قانات قوجاحمەت: «بٸر كەسٸپ تۇرماق, قازٸر بٷتٸندەي بٸر يندۋسترييا ەسكٸرٸپ جاتىر»
– قانات مىرزا, ونلاين ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ يدەياسى قاشان ويىڭىزعا كەلدٸ? بۇل قازٸرگٸ پاندەمييادان كەيٸن پايدا بولعان دٷنيە مە, ەلدە قازاقستانداعى جوعارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا وسىنداي بٸر ترانسفورماتسييالىق قۇبىلىستار ورىن الىپ, ونى بايقاماي جاتىر ما?
– بۇل يدەيانىڭ ٸندەتكە ەشقانداي قاتىسى جوق. ونلاين ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ يدەياسى پاندەمييادان بۇرىن پايدا بولعان. بٷگٸندە بٸرٸمٸز ەلەمنٸڭ جىلدام دامىپ, ٷلكەن ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەسٸرەسە يندۋسترييالىق تٶڭكەرٸس 4, تسيفرلاندىرۋ دەگەن زاماناۋي تالاپتار كٶپتەگەن ماماندىقتاردى جويىپ جٸبەردٸ. ماماندىقتى جويعانمەن, كەسٸپ يەسٸ جويىلعان جوق قوي. قازٸرگٸ تاڭدا وسى ادامداردى باسقا كەسٸپكە بەيٸمدەپ, قوسىمشا وقىتۋدىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ كٷن تەرتٸبٸنە شىعىپ وتىر. ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ تەلٸم بەرەتٸن ۋنيۆەرسيتەتتەر 18 بەن 25 جاس ارالىعىنداعى جاستارعا ارنالعان. ٶمٸرٸنٸڭ ورتاسىندا ماماندىعى زامان كٶشٸنە ٸلٸسە الماي قالعان كٸسٸلەردٸڭ جاستارمەن بٸرگە وقي الماسى بەلگٸلٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلەم بويىنشا 18 بەن 25 جاس ارالىعىنداعى 600 ملن ستۋدەنت بار. ال 22 مەن 60 جاس ارالىعىن الىپ قاراساق, 6 ملرد ادام قايتادان كەسٸبٸن جاڭارتۋعا مۇقتاج ەكەنٸن بايقايمىز. كٶردٸڭٸز بە, بۇل ەندٸ سۇرانىسى تۋىنداپ, كٶبەيٸپ كەلە جاتقان ٷلكەن نارىق. ٶكٸنٸشكە وراي, وسى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر ەشقانداي شارانى قولعا الىپ جاتقان جوق. ەكٸنشٸ ماماندىق العىسى كەلەتٸن ادامنىڭ جاعدايىنا ساي بٸلٸم الۋ جولىن ۇسىنبايدى.
بٸزدەگٸ ۋنيۆەرسيتەتتەر – ٶنەركەسٸپتٸك يندۋسترييا 3.0 تٶڭكەرٸسٸنٸڭ تۋىندىسى. ولار يندۋسترييالاندىرۋعا ماماندار دايارلادى, ياعني 5 جىل ۋنيۆەرسيتەتتە وقيسىڭ, 20 جىل زاۋىتتا جۇمىس ٸستەيسٸڭ.
ال شىناي ٶمٸر بولسا, بۇدان قاتتى الشاقتاپ كەتتٸ. قازٸر ٶمٸردٸڭ جىلدام ٶزگەرٸپ جاتقانى سونشا, بەلگٸلٸ بٸر ستەرەوتيپكە سٷيەنٸپ, ٶمٸر سٷرٸپ ٷيرەنٸپ قالعان كەيبٸر ادامدار اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن دۇرىس تٷسٸنە الماي قينالىپ جاتىر. بٸر كەسٸبٸڭٸز نە, قازٸر بٷتٸن بٸر يندۋسترييانىڭ كٶزٸ جويىلۋدا. تسيفرلاندىرۋ بٸزگە دە جەتتٸ. ەندٸ سونىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك.
بۇل ٷشٸن نارىق تا ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ, جاڭاشىلدىققا بەيٸمدەلۋٸ تيٸس. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە تۋرا وسى ٸسكە كەلگەندە ٷلكەن مەسەلە تۋىندايدى. بارلىق سالا تسيفرلاندىرۋ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانۋعا كەلگەندە ٷركە قاراپ, تٸزگٸندٸ تارتا بەرەدٸ. بٸر جاعىنان, ماماندار جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ دە اياققا تۇساۋ بولاتىنىن تٷسٸنەمٸز.
بٸز وسى پروبلەمانى شەشۋگە ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسساق دەيمٸز. ونلاين ۋنيۆەرسيتەتتە الدىمەن ٸت سالاسى مامانىن دايارلاۋعا باسىمدىق بەرۋدٸ جٶن كٶرٸپ وتىرمىز. بٸزدٸڭ ونلاين ۋنيۆەرسيتەت وسى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن ەدەيٸ قۇرىلدى.
– مامانداردى قايتا دايارلاۋ مەسەلەسٸ بۇرىننان بار پروبلەما ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. دەگەنمەن قازٸرگٸ كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى وقشاۋلانۋ جاعدايى ەلٸ دە ۇزاققا سوزىلاتىن تٷرٸ بار. ەلەمدەگٸ جۇمىسسىزدىقتىڭ سانى ەسەلەپ ارتۋدا. وسى تۇرعىدان العاندا, سٸزدەر قولعا العان جوبانى ناعىز بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سۇرانىسىنا يە دٷنيە دەپ ايتۋعا بولا ما?
– جاناما ەسەرٸ بار, ونى مويىنداۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ كوروناۆيرۋس قازاقستانداعى بٸلٸم سالاسىنىڭ بٷكٸل كەمشٸلٸكتەرٸن اشىپ بەردٸ. ەسٸرەسە تسيفرلاندىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋ تۇرعىسىنان. كادردان باستاپ, تەحنيكالىق قامتۋ بويىنشا بۇعان دايىن بولمادى.
ەرينە, بۇل اياقاستىنان بولعان تٶتەنشە جاعداي, سوندىقتان قاتتى سىناۋدان اۋلاقپىن. دەگەنمەن قر بٸلٸم مينيسترلٸگٸنەن باستاپ مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنى باسشىلارى مەن مۇعالٸمدەر قاۋىمى ٶزدەرٸنٸڭ قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي ٶزگەرە الماي جاتقانىن ناقتى ۇعىنعان سەكٸلدٸ... ال بٸز وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋدا سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسامىز.
كەيبٸرەۋلەر ٷشٸن ونلاين دەگەن كەدەيلەرگە ارنالعان بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ سەكٸلدٸ ەلەستەۋٸ مٷمكٸن. يە, ونلاين ۋنيۆەرسيتەت دەگەن كارەراسىن ورتا جولدان تاستاعىسى كەلمەيتٸن, سول سەكٸلدٸ بٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋگە مٷددەلٸ اقشاسى از ادامدار ٷشٸن مٷمكٸندٸك ەكەنٸ انىق.
ادامدار نەگە سىرتتاي وقيدى? ٶيتكەنٸ 4 جىل ۋنيۆەرسيتەتكە كەلٸپ ٸشتەي بٸلٸم الۋعا جاعدايى جوق. وقۋ اقىسىن تاۋىپ, وتباسىنى اسىراۋى قاجەت. ونىڭ ٷستٸنە, ۋاقىتتىڭ اقشا رەتٸندە قۇندىلىعى ارتا تٷسۋدە. قازٸر ۋاقىتىن ٷنەمدەگٸسٸ كەلەتٸندەر قاتارى كٷن ٶتكەن سايىن كٶبەيۋدە. ال ونلاين ۋنيۆەرسيەتتە وقىساڭىز قىرۋار اقشا مەن كٶپ ۋاقىت جۇمساۋدىڭ قاجەتٸ جوق. باسقا قالاعا بارىپ, پەتەر جالداپ جاتپايسىز.
ەرينە, بۇل ادامدارعا ىڭعايلى ەرٸ تارتىمدى ۇسىنىس بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن. ونىڭ ٷستٸنە, بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ديپلوم الۋدى ماقسات ەتكەندەر ەمەس, ناعىز ماماندىقتى الۋدى كٶكسەگەندەر وقيدى.
قازٸر بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە نەسيەنٸڭ پايىزى نەگە جوعارى? سەبەبٸ بانك بالانسىندا پروبلەمالىق نەسيەلەردٸڭ كٶلەمٸ كٶپ, ياعني نەسيەنٸ الادى, بٸراق قايتارمايدى. مٸنە, وسىنىڭ ٶتەۋٸن بانكتەر نەسيەگە ٶتەۋ قابٸلەتٸ بار ادامدارعا پايىزدار تٷرٸندە جٷكتەيدٸ. بٸزدٸڭ بٸلٸم سالاسىندا دا تۋرا سولاي. كەيبٸر ادامدارىمىز سونداي جاۋاپسىز. وقۋعا تٷسكەندە دە وقيىن دەمەيدٸ, پارا بەرٸپ, ەيتەۋٸر ديپلوم الىپ شىققاندى جٶن سانايدى. بٸلٸم ٷشٸن ەمەس, ديپلوم ٷشٸن وقيتىندار كٶپ. ٶيتكەنٸ ەرتەڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تۇرۋ ٷشٸن ديپلوم كەرەك, سونى قالاي بولسا دا الۋى تيٸس. ال جۇمىسشىسىنىڭ ەڭبەگٸن باعالايتىن جەكەمەنشٸك سەكتور ٷشٸن ديپلوم ماڭىزدى ەمەس.
قازٸر ادامداردىڭ قوسىمشا بٸلٸم الۋى ٶزەكتٸ بولا باستادى. مىسالى, اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنسەم, ارنايى باعدارلامادا ديزاين جاساي السام, تاعىسىن تاعى دەگەندەي. ياعني كومپانييا جۇمىسشىسى ٶزٸنٸڭ قوسىمشا بٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ارقىلى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكەنٸن كٶرسەتۋ ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنٸپ جاتىر. كارەرالىق جوعارىلاۋ نەگٸزگە قۇرىلادى ەمەس مە? مەسەلەن, 32 جاسىمدا مەن رەكتور بولدىم. بٸزدەگٸ رەكتورلىق كورپۋستىڭ جاس اراسى 50 مەن 60 جاستاعىلار. 40 جاستاعىلار ٶتە از. ال 30-دان 40-قا دەيٸنگٸلەردە ەكٸ ادامنان, ياعني مەن جەنە بەرٸك احمەتوۆتەن باسقا ەشكٸم جوق. ونىڭ ٶزٸندە مەملەكەتتٸك سەكتوردان مەن كەتٸپ قالدىم.
نەگٸزٸ, كەز كەلگەن ترانسفورماتسييا كٶپ كٷش-جٸگەر جۇمساۋدى قاجەت ەتەدٸ. ٷنەمٸ بەلسەندٸ بولۋعا تيٸسسٸڭ, پاسسيۆتٸ ەمەس. وسىنى كومپانييا باسشىلىعى دا, جۇمىسشىلار دا تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان جۇمىس ٸستەسە دە نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مامان بولۋدى ەرقايسىسى ويلاستىرۋدا. قوسىمشا بٸلٸك پەن قابٸلەتتٸ ارتتىرسا, مانسابى ٶسٸپ, جالاقىسى دا قوماقتى بولا تٷسەدٸ. بۇل كٸمگە ۇناماسىن. ال بٸز وسى قابٸلەت پەن بٸلٸكتٸ ۇشتاۋعا باعىتتالعان جوعارى وقۋ ورنىمىز. بٸز قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ماماندىق يەسٸن دايىنداپ شىعارامىز. ياعني بٸزدٸڭ ونلاين ۋنيۆەرسيتەت بٸرجىلدىق بٸلٸم بەرۋگە قۇرىلعان. بٸرجىلدىق بٸلٸم الۋ اقىسى 860 مىڭ تەڭگە. بۇدان كەيٸن قاراپايىم IT مامانى رەتٸندە بٸردەن جۇمىسقا تۇرادى.
بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت جۇمىس بەرۋشٸلەرمەن الدىن الا كەلٸسٸمشارت جاساسىپ قويعان. دايارلاعان ماماندارىمىزعا قاتىستى: «ديپلوم الدىڭ, بولدى, كەتە بەر» دەگەن بٸزدە جٷردٸم-باردىم قاتىناس جوق. ولارعا جۇمىس تاۋىپ بەرەمٸز. ال ٸت مامانىنىڭ, ەڭ از دەگەندە جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگە بولادى. بٸر جىلدا 2 ملن 400 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. دەمەك, وقۋعا شىققان شىعىننىڭ ٶتەمٸ بٸر جىلعا دا جەتپەي ٶتەلەدٸ. دەمەك, بٸز بۇل باعانى اقىلعا قونىمدى دەپ سانايمىز. ورىس جەنە قازاق تٸلٸندە توپتار بولادى, قاجەت بولعان جاعدايدا اعىلشىنشا دا ساباقتار ٶتەدٸ.
– ال بٸلٸم ساپاسى مەسەلەسٸ قالاي بولادى? ٶزٸڭٸز قاشىقتىقتان ساباق جٷرگٸزگەن مەكتەپ جەنە جوو مۇعالٸمدەرٸنٸڭ وقىتۋ تەسٸلٸ سىن كٶتەرمەگەنٸن, ولاردىڭ بۇعان دايىن بولماعانىن ايتتىڭىز. وسى اراسىنا كەڭٸنەن توقتالا كەتٸڭٸزشٸ...
– بٸز ونلاين ۋنيۆەرسيتەتكە كادرلاردى ٸرٸكتەۋدە تۋرا وسى اراسىنا مەن بەرەمٸز. قازٸر كٶپتەگەن بٸلٸم وردالارىنداعى ۇستازدار تەورەتيكتەر, ولار ونلاين بٸلٸم بەرۋگە جارامايدى. مۇندايدا تەورييانى بٸلٸپ, پراكتيكانى يگەرمەگەن مۇعالٸمدەر كەرٸ تارتادى. تەورييانى ينتەرنەت دامىعان زاماندا ستۋدەنتتەر ٶزٸ دە تاۋىپ وقي الادى. سوندىقتان قازٸر مۇعالٸمدەردەن پراكتيكالىق قارىم-قابٸلەت تالاپ ەتٸلەدٸ. ياعني ەندٸگٸ مۇعالٸم يۋتۋبتان تابا المايتىن بٸلٸمدٸ بەرە الاتىن دەڭگەيدە بولۋى تيٸس قوي. بۇل مۇعالٸمدەر اراسىنداعى بەسەكەلەستٸكتٸ كٷشەيتەدٸ. نارىقتىڭ تالابى دەگەن – وسى.
الداعى ۋاقىتتا مۇعالٸمدەر نارىق تالابىنا بەيٸمدەلٸپ جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. قاشىقتىقتان وقىتۋدىڭ بٷكٸل فورمۋلاسى وسىندا. ال ٷيرەنبەسە ونى ٷيرەنٸپ العاندار الدىن وراپ كەتەدٸ. مۇعالٸمگە قويىلاتىن زاماننىڭ تالابى – وسى. يۋتۋبتان تاۋىپ الاتىن نەرسەنٸ وقىتۋ ٷشٸن دەرٸسحاناعا كەلۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. مۇعالٸمنٸڭ ساباق وقىتۋعا دەگەن قارىم-قاتىناسى وسىنداي بولۋى تيٸس. ستۋدەنتتەر تەورييانى ٷيدەن وقىپ, ٶزدٸگٸنەن دايىندالادى, ال ساباق ٷستٸندە تەك پراكتيكا سىنالادى. ەگەر قولدانىستاعى ۋنيۆەرسيتەتتە ساباققا كەلٸپ, مۇعالٸم تاقىرىپ ٶتٸپ, ودان سوڭ بەرگەن ٷي جۇمىسىنا ستۋدەنت دايىندالادى. ال ونلايندا كەرٸسٸنشە. مۇعالٸم ۇسىنعان سٸلتەمەلەر ارقىلى ستۋدەنت ساباققا ٶزٸ دايىندالىپ, ٸزدەنەدٸ, تەك تٷسٸنبەي قالعان جەرٸن سۇراۋ ٷشٸن عانا ونلاين ارقىلى مۇعالٸمگە شىعادى. قاشىقتىقتان وقىتۋ كەزٸندە بۇلاي بولعان جوق. ولار باياعى ەدەتٸمەن ونلاينعا شىعىپ, تەورييانى سىدىرتتى. ال ينتەرنەتتە بەرٸلگەن جولاقتىڭ ەربٸر سەكۋندى – اقشا, سوندىقتان ونى تيٸمدٸ پايدالانۋدى ٷيرەنۋ كەرەك. وسى جاعىنان العاندا, تەك تەورييانى يگەرسەم دەگەن بولمايدى. مۇعالٸمدەرگە قويىلاتىن ٷش تالاپ بار – بٸلٸم, مەتوديكا جەنە پراكتيكالىق قابٸلەت. مٸنە, وسى ٷشەۋٸن ۇشتاستىرا بٸلگەن مۇعالٸمگە نارىقتا سۇرانىس جوعارى بولادى.
– دەمەك, جوو-لاردى ايتپاعاندا, بٸزدە قانشاما مەكتەپ مۇعالٸمٸ قاشىقتىقتان وقىتۋعا ماشىقتانباعان. ولاردىڭ كٶبٸسٸ ٸت دەگەندٸ بٸلمەيدٸ. ال قاشىقتىقتان وقىتۋ تەحنيكالىق بٸلٸمدٸ دە تالاپ ەتەدٸ ەمەس پە? بۇل رەتتە ولاردىڭ قايتكەنٸ جٶن, ٶزٸڭٸز قانداي كەڭەس بەرەر ەدٸڭٸز?..
– مۇعالٸمدەر قاۋىمىنا ٷلكەن سىن تاعۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ٶيتكەنٸ بۇل تٷبەگەيلٸ ترانسفورماتسييانى, كونتسەپتۋالدى تۇرعىداعى ٶزگەرٸستٸ قاجەت ەتەتٸن دٷنيە. مىسالى, ونلاين وقۋعا ارنالعان مەتوديكالىق قۇرالدار دا دەر كەزٸندە دايىن بولمادى عوي. ال بٸزدٸكٸلەر دىردۋ كٶكپارعا باس قويىپ, ورتا جولدا اتتارىن ەرتتەۋگە مەجبٷر بولدى. بەينەلەپ ايتقاندا, استىنداعى جىلقى ما, ەسەك پە نەمەسە قولىنداعى ەر-توقىمى وعان كەلە مە, كەلمەي مە – بۇدان مٷلدە بەيحابار كٷيدە ەدٸ. سوندىقتان دا قاشىقتىقتان وقىتۋدىڭ بۇل العاشقى كەزەڭٸ پەداگوگيكالىق قۇرامعا ٶتە اۋىر تيدٸ.
جوقتان بار جاساعاندارىن كٶردٸك, قىسىلتاياڭ كەزەڭگە ول جارامدى شىعار, بٸراق الدا تۇراقتى پايدالانۋعا كەلمەيدٸ. بۇل ارادا مٷلدە باسقا قارىم-قابٸلەتكە باسىمدىق بەرٸلۋٸ تيٸس. ونى ٶزدەرٸ دە سول كٷيٸ دۇرىس تٷسٸنبەگەن سەكٸلدٸ, مەنٸڭشە. ونلاين ساباق ٶتكٸزۋ ٷشٸن ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٶزٸندە, سول سەكٸلدٸ مۇعالٸمنٸڭ ٷيٸندە ارنايى ينفراقۇرىلىمى بولۋى تيٸس. مىسالى, ەكٸ كامەرا بولعانى جاقسى, ەكٸ مونيتور قاجەت, بٸرەۋٸ تاقتانى, بٸرەۋٸ ۇستازدى كٶرسەتەتٸندەي. ۆاتساپپەن جۇمىس ٸستەۋ دەگەن مٷلدە دۇرىس ەمەس. ولاي وقىتقان ساباق ساباق بولمايدى. سول سەكٸلدٸ وفلاينعا ارنالعان باعدارلاما ونلايندا جارامايدى. ونى ونلاينعا بەيٸمدەپ جاساۋ كەرەك. ولاي ەشكٸم جاسامادى. بۇل قازاقستاندا عانا ەمەس, دٷنيەجٷزٸندە ورىن العان ولقىلىقتار.
– سٸزدەردٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸڭٸزدە مۇعالٸمدەردٸ قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي ەزٸرلەيتٸن بٸر فاكۋلتەت بولا ما?
– پاندەمييا بٸلٸم سالاسىنداعى مامانداردىڭ جارامسىز ەكەنٸن 100 پايىز كٶرسەتٸپ بەردٸ. كٶپ بٶلٸگٸ زاماناۋي تالاپقا ساي كەلمەيدٸ. ولاردى الماستىراتىن باسقا مامان دا جوق. سوندىقتان بٸلٸم ورداسى ٶز كادرلارىن بٸلٸگٸن ارتتىراتىن كۋرستارعا اراسىندا جٸبەرۋگە مەجبٷر بولادى. وسى جاعىنان العاندا, مٷمكٸن ماماندانۋ نەمەسە كەسٸبي بٸلٸكتٸ ارتتىرۋ دەگەن قوسىمشا كۋرستار اشامىز.
مۇعالٸم نە ٶزٸنٸڭ پەنٸن دۇرىس بٸلمەيدٸ نەمەسە ول پەننٸڭ قازٸرگٸ زاماندا اكتۋالدىلىعى جويىلعان. بٸراق ونىڭ پەداگوگيكالىق بٸلٸگٸ ٶتە جوعارى دەيٸكشٸ. سونداي مۇعالٸمدەر بار. سول سەكٸلدٸ ٶز پەنٸن جاقسى بٸلەدٸ, بٸراق پەداگوگيكالىق قارىم-قابٸلەتٸ ەلسٸزدەرٸ دە بار. مٸنە, سوعان قاراپ وتىرىپ, مىسالى جوو-دا باسشىلار ٶزدەرٸ مۇعالٸمدٸ كۋرستان ٶتٸپ كەلۋگە جۇمسايدى. سول كەزدە سەنٸڭ پەنٸڭ قىزىق بولادى, ونىڭ ٷستٸنە جالاقىڭا اقشا قوسۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىڭ بولادى دەپ اقىل بەرٸپ جاتامىز. سوندىقتان مۇعالٸمدەرگە ارنالعان قوسىمشا كۋرستار ەردايىم سۇرانىسقا يە دەپ بٸلەمٸن. ال ەگەر ول ونلاين بولىپ جاتسا, تٸپتٸ جاقسى ەمەس پە? اقشاسىن ٷنەمدەي الادى. مۇعالٸم دە اسپانعا قاراپ وتىرماۋى تيٸس. ول دا جالاقىسىن قايتكەندە كٶتەرۋدٸ ويلاۋى تيٸس. ول قوسىمشا العان بٸلٸم مەن بٸلٸگٸ ارقىلى كەلەدٸ.
– كوروناۆيرۋستان سوڭ جوو سالاسىندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس بولادى دەپ ايتا الاسىز با?
– جوق. كوروناۆيرۋستان سوڭ مىقتى جوو-لار ودان دا كٷشەيٸپ, ەلسٸزدەرٸ ودان سايىن ناشارلاي تٷسەدٸ. بٸز سەكٸلدٸ ونلاين ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارى جيٸلەپ جاتسا, وندا وفلاين بٸلٸمنٸڭ, كەرٸسٸنشە اقىسى قىمباتتايدى, ولار ليۋكسكە اينالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
ناشار جوو-لار ەدەتتەگٸ تەسٸلمەن بالا وقىتا بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ ولاردا ساپالى ٶزگەرٸسكە كٶشۋ دەگەن نيەت تە, ۇمتىلىس تا جوق. ٶيتكەنٸ بۇل ٷلكەن قارجى, تەحنيكالىق جەنە ادامي رەسۋرستى قاجەت ەتەتٸن دٷنيە عوي. وعان باس قاتىرىپ قايتەدٸ, ەگەر وقيمىن دەگەن بالا ٶزدٸگٸنەن تابىلىپ تۇرسا. ال ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, جىل سايىن قازاقستاندا ستۋدەنتتەر سانى ٶسٸپ وتىرادى. بيىل 130 مىڭ ستۋدەنت بار. دەمەك, جوو-لاردا كونتينگەنتكە قاتىستى پروبلەما جوق. مىسالى, ساۋداگەردٸڭ تۇراقتى كليەنتتەرٸ بولىپ, تاۋارى ٷنەمٸ ٶتٸمدٸ بولسا, ول تاۋار اسسورتيمەنتٸن ٶزگەرتۋدٸ, ونى جاقسارتۋدى ويلاي بەرمەيدٸ. بٸزدٸڭ جاعدايدا دا تۋرا سولاي. وقيمىن دەپ كەلٸپ تۇرعان ستۋدەنتتەر باردا جوو-لار ٶز قىزمەتتەرٸن جەتٸلدٸرٸپ, ونى جاقسارتا تٷسۋ جاعىنا ونشا باس قاتىرا بەرمەيدٸ.
– ونلاين ۋنيۆەرسيتەت جايىنا تولىعىراق توقتالىپ ٶتٸڭٸزشٸ. ونىڭ قۇرىلتايشىسى كٸم, قايدا ورنالاسقان دەگەندەي...
– قۇرىلتايشىسى جەنە ونلاين ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشىسى – ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى. بۇل – تولىقتاي جەكەمەنشٸك حالىقارالىق جوبا. وعان مەملەكەتتٸڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا تٸركەلگەن. بۇل جوبانى قىركٷيەك ايىندا ٸسكە قوسۋ جوسپاردا بار. بٸز, نەگٸزٸنەن, ورتالىق ازييا نارىعىنا قىزمەت كٶرسەتۋگە تىرىسامىز. مىسالى, بٸز ٷشٸن ەڭ تارتىمدى نارىق – 30 ملن حالقى بار, ۋنيۆەرسيەتتەرٸ از ٶزبەكستان ەلٸ. نەگٸزٸنەن, ٸت مامانداردى دايارلاۋعا باسىمدىق بەرەمٸز, وقۋ مەرزٸمٸ – 1 جىل, ياعني 12 اي. قولىنا ديپلوم بەرٸلگەن سوڭ جۇمىسقا دا ورنالاستىرامىز...
– ونلاين ۋنيۆەرسيتەت بۇعان دەيٸن بولماعانىن بٸلەمٸز. ونىڭ بەرەتٸن قۇجاتى قانداي دەڭگەيدە, قانشالىقتى جارامدى?
– سٸز بٸز ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ شەتٸنەن دٶپ باستىڭىز. بۇل باعىتتا بٸزدە قازٸر بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەلەر بار, بٸراق ونى شەشۋگە بارىمىزدى سالىپ جاتىرمىز. بۇل ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸندەگٸ دٷنيە دەپ بٸلەمٸن.
نەگٸزٸ, مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە, كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەت ونلاين جەنە وفلاين بولۋى كەرەك. تاعى بولماسا, تەك قانا ونلاين بولۋى تيٸس نەمەسە تەك قانا وفلاين بولۋى قاجەت. ال قازاقستاندا ۋنيۆەرسيتەتتەر تەك قانا وفلايندا. ال ونلاين دەگەن مٷلدە جوق. بۇل مەسەلە پاندەمييا كەزٸندە ٶزەكتٸلٸك تانىتتى. ەلٸمٸزدە اياقاستى تٶتەنشە جاعداي جارييالانۋىنا بايلانىستى مەكتەپ قاشىقتىقتان ساباق وقۋعا شۇعىل كٶشۋگە مەجبٷر بولدى. بٸراق بٸزدٸڭ ەل بۇعان تەحنيكالىق, سول سەكٸلدٸ قۇقىقتىق جاعىنان دا دايىن بولماي شىقتى. مىسالى, بالالار تٶرتٸنشٸ توقساندى قاشىقتىقتان وقىدى, بٸراق ونى زاڭدى دەپ ايتا المايمىز, ٶيتكەنٸ ونىڭ قۇقىقتىق نورماتيۆتەرٸ بەكٸتٸلمەگەن. قازٸر مەجٸلٸس شۇعىل وسى مەسەلەگە قاتىستى زاڭ جوباسىن قاراستىرىپ جاتىر. ياعني مەكتەپ ساباعىن ونلاين فورماتتا وقۋ دەگەندٸ لەگاليزاتسييالاۋدى. بٸز سول جوباعا قىستىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر جايىن دا قاراستىرۋدى ۇسىنعانبىز. دەگەنمەن ول اراسىن زاڭ جوباسىنان دەپۋتاتتار ىسىرىپ تاستاعان سەكٸلدٸ. بٸراق بولاشاقتا ولار بەرٸبٸر بۇل مەسەلەنٸ بٶلەك قاراستىراتىن بولادى. وعان قازٸر ٷلگەرمەي جاتىر...
– ەندٸ سٸزدٸڭ جەكە باسىڭىزعا ورالايىقشى. سٸز بٸرقاتار ستارتاپ جوبانىڭ اۆتورىسىز, سول سەكٸلدٸ ستارتاپقا باۋلىپ جٷرگەن شەكٸرتتەرٸڭٸز دە بار. كەزٸندە شەتەلدەن دە بٸر جوبالارعا شاقىرتۋ الدىڭىز. بٸراق ودان باس تارتىپسىز, نەگە?
– كەزٸندە گەرمانييا شاقىرعان, بارعىم كەلدٸ نەگٸزٸ ول جاققا, بٸراق ٶزٸڭٸز اتاپ ٶتكەن ستارتاپ دٷنيەلەر مەنٸ ۇستاپ قالدى. ٶزٸم باستاعان, شەكٸرتتەرٸم قولعا العان جوبالار بار, قالاي ولاردى قيىپ تاستاپ كەتەسٸز? ەرينە, شەتەلگە بارسام ٶزٸم, وتباسىم ٷشٸن جاقسى. ال مۇندا قالسام مىڭداعان جاسقا پايدام تيەدٸ. وسىنداي راتسيونالدى ويمەن ەلدەن كەتپەي قالدىم.
قازٸر مەن ەكٸ جوبانىڭ مەنتورٸمٸن: ونلاين-باس, قالاارالىق اۆتوبۋستاردىڭ بيلەتٸن ونلاين ساتۋ دەگەن. استانا حابقا ٶتكٸزدٸك قازٸر بۇل جوبالاردى.
جالپى, ستارتاپ جوبالارمەن ستۋدەنتتٸك كەزدەن, ودان سوڭ قبتۋ-دا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە اينالىسىپ جٷردٸم. مىسالى, ٸت كومپانييانى اشۋعا 10 شاقتى ستۋدەنت تارتىپ, ولاردىڭ ستارتاپ جوبالارمەن اينالىسۋىنا ٶزٸم تٷرتكٸ بولدىم. باسشىلىق جاساپ, باعىت-باعدار بەرٸپ وتىردىم.
قازٸر ولاردىڭ بارلىعىنىڭ جەكە ٸت كومپانيياسى بار. كەيبٸرەۋٸنە مٸنەزدەمە بەرٸپ, امازون بۋكينگكە ورنالاسۋىنا تٷرتكٸ بولعان كەزٸم بولدى. سٷلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتٸندە رەكتور بولعان كەزٸمدە ستۋدەنتتەردٸڭ اراسىنان پوتەنتسيالى بارلارىن انىقتاپ, ولاردىڭ سۋىرىلىپ العا شىعۋىنا جاعداي جاساۋعا تىرىستىم.
مىسالى, ونلاين-باس ستارتاپ جوباسىن جاساۋشى جٸگٸت 22 جاستا عانا. ول قازٸر كاپيتالى ٶتە قوماقتى كومپانييا قۇرىلتايشىسى. ال ونىمەن ەكٸ جىل بۇرىن عانا تەحنوپاركتە كەزدەسٸپ, بٸر-بٸرٸمٸزبەن تىعىز ارالاسا باستاعان ەدٸك. سول كەزدە ونى قولداپ, باعىت-باعدار كٶرسەتتٸم. قازٸر ول بٸلٸم سالاسىنداعى ستارتاپ جوبانى قولعا الىپ جاتىر. ول 7-سىنىپقا ارنالعان وقۋشىلاردى حيمييا پەنٸنەن دايىندايتىن ونلاين سىنىپ اشپاقشى. ولار ەرتٷرلٸ تٸلدە ٶتە قىزىقتى ماتەريالدار تاپقان. سونى قازاق تٸلٸنە ساۋاتتى تٷردە اۋدارىپ, قوسىمشاعا جٷكتەيتٸن بولادى. بٸزدٸڭ ونلاين ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ دە كٷيتتەيتٸنٸ وسى: ياعني ادامداردىڭ ٶز قابٸلەتٸن اشۋعا, ونى تابۋعا كٶمەكتەسۋ, قورىقپاي ٶزٸن ٶزگەرتۋگە دايىن ادامداردى زامانعا ساي بەيٸمدەۋ.
– سۇحباتىڭىزعا كٶپ راقمەت!
