قاراساي باتىر – نەگٸزٸنەن, ويرات قالماقتارى شاپقىنشىلىعىنىڭ باستاپقى كەزەڭدەرٸندە ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن قول باستاپ كٷرەسكەن, زۇلىم جاۋدان قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق سايىن دالاسىن قورعاعان كٶرنەكتٸ تاريحي تۇلعا. ارادا تٶرت عاسىردان استام ۋاقىت ٶتسە دە, ونىڭ ەرەن ەرلٸگٸ تۋرالى اڭىز-ەڭگٸمەلەر ەلٸ كٷنگە ەل ەسٸندە ساقتالىپ كەلەدٸ.
مىسالى, سونىڭ بٸرٸ بىلاي دەپ سىر شەرتەدٸ. بٸر الامان ايقاستا قازاقتاردى باۋداي تٷسٸرٸپ جٷرگەن قالماققا قاھارلانا ۇمتىلعان قاراساي باتىردىڭ قىلىشى جاۋىنىڭ جاۋىرىنىن جاناي ٶتٸپ, استىنداعى اتىن ەكٸ بٶلٸپ كەتكەن ەكەن. قالماق باتىرى اتىنىڭ الدىڭعى كەۋدەسٸنٸڭ استىندا قالعان كٶرٸنەدٸ. وسىنىڭ الدىندا عانا قالماقتىڭ اتاقتى باتىرى ولىحتى باسقا شاپقاندا باتىر قىلىشى باستى, مويىن ومىرتقانى قاق ايىرىپ, اسقازان اۋزىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. وسىنى كٶرگەن ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم «مەنٸڭ قولىما قاراعاندا قاراسايدىڭ قولى باتپان ەكەن عوي» – دەپتٸ.
قازاق ورداسىنىڭ تٷركٸستانداعى ساۋىت-سايمان ۇستاحاناسىنىڭ شەبەرٸ «قاراساي باتىرعا جاساعان قىلىشتى قانشا شىڭداسام دا, بولات جٷزٸن ارنايى سۋارسام دا, باتىر كٷشٸنە شىداس بەرەر ەمەس, بولات تەمٸردٸ ارتىق شىڭداپ سۋارسام, قاراساي كٷشٸنە شىداماي مورت سىنادى, ٶزگەلەردٸڭ قىلىشىنداي شىڭداپ سۋارسام, جٷزٸن مايىرىپ تاستايدى» دەگەن ەكەن.
مٸنە, وسى قاراساي باتىر جاسى سەكسەنگە كەلگەنشە ات ٷستٸنەن تٷسپەي, ەلٸن, جەرٸن باسقىنشى جاۋدان قورعاپ ٶتكەن. ونىڭ ەرلٸك ٸستەرٸ ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتٸپ وتىر.
حالىق باتىرىنىڭ 420 جىلدىعى بيىل ەلٸمٸزدە كەڭٸنەن اتاپ ٶتٸلمەك. مٸنە, وسىعان وراي باتىردىڭ الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى ٷڭگٸرتاس اۋىلىندا ورنالاسقان ەسكەرتكٸش-كەسەنەسٸ جٶندەلٸپ, تولىق قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. بۇل يگٸلٸكتٸ ٸستٸ قولعا العان ازامات بٷگٸندە 90 جاسقا كەلٸپ وتىرعان حاتشىبەك ەبدٸحالىقوۆ اقساقال ەدٸ.
حاتشىبەك ەبدٸحالىقوۆ 1929 جىلى 27 جەلتوقاندا جامبىل اۋدانى ٷڭگٸرتاس اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. 12 جاسىندا ەكەدەن ايىرىلعان ول جاستايىنان قيىنشىلىقتى كٶپ كٶرٸپ ٶسەدٸ.
الايدا تاعدىردىڭ دەگەنٸنە مويىنسىنباي, ساباعىن جاقسى وقىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى. «مەن تۋىلعاندا قازاقستاندا سوۆەت ٷكٸمەتٸ جاڭادان ورناپ, بايلار قاشىپ, سونداي بٸر الاساپىران بولىپ جاتقان كەز ەكەن. سوندىقتان ەكەم ماعان تۋۋ تۋرالى كۋەلٸك الا الماي, ارادا ٷش جىل ٶتكەننەن كەيٸن عانا سەلسەبەتتەن مەنٸ تۋىلدى دەگەن قاعاز الادى. سوندىقتان قازٸر قۇجاتتا 1932 جىلعى دەپ جازىلىپ جٷرمٸن», – دەيدٸ حاتشىبەك اقساقال.
ح.ەبدٸحالىقوۆ جەتٸجىلدىق مەكتەپتٸ جامبىل اۋدانىنداعى مۋزەي جامبىل اۋىلىندا وقيدى, ال ونىنشى سىنىپتى ٶزٸنٸڭ تۋعان اۋىلى ٷڭگٸرتاستا اياقتايدى. ٶمٸرگە قۇشتار, ەڭبەكسٷيگٸش بالا مەكتەپ بٸتٸرگەننەن كەيٸن ٶمٸرٸن تەمٸرجول سالاسىنا ارناماق بولىپ, الماتىداعى تەمٸرجولشىلار دايىندايتىن تەحنيكۋمعا تٷسەدٸ. العاشقى ەڭبەك جولىن مويىنتى-شۋ تەمٸرجولى قۇرىلىسىنان باستايدى. جاس جٸگٸتتٸڭ قايراتى مەن بٸلٸمٸن بايقاعان باسشىلار ونى الدىمەن «جيدەلٸ», كەيٸننەن «قاراساي» دەپ اتالاتىن ستانتسييالارعا باستىق ەتٸپ تاعايىندايدى. ح.ەدٸحالىقوۆتىڭ بۇدان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ دە تىنىمسىز تٸرلٸككە تولى. ول باشقۇرتستاندا بٷگٸلمە-اقتاش ستانتسيياسىن سالۋعا اتسالىسادى. وسىنداعى «كٷلشاريپوۆا» دەپ اتالاتىن ستانتسييانىڭ باستىعى بولادى. تىڭ يگەرۋ جىلدارى الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتٸنٸڭ ۇيعارىمىمەن پاۆلودار وبلىسىنا جٸبەرٸلٸپ, مۇندا ميحايلوۆ اۋدانىندا «XIX پارتسەزد» سوۆحوزىن ۇيىمداستىرادى. بٸر جىلدا 40 مىڭ گەكتار جەرگە استىق سەبەدٸ. كەلەسٸ جىلى تۋعان جەرٸ الماتىعا قايتا ورالىپ, «دەگەرەس» سوۆحوزى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, كەيٸننەن سامسى اۋىلدىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ تاعايىندالادى. 1961 جىلى ول جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى ىرعايتى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىن بٸتٸرٸپ كەلٸپ, الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ قالاسىنداعى اۆتوبازانى باسقارادى. ح.ەبدٸحالىقوۆتىڭ وسىدان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ اۋىل شارۋاشىلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. بٷگٸندە 90 جاسقا كەلٸپ وتىرسا دا, قازىنالى قارت قازاقتىڭ ەسكٸ ەدەتٸمەن مال ٶسٸرٸپ, جاستارعا ٷلگٸ بولىپ كەلەدٸ.
حاتشىبەك اقساقال جاسىنىڭ ەگدەلٸگٸنە قاراماستان, قازاقتىڭ ايتۋلى تۇلعاسى قاراساي باتىردى ناسيحاتتاۋ جولىندا تىنباي ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. «1936 جىلى مەنٸڭ ەكەم, اۋىلدىڭ ادامدارى بار, قاراساي باتىردىڭ بەيٸتٸن ٸزدەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. زاماننىڭ الاساپىران كەزٸ ەمەس پە, ولار ونىڭ بەيٸتٸن تابا المايدى. سودان كەيٸن اقشا جيناپ, الماتى-بٸشكەك تاس جولىنىڭ بويىنداعى تٶبەگە وسى بەلگٸنٸ قويادى», – دەيدٸ ح.ەبدٸحالىقوۆ.
كەسەنەنٸڭ التى قىرى بار. ول قاراساي باتىردىڭ التى بالاسىنىڭ قۇرمەتٸنە وراي وسىلاي سالىنعان. ەسكەرتكٸشتٸڭ ەربٸر قىرىندا ونىڭ بالالارى مەن ۇرپاقتارىنىڭ ەسٸمٸ جازىلعان. اڭىزدارعا سەنسەك, قاراساي باتىردىڭ قىزىل شۇبار جولبارىسى بولعان دەسەدٸ. ول ونى ٷنەمٸ جورىقتاردا قورعاپ جٷرەدٸ ەكەن. قىزىل شۇبار جولبارىس باتىر ۇرپاقتارىنىڭ كيەسٸ سانالادى. اقساقال بيىل باتىردىڭ 420 جىلدىعىنا وراي اس بەرٸپ, قازاقتىڭ سالتىمەن ات شاپتىرۋ جوسپارى بار ەكەنٸن ايتتى. «وسىنداي يگٸ شارالار ۇرپاققا ٶنەگە, تەربيە بەرٸپ, بابالارىن قاستەرلەۋدٸ ٷيرەتەدٸ دەگەن ويدامىن», – دەيدٸ ول.
نۇرمۇحاممەد مامىربەكوۆ
جۋرناليست
