ەلەمدە
جالپى, ەلٸمٸزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن العا شىعارۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ اۋقىمى بارعان سايىن ارتىپ كەلەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە وتاندىق تۇقىم شارۋاشىلىعىن وڭتايلاندىرىپ, ارتتىرۋعا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر. بۇل جاعىنان ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆتىڭ جٷكتەپ وتىرعان تاپسىرمالارى مەن مٸندەتتەرٸ ۇشان-تەڭٸز. وسى باعىتتا قانت قىزىلشاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلا باستاعانى بەلگٸلٸ. ەندٸ وسى بٸر مەنٸ مەن ماڭىزى زور كٶكەيكەستٸ مەسەلەگە عىلىمي تۇرعىدان بايىپتى تٷردە تارازى تالقىسىنا سالساق, تاعلىمى جەتەرلٸك تالاي جايلارعا قانىعا تٷسەمٸز.
ەلەمدەگٸ قانت نارىعىنا ٷڭٸلەر بولساق, قانت نەگٸزٸنەن قانت قۇراعىنان جەنە قانت قىزىلشاسىنان الىناتىنىن بايقاۋعا بولادى. قانت قۇراعىنىڭ ٶندٸرٸسٸ 1,4 ملرد توننانى قۇرايدى. ال قانت قىزىلشاسىنىڭ ٷلەسٸ 270 ملن توننا.
ەلەمدەگٸ قانت ٶندٸرٸسٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸ 131 ملن توننا بولسا, ونىڭ ٸشٸندە قانت قۇراعىنان – 98 ملن توننا, قانت قىزىلشاسىنان 33 ملن توننا (25,2 %) شىعارىلادى. ەڭ ٸرٸ قانت قۇراعىنان ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەر برازيلييا – 27,7 ملن توننا, ٷندٸستان – 19,9 ملن توننا, قىتاي – 9,7 ملن توننا, اقش-تا 2,2 ملن توننا ەكەن.
بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ بويىنشا قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگٸستٸگٸ 5 ملن گەكتار جەردٸ الىپ جاتىر. بۇۇ-نىڭ ازىق-تٷلٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى بٶلٸمٸنٸڭ اقپاراتى بويىنشا قانت قىزىلشاسىنىڭ ٸرٸ ٶندٸرۋشٸلەرٸ قاتارىنداعى رەسەي – 45 ملن توننا, فرانتسييا – 33 ملن توننا, اقش – 31 ملن توننا, گەرمانييا – 27 ملن توننا, ۋكراينا – 18 ملن توننا, تٷركييا 15 ملن توننا تامىر جەمٸستٸ جىل سايىن ٶندٸرٸپ وتىرادى ەكەن. ەر تۇرعىنعا شاققانداعى قانتتى تۇتىنۋ دەڭگەيٸ بويىنشا جەتەكشٸ ورىندا ۋكراينا (37 كەلٸ), رەسەي مەن بەلورۋسسييا (35 كەلٸ) تۇر.
قازاقستاندا
ەندٸ قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسىن ٶندٸرۋدٸڭ قازٸرگٸ جاعدايىنا توقتالساق, سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق باعىت-باعدارىنا بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ونىڭ ٸشٸندە قانت قىزىلشاسى ٶنەركەسٸبٸندە كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر بولدى.
وسى زامانعى اگرارلىق قارىم-قاتىناستاعى ەلدەردٸڭ دامۋ تەندەنتسيياسىنا تالداۋ جاساۋ قازاقستاننىڭ اٶك-نٸڭ (اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ) ارى قاراي دامۋى مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جەنە قانت زاۋىتى تٶڭٸرەگٸنە توپتاسقان كووپەراتيۆتٸك بٸرلەستٸكتەردٸ قۇرۋ ەسەبٸنەن يننوۆاتسييانى ەنگٸزۋگە تەڭ دەرەجەدە ىڭعايلى جاعداي جاساۋ ارقىلى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جۇمىلدىرىلۋى كەرەك ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
رەسپۋبليكادا قانت قىزىلشاسىن ٶسٸرگەن جىلدارداعى ەگٸستٸك القابىنىڭ ەڭ جوعارعى كٶلەمٸ 80,8 مىڭ گەكتارعا جەتٸپ, ورتاشا ٶنٸمدٸلٸك ەر گەكتارىنا 270 تسەنتنەردٸ قۇراعان ەدٸ. بۇل رەتتە, قىزىلشا اۋىسپالى ەگٸستٸگٸ اينالىمىن يگەرۋ ٷشٸن 213,5 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانىلدى.
وسىنىڭ ارقاسىندا ٶنٸمدٸلٸك جٶنٸنەن ەڭ جوعارى نەتيجەگە 1972 جىلى قول جەتكٸزٸلدٸ. 73,1 مىڭ گەكتاردىڭ ەر گەكتارىنان 338 تسەنتنەردەن تەتتٸ تٷبٸر جينالىپ, مەملەكەتكە 2349,5 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى ٶتكٸزٸلدٸ.
1976 جىلى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ ەكٸ اۋدانى – كيروۆ (5,2 مىڭ گەكتاردان) جەنە تالدىقورعان (9,2 مىڭ گەكتاردان) تيٸسٸنشە 366 جەنە 375 تسەنتنەردەن ٶنٸم الدى. 2004 جىل مەن 2014 جىل ارالىعىندا ەلدەگٸ قانت قىزىلشاسى القابى 22,3 مىڭنان 1,2 مىڭ گەكتارعا دەيٸن كٷرت قىسقاردى. قانت قىزىلشاسى – بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قانت الۋعا ارنالعان نەگٸزگٸ شيكٸزات, ونىڭ ٶندٸرٸلۋ دەڭگەيٸ ەلدٸڭ ازىق-تٷلٸكتٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
قازاقستاندا قىزىلشا ٶسٸرۋدٸ قايتا دامىتۋ ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بار. رەسپۋبليكانىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى بۇل داقىلدى الماتى وبلىسىنىڭ 10 اۋدانىندا (الاكٶل, اقسۋ, ەڭبەكشٸقازاق, ەسكەلدٸ, جامبىل, ٸلە, قاراتال, كٶكسۋ, سارقاند, تالعار), جامبىل وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىندا (بايزاق, جامبىل, جۋالى, قورداي, مەركە) جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ 4 اۋدانىندا (ماقتاارال, وتىرار, سارىاعاش, شاردارا) ٶسٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەرينە, بۇل رەتتە ٶنٸمدٸلٸكتٸڭ, ٶنٸمنٸڭ ساپاسى مەن شىعىن كٶلەمٸنٸڭ ايتارلىقتاي ەرتٷرلٸ بولارى انىق. ٶتكەن جىلدارداعى قانت قىزىلشاسىن ٶسٸرۋدٸڭ تەجٸريبەسٸ رەسپۋبليكادا سۋارمالى جەردٸڭ ەر گەكتارىنان 400 تسەنتنەردەن, تەلٸمٸ جەردەن 200-250 تسەنتنەردەن تۇراقتى ٶنٸم الۋعا بولاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
جەتٸسۋ – قانت قىزىلشاسىنىڭ ورتالىعى
ەرەكشە اتاپ ايتاتىن جايت, الماتى وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىن ٶسٸرۋدٸڭ قايتادان قارقىندى تٷردە ٶرٸس الۋى قۋانتادى. 2015 جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ القابى 4020 گەكتارعا جەتٸپ, 124,7 مىڭ توننا تەتتٸ تٷبٸر جينالدى. كٶپتەن بەرٸ توقتاپ تۇرعان كٶكسۋ قانت زاۋىتى ٸسكە قوسىلدى. بارلىق قاجەتتٸ اۋقىمدى ٸستەر اتقارىلدى. «حيلنيچەنكو جەنە ك» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ قىزىلشاشىلارى ورتا ەسەپپەن ەر گەكتاردان 730 تسەنتنەردەن الدى, ال كەيبٸر ۋچاسكەلەرٸندە ٶنٸم 810 تسەنتنەرگە دەيٸن جەتكەن.
وبلىستا 2016 جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگٸستٸگٸ 6,8 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. ەر گەكتاردىڭ شىعىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 376 تسەنتنەردەن اينالىپ, جالپى 250 مىڭ توننادان استام تەتتٸ تٷبٸر الىنعان. 2017 جىلى 380 تسەنتنەردەن الىندى.
2021 جىلعا قاراي الماتى وبلىسىندا بۇل داقىلدىڭ ەگٸستٸگٸن 15,0 مىڭ گەكتارعا جەتكٸزۋ كٶزدەلۋدە. وسى جىلدارى ٶنٸم دايىنداۋ كٶلەمٸن 580 مىڭ تونناعا دەيٸن ٶسٸرۋ دە جوسپارلانىپ وتىر. 2017 جىلى وبلىستىڭ نەگٸزگٸ قانت قىزىلشاسىن ەگەتٸن ايماقتارىنان بٶلەك, ونى ٶسٸرۋمەن الاكٶل اۋدانى مەن قاپشاعاي قالاسىنا قاراستى شەڭگەلدٸ اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ شارۋا قوجالىقتارى دا اينالىسا باستادى.
وبلىستىق بيۋدجەتتەن 200 ملن تەڭگە بٶلٸنٸپ, وعان «جەتٸسۋ» ەكك-سى ارقىلى فرانتسۋز جەنە نەمٸس سەلەكتسيياسىنىڭ جوعارى ٶنٸمدٸ بۋداندارى تۇقىمىنىڭ 8422 ەگٸستٸك بٸرلٸگٸ ەكەلٸندٸ.
بۇعان قوسىمشا پانفيلوۆ اۋدانىنداعى «قامقورلىق» جشس-دە جەرگٸلٸكتٸ بۋدانداردىڭ 2000 ەگٸستٸك بٸرلٸگٸ كٶلەمٸندەگٸ تۇقىمى ەزٸرلەندٸ. 2016 جىلدان باستاپ «جەتٸسۋ» ەكك-سى ينۆەستورلاردى تارتا وتىرىپ, ون جىلعا جۋىق تۇرىپ قالعان «اقسۋ» قانت زاۋىتىن قايتا قالىپقا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. وعان 6 ملرد تەڭگەدەن ارتىق كٷردەلٸ قارجى بٶلٸنٸپ, سونىڭ ارقاسىندا 2017 جىلدىڭ كٷزٸندە ٶندٸرٸس ٸسكە قوسىلدى. زاۋىت 60 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن قابىلداپ, ونى ٶڭدەدٸ. «اقسۋ» قانت زاۋىتىنىڭ ٸسكە قوسىلۋى قىزىلشانى تاسىمالداۋدى جەڭٸلدەتٸپ, جاڭادان 500-دەن اسا جۇمىس ورنىن اشۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
تەحنيكا قاجەت
قانت قىزىلشاسىن ٶندٸرۋ تەحنولوگيياسىندا ارناۋلى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىمەن تولىق جاراقتاندىرىلماۋى باستى پروبلەما بولىپ تۇر. ايتالىق, جوعارى دەلدٸكتٸ پنەۆمو تۇقىم سەپكٸشٸ, ەمبەباپ كومپاكتور, تەگٸستەۋشٸ, دەرٸ شاشىراتقىش, ەگٸن وراتىن, جينايتىن كٶلٸكتٸك كەشەن جەتٸسپەيدٸ.
ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ليزينگ ارقىلى تەحنيكا الۋعا مٷمكٸندٸگٸ جوق. وسى پروبلەمانى شەشۋ ٷشٸن الماتى وبلىسىندا اۋداندار بويىنشا 22 ارنايى اگروسەرۆيستٸك ورتالىقتار قۇرىلۋدا. ەربٸر سەرۆيستٸك ورتالىق وسى ورايدا ٶزدەرٸنٸڭ 100 گەكتار قىزىلشاسىنان باسقا, 300 گەكتار قانت قىزىلشاسى القابىنا يە بولادى.
ورتالىقتىڭ قۋاتتىلىعى 400 گەكتار قانت قىزىلشاسىنا ەسەپتەلگەن جەنە زاماناۋي تراكتورلارمەن جەنە ارناۋلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىمەن تولىق جاراقتاندىرىلعان. ورتالىقتار بەلگٸلەنگەن باعا بويىنشا, ايماقتاردىڭ جەردٸ پايدالانۋىن ديففەرەنتسيالدى تٷردە ەسكەرە وتىرىپ, باسقا قىزىلشا ٶسٸرٸلەتٸن شارۋاشىلىقتارعا دا اگروتەحنيكالىق قىزمەت كٶرسەتەدٸ.
وسىنداي ماقساتپەن 17 سەرۆيستٸك ورتالىق ٶتكەن جىلى 1060 گەكتارعا ٶزدەرٸ ەگٸپ, ەر گەكتارىنان ورتاشا 510 تسەنتنەردەن ٶنٸم الدى. سونىمەن قاتار, جالپى 75 شارۋاشىلىقتىڭ 3800 گەكتار القابىنا سەرۆيستٸك قىزمەت كٶرسەتٸلدٸ. ال 2018 جىلعا الاكٶل, اقسۋ اۋداندارىندا جەنە شەڭگەلدٸ القابىندا تاعى دا 5 سەرۆيستٸك ورتالىق قۇرۋ بەلگٸلەنٸپ وتىر. ەربٸر سەرۆيستٸك ورتالىققا «جەتٸسۋ» ەكك-سى ارقىلى 10 جىل مەرزٸمگە ليزينگكە جالپى قۇنى 250-300 ملن تەڭگە تۇراتىن 18-20 تٷرلٸ تەحنيكا بەرٸلمەك.
جامبىل وبلىسىندا
جامبىل وبلىسىنداعى قانت قىزىلشاسى ٶندٸرٸسٸ جايلى ويىمىزدى ورتاعا سالساق, جامبىل وبلىسىندا ٶتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ 42 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە قانت قىزىلشاسى ٶسٸرٸلدٸ.
ەر گەكتاردان ورتاشا 300 تسەنتنەرگە دەيٸن ٶنٸم الىنىپ كەلگەنٸ بەلگٸلٸ. الايدا كسرو كٷيرەگەننەن كەيٸن قىزىلشا ٶسٸرۋدٸڭ كٶپتەگەن دەستٷرٸ جوعالىپ كەتتٸ. بٷگٸن دە وبلىستا وسى داقىلدىڭ داڭقىن قايتا جاڭعىرتۋعا, ٶسٸرۋ تەحنولوگيياسىن قالپىنا كەلتٸرۋگە, بۇرىنعى ٶنٸم كٶلەمٸنە قول جەتكٸزۋگە كٷش سالىنۋدا. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, 2017 جىلى 9,5 مىڭ گەكتارعا قانت قىزىلشاسى ەگٸلٸپ, ونى جيناۋ كەزەڭٸنە 8,0 مىڭ گەكتارى ساقتالىپتى. داقىلدىڭ ورتاشا ٶنٸمدٸلٸگٸ 220 تسەنتنەردٸ قۇراعان. كٶپ جەردە بۇل كٶرسەتكٸش 200 تسەنتنەردەن اسپاعان.
2015 جىلى جەرگٸلٸكتٸ شيكٸزاتتىڭ ٷلەسٸن كٶبەيتۋ ەسەبٸنەن جامبىل وبلىسىنداعى ەكٸ قانت زاۋىتى قانت قىزىلشاسىن ٶڭدەۋگە تولىق كٶشۋٸ جوسپارلانعان, بٸراق تا تاراز قالاسىنداعى زاۋىتتا قانت قۇراعى شيكٸزاتى ەلٸ دە ٶندٸرٸستٸڭ نەگٸزگٸ كٶزٸ بولىپ قالىپ وتىر.
وسى جىلدان باستاپ مەركە اۋىلىنداعى جەرگٸلٸكتٸ قانت زاۋىتىن ٶزدەرٸنٸڭ شيكٸزاتىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ دە جوسپارلانعان. 2016 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن قانت قىزىلشاسىن سەبەتٸن شارۋاشىلىقتارعا جالپى 420 ملن تەڭگە بٶلٸندٸ. ونىڭ 220 ملن تۇقىم ساتىپ الۋعا, ال 200 ملن تەڭگەسٸ تەحنيكا الۋعا باعىتتالعان. 2017 جىلى تەتتٸ تٷبٸردٸ ٶسٸرۋ پروتسەسٸن, ياعني تۇقىم سەبۋدەن ٶنٸمدٸ جيناۋعا دەيٸنگٸ جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋ ٶكٸلەتتٸلٸگٸ بەرٸلگەن ارناۋلى كوميسسييا باقىلاپ وتىردى.
تۇقىم ٶسٸرۋ سالاسىن ٶركەندەتۋ كەرەك
ٶكٸنٸشكە قاراي, تۇقىم ٶندٸرٸسٸ جٶنٸنەن بٸز ەلدٸڭ تۇتىنۋ دەڭگەيٸنەن ەلدەقايدا ارتتا قالدىق. تۇقىم نارىعىندا يمپورتتىق تۇقىم 95% قۇراسا, ال وتاندىق ٶنٸمنٸڭ ٷلەسٸ بار بولعانى 5% عانا. ياعني ەلٸمٸزدە بۇل داقىل تۇقىمىنىڭ ٶندٸرٸسٸن مٷلدەم دەرلٸك جوعالتتىق دەۋگە بولادى.
بۇعان قوسا, كٶپتەگەن ايماقتاردا سەبٸلەتٸن تۇقىم ساپاسىنا دەگەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان, كارانتيندٸك زييانكەستەر مەن اۋرۋلاردىڭ ەنٸپ كەتۋ قاۋپٸ تۋىنداۋدا. قازاقستاندا قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن ٶڭدەۋ, جەتٸلدٸرۋ زاۋىتىنىڭ جوقتىعى جەنە ەليتالىق-تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ بولماۋى الىنعان قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن وسى زامانعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا (سورتتاۋ, كەپتٸرۋ جەنە ت.ب.) ساي سەبۋ كونديتسيياسىنا جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. وسىدان بارىپ جىلداعى 25-30 مىڭ ەگٸس بٸرلٸگٸ كٶلەمٸندەگٸ زاۋىت سالۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداپ وتىر. ول بٸزگە جوعارى ساپالى تۇقىم الۋعا جەنە ونى تٶمەندەتۋگە مٷمكٸندٸك تۋعىزباق.
جالپى قاجەتتٸلٸكتەگٸ تۇقىمنىڭ وتاندىق ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٷلەسٸن 45-52 % جەتكٸزٸپ, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭعىرتۋ كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2021 جىلعا دەيٸنگٸ ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋدىڭ «ماستەر-جوسپارىنا» سەيكەس, قانت سالاسىنا قولداۋ كٶرسەتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ەرتٷرلٸ جولى, تەسٸلٸ ارقىلى 2021 جىلعا دەيٸن 11 ملرد تەڭگە باعىتتاۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ٷستٸمٸزدەگٸ ونجىلدىقتىڭ اياعىندا وتاندىق شيكٸزاتتان الىناتىن قانت ٶنٸمٸ كٶلەمٸن 100 مىڭ تونناعا (2013 جىلعى 8 مىڭ توننادان) جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسى ارقىلى تۇرعىنداردىڭ قانت ٶنٸمٸنە دەگەن سۇرانىسىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ٸشكٸ قاجەتتٸلٸكتٸ 25% قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا قانت قىزىلشاسىنىڭ 30 بۋدانى ٶندٸرٸسكە پايدالانۋعا جٸبەرٸلگەن, ونىڭ 23-ٸ – شەتەلدٸك ٶنٸمدەر. نەگٸزٸنەن, اردان اۆانتاج, روكسان, دانۋب, ۆەنەرا, («فلوريموند دەپرە» فرانتسييا), گريمم («شترۋبە» گەرمانييا), كروكوديل (بەلگييا) جەنە باسقالارى. شەتەلدەن ەكەلٸنگەن تۇقىمدار ارنايى زاۋىتتاردا ٶڭدەلگەن ساپالى, ٶسٸمتال. ولار تامىر شٸرٸگٸنە دە تٶزٸمدٸ كەلەدٸ. الايدا ولار قازاقستاندا تامىرتەگٸ فۋزاريوزبەن جەنە كاگات اۋرۋىمەن جيٸ بۇزىلۋدا. شەتەلدٸك تۇقىمنىڭ ەگۋ بٸرلٸگٸنٸڭ باعاسى 32000-45000 تەڭگە ارالىعىندا. ال وتاندىق بۋداندار باعاسى 10000-15000 تەڭگە كٶلەمٸندە. بۇل شەتەلدٸك بۋدانداردىڭ باعاسى ٶزٸمٸزدٸكٸمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە ارتىق دەگەن سٶز.
شەتەلدٸك سەلەكتسييانىڭ تۇقىمدارىنىڭ باسىمدىققا شىعۋى ەگٸسكە وتاندىق تۇقىمنىڭ وسى زامان تالابىنا ساي ەمەس, قاناعاتتانارلىقسىز دەڭگەيدە دايىندالۋىندا ەرٸ تۇقىم شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيٸنە بايلانىستى.
قازٸرگٸ كەزدە قانت قىزىلشاسى تۇقىمىنىڭ فابريكالىق رەپرودۋكتسيياسىن شىعارۋمەن ەشكٸم اينالىسپايدى. تۇقىمدى ٶسٸرۋ بٸر جۇمىس, ونى ەرٸ قاراي ٶڭدەپ, ساتىلىمعا شىعارۋعا جەتكٸزۋ كەرەك قوي. مۇنداعى تاعى بٸر مەسەلە – ولاردى ەگٸسكە ساپالى دايىنداۋ. بۇل تۇقىمنىڭ ٶمٸرشەڭدٸك تۇرعىدا ٸرٸكتەلۋٸنە, جاقسى قورعالۋىنا, دۇرىس ساقتالۋىنا قاتىستى بولماق. تەحنيكالىق مٷمكٸندٸكتٸڭ, ياعني تۇقىمدى جەتٸلدٸرەتٸن زاۋىتتىڭ جوقتىعىنان بٸز ۇتىلىپ وتىرمىز. قازٸرگٸ كەزدە تۇقىمدى سەبۋگە ەزٸرلەۋ قارابايىر تەسٸلمەن جٷرگٸزٸلۋدە. تۇقىم دايىنداۋ قاراپايىم ەدٸسپەن تٷرلٸ ەلەكتەردەن ٶتكٸزۋ جەنە «تمتد» پرەپاراتىمەن دەرٸلەۋ ارقىلى جاسالىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكادا ەلٸ كٷنگە دەيٸن وتاندىق سەلەكتسييا بۋداندارى ٶندٸرٸستە پايدالانۋعا جٸبەرٸلگەندٸگٸنە قاراماستان, تۇقىم دايىنداۋ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلمەگەندٸكتەن, ايىرىقشا سۇرانىسقا يە ەمەس نەمەسە از مٶلشەردە عانا قولدانىلادى.
ينستيتۋت نە ٸستەپ جاتىر?
قازاق ەگٸنشٸلٸك جەنە ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى (قازەجٶشعزي) قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسى ٶندٸرٸسٸن عىلىمي جاعىنان قامتاماسىز ەتەتٸن بٸردەن-بٸر مەكەمە. بۇل رەتتە ٶنٸمٸ ساپالى, ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى ەرٸ اۋرۋعا تٶزٸمدٸ جاڭا سورتتار مەن بۋدانداردى شىعارۋعا, باستاپقى جەنە ەليتالىق تۇقىم ەزٸرلەۋدٸ ٶز دەڭگەيٸندە جٷرگٸزۋگە, سونداي-اق, ونى ٶندٸرۋدٸڭ تەحنولوگيياسىن جەتٸلدٸرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – قانت قىزىلشاسىنىڭ ەليتالىق تۇقىمى مەن اۋدانداستىرىلعان بۋداندارىنىڭ باستاپقى كومپونەنتتەرٸن كٶبەيتۋ.
مەسەلەن, رەسپۋبليكادا جوعارى رەپرودۋكتسييالى قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن شىعارۋمەن بٷگٸنگٸ ۋاقىتتا تەك الماتى وبلىسىنداعى اتتەستاتتاۋدان ٶتكەن ەكٸ ەليتالىق-تۇقىمدىق شارۋاشىلىق: «قازەجٶشعزي» جەنە «قامقورلىق» جشس اينالىسادى. وسى ورايدا ينستيتۋت جىلدىق مٶلشەرٸ 1,5 توننادان 4,0 تونناعا دەيٸن جەتەتٸن ٶزٸندٸك ەليتالىق تۇقىم ٶندٸرسە, ال «قامقورلىق» جشس دە جىل سايىن وتاندىق بۋدان تۇقىمىن 7-دەن 10 تونناعا دەيٸن شىعارادى. الداعى ۋاقىتتا تۇقىم ٶندٸرۋدٸڭ وسىنداي كٶلەمٸ جەنە ونى قوسىمشا ۇيىمداستىرىلاتىن تۇقىم شارۋاشىلىقتارى ارقىلى ۇلعايتۋ ەگٸستٸك القابىنىڭ جوسپارلانعان دەڭگەيٸنە قول جەتكٸزەر ەدٸ.
سوندىقتان قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن ٶسٸرۋ, جوعارى ساپالى تۇقىمدىق ماتەريال الۋعا تيٸستٸ جاعدايى بار ايماقتارعا توپتاستىرىلادى. ەگٸس ماتەريالى ٶسٸرٸلگەن جەردە العاشقى سەرتيفيكاتتالعاننان كەيٸن ٶڭدەۋدەن ٶتكٸزٸلەدٸ, سونداي-اق بٸرنەشە زەرتحانالىق جەنە ەگٸس ساپاسى باقىلاۋىنان دا ٶتەدٸ. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە, جوعارى ستاندارتقا ساي كەلمەيتٸن تۇقىم بٶلٸنٸپ شىعادى دا باستاپقى ماتەريالدىڭ بەستەن بٸر بٶلٸگٸ, ياعني جوعارى ەنەرگييالىق تۇقىمنىڭ زەرتحانالىق ٶنگٸشتٸگٸ 90-95%, ال دالالىق ٶنگٸشتٸگٸ 80-86% بولاتىن بٶلٸگٸ قالادى. زاماناۋي تەحنولوگييا ٷشٸن تۇقىمدىق ماتەريالدىڭ تازالىعىن 99% قامتاماسىز ەتەتٸن بٸر دەنەكتٸ بولعانى ماڭىزدى. تاعى بٸر مەسەلە, جاڭا شىققان تۇقىم مەن ٶسٸمدٸك بۋداندىق اۋرۋلار مەن توپىراق زييانكەستەرٸنە ٶتە سەزٸمتال كەلەدٸ.
2017 جىلدىڭ اياعىندا بٸزدٸڭ ينستيتۋت عالىمدارى «عىلىم قورى» اق-نىڭ ٶندٸرٸسكە دايىن ەزٸرلەمەلەردٸ كوممەرتسييالاۋ ماقساتى بويىنشا گرانتتىق قارجىنى «وتاندىق سەلەكتسيياداعى جوعارى ساپالى قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن ٶندٸرۋ تەحنولوگيياسى» جوباسى بويىنشا ۇتىپ الدى. جوعارى ساپالى تۇقىم ٶندٸرۋدٸڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان تەحنولوگيياسى «اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ سالاسىنداعى قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما اياسىندا جاسالعان. كەيٸنگٸ جىلدارى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانىڭ ورىندالۋى نەتيجەسٸندە ينستيتۋتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶندٸرٸسٸنە جٸبەرٸلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ وتاندىق بۋدانى شىعارىلۋدا. الايدا رەسپۋبليكادا قازاقستاندىق سەلەكتسييادان شىققان بۋداننىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن, ياعني تۇقىمدى حالىقارالىق ستاندارتقا جەتكٸزەتٸن زاۋىتتىڭ بولماۋىنان, وسى ۋاقىتقا دەيٸن كەڭٸنەن قولدانىلماي وتىر. جوبا بويىنشا وسى زامانعى وتاندىق سەلەكتسيياداعى تۇقىمدى تازالاۋ جەلٸسٸنٸڭ قۇرىلىسى, سۋپەر-ەليتالىق, ەليتالىق تۇقىم مەن وتاندىق بٸرٸنشٸ رەپرودۋكتسييالىق بۋداننىڭ ٶندٸرٸسٸ, قر تۇقىم دايىندايتىن شارۋاشىلىقتارى مەن تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸن جوعارى ساپالى وتاندىق سەلەكتسيياداعى بۋدان تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇقىم ٶسٸرەتٸن شارۋاشىلىقتارعا, شارۋا قوجالىقتارىنا, فەرمەرلٸك شارۋاشىلىقتارعا كونسالتينگتٸك, زەرتحانالىق جەنە باسقا قىزمەتتەر كٶرسەتۋ كٶزدەلگەن. وسىنىڭ بەرٸ قانت قىزىلشاسىنىڭ وتاندىق بۋدانىن ٸلگەرٸلەتۋگە, بٸرٸنشٸ رەپرودۋكتسييالىق تۇقىم ٶندٸرەتٸن ٷش شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋعا, ەكولوگييالىق سورتتى سىناۋ نەتيجەسٸندە ەرەكشەلەنگەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, جوعارى ٶنٸمدٸ بۋدانداردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق سەمينار-كەڭەستەر, «ەگٸنجاي كٷندەرٸن» ۇيىمداستىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
قازاق ەگٸنشٸلٸك جەنە ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستەرٸ – «قامقورلىق» ەليتالىق تۇقىم شارۋاشىلىعى جشس-مەن جەنە «جىلىبۇلاق» جشس-مەن بٸرلەسە وتىرىپ, وتاندىق قانت قىزىلشاسى تۇقىمىنىڭ ٷلەسٸن 2020 جىلعا دەيٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جالپى قاجەتتٸلٸكتٸڭ 50% جەتكٸزۋدٸ, وتاندىق ٶندٸرٸستٸ ەگٸستٸك ساپاسى جوعارى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. اقسۋ, ايشولپان, تاراز, شەكەر اتتى قازاقستاندىق قانت قىزىلشاسى بۋدانىن, سونداي-اق قانت قىزىلشاسىنىڭ جاڭا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ تٷرلەرٸن ٶسٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستاردى رەسپۋبليكادا عانا ەمەس, وسىنداي تابيعي-كليماتتىق جاعدايىمەن بۇل باعالى داقىلعا سۇرانىسى بار قىرعىزستان مەن ٶزبەكستاندا دا پايدالانۋعا بولادى.
مەملەكەتتٸڭ قانت قىزىلشاسى كەشەنٸن ەكونوميكالىق دامۋىمىزداعى نەگٸزگٸ رٶلٸ ەلدٸڭ ازىق-تٷلٸكتٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قابىلدانعان تالاپتار نەگٸزٸندەگٸ, جالپى ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ اياسىندا كەڭەيتٸلگەن جۇمىستارعا ينستيتۋتسيونالدى جاعداي جاساۋدا جاتىر. جوبانى جٷزەگە اسىرۋ قانت قىزىلشاسى ەگٸس القابىن جەنە قانت قىزىلشاسى كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل تۇتاستاي العاندا, وسى ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى ٶنٸم بويىنشا ازىق-تٷلٸكتٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ٶنٸمدٸلٸگٸ, ساپاسى جوعارى, قورشاعان ورتاعا بەيٸمدٸلٸگٸ جاعىنان شەتەلدٸك تٷرلەرٸمەن بەسەكەگە تٷسە الاتىن قانت قىزىلشاسى بۋداندارىن ەنگٸزۋ ارقىلى ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرىپ, قانت ٶڭدەۋ ينفراجٷيەسٸنٸڭ (قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ) دامۋىنا, ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىنىڭ كەمۋٸنە جەنە قانت قىزىلشاسى سالاسىنىڭ ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸنە ەكەلەدٸ دەپ تولىق سەنٸممەن ايتا الامىز. مەنٸڭ جەرٸنە جەتكٸزە ايتىپ, ورتاعا سالىپ وتىرعان ويلارىم, پٸكٸرلەرٸم, ۇسىنىستارىم ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن ەكەنٸن ەكٸنٸڭ بٸرٸ جاقسى بٸلەدٸ. وسىلاردى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ٸسكە اسىرا بٸلەتٸن بولساق, دەۋلەت پەن بەرەكەنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸن قالايتىنىمىز انىق. دەمەك, سٶز بەن ٸستٸڭ بٸرلٸگٸ ٷيلەسٸمٸن تاپسا, المايتىن اسۋىمىز جوق.
قازاق ەگٸنشٸلٸك جەنە ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ا.ش.ع. دوكتورى, پروفەسسور, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ.
