸرشوتۇلىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن كيەلٸ جەرگە تاعزىم ەتتٸك. ەرينە, بۇل مەن ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش. اتا-بابالارىمىزدىڭ جەرلەنگەن جەرٸنە بارىپ, قۇران وقىتىپ, كيەلٸ جەردٸڭ دەمٸن تاتۋ بٸر عانيبەت.
بارلىق باۋىرلارىما, بالالارىما اللا رازى بولسىن!
تۇيعىن سىزدىقوۆا
بٸزدٸڭ جولساپارىمىزعا قولداۋ كٶرسەتكەن اقسۋ قالاسىنىڭ ەكٸمٸ قايرات تەمٸرشوتۇلىنا, وسى جولساپاردى ۇيىمداستىرعان انالاردىڭ اق العىسىنا يە بولىپ وتىرعان رىمكەش سلامبەكوۆا مەن بيبٸگٷل نٷركەنوۆاعا ريزاشىلىعىمىز شەكسٸز. قاسيەتتٸ جەرلەردٸ ارالاپ, قۇران وقىتىپ امان-ەسەن بالا-شاعامىزعا ورالدىق.
بارلىق قاۋىمعا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن!
زۋرا سەيسەنباەۆا
دايىنداعان: شامشات جٷنٸسقالي
