«قازاق ەلٸ اگرارلى قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ وتىر, ال قازاقستان بولسا – يندۋستريالدى قوعامعا ٶتٸپ كەتتٸ. وسى ەكٸ نەرسە قاتار جٷرۋٸ كەرەك ەدٸ. قازاق ٶزٸ يندۋستريالدى قوعامعا ٶتٸپ, ٶزٸمەن قوسا تٸلٸن دە, رۋحىن دا سول قوعامعا ٶتكٸزۋٸ كەرەك".
ٶتكەن اپتادا الماتىداعى «سولاقايلار» ەدەبي كلۋبىنىڭ كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىسۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. باسقوسۋدىڭ سپيكەرٸ – فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قاناعاتجۋكەشەۆ قوعامداعى بٸراز ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ ۇشىعىن تارقاتىپ, قىزىقتى وي-پٸكٸرلەرٸنورتاعا سالدى. «بٷگٸندە سٶز بولىپ جاتقان جاڭعىرۋ مەسەلەسٸ قازاقتىڭ تٸلٸ مەن رۋحى ارقىلى جٷزەگە اسۋى كەرەك» دەيدٸ عالىم.
سول كەزدەسۋدە ايتىلعان قىزعىلىقتى دەگەن مەسەلەلەردٸ ىقشامداپ, گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ەسكەرتە كەتەيٸك, عالىمنىڭ سٶزٸنە جەلەۋ بولعان سۇراقتار – سۇحباتتاسۋعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان قويىلعان ەدٸ.
قازاقتىڭ رۋحى مەن تٸلٸن يندۋستريالدى قوعامعا ٶتكٸزۋ كەرەك
- قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸنە يە بولعانىمەن, نەگەول قوعامدا ٶز ورنىن تابا الماي كەلەدٸ?ونىڭ سەبەبٸ نەدە?
نەشە جىل ٶتسە دە,بيلٸكتەگٸ لاۋازىمدى ادامدار قازاقشا سٶيلەپ كەتكەن جوق. مەملەكەتتٸك قۇجاتتار ەكٸ تٸلدە دايىندالادى, بٸراق ورىسشاسى پايدالانىلادى, ال قازاقشاسىن ىسىرىپ تاستايدى. وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى دا جاقسارمادى. كٶركەم ەدەبيەتٸمٸز تىعىرىققا تٸرەلٸپ تۇر.بۇنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ – تٸل مەسەلەسٸ شەشٸمٸنٸڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسى جوقتىعىندا.
قازاق تٸلٸن نورمالاۋ مەسەلەسٸ شالاعاي بولىپ تۇر. بٸزدەر احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كەزٸندە جاسالىپ, نەگٸزٸ قالعان گرامماتيكامەن كەلە جاتىرمىز. ال قازٸر قازاق تٸلٸن ستاندارتتاۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىپ وتىر. تٸلٸمٸز يندۋستريالدى قوعامنىڭ تالاپتارىنا ساي بولۋ كەرەك.بٸز بولساق, اگرارلىقوعامنىڭ گرامماتيكاسىمەن جٷرٸپ كەلە جاتىرمىز. ال يندۋستريالدى قوعامنىڭ نورمالانعان ەدەبي تٸلٸ جاسالعان جوق. قيىندىقتىڭ كٶبٸ وسىدان تۋىنداۋدا.
قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە قوعامعا قانداي ماتەريالدى جەتكٸزە الامىز, ال قاندايىن جەتكٸزە المايمىز? قازاقشا ويدى جەتكٸزۋ ٸشٸن, تٸلدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيٸ بولۋ قاجەت. قاراپايىم عانا مىسال: تٸلدەگٸجازىلۋدىڭ ەرتٷرلٸلٸگٸ – ەكٸم – حەكٸم نەمەسەٶمٸر – عۇمىر دەگەن سيياقتى. ال ەدەبي تٸل بولۋ ٷشٸن, وسى نۇسقالاردىڭ بٸرەۋٸ تاڭدالىپ الىنىپ, ەدەبي نورما رەتٸندە بەكٸتٸلۋٸ كەرەك. ال بٸزدە ول جوق: بٸرەۋ – «كٶكەيتەستٸ» دەپ, ەكٸنشٸلەرٸ «كٶكەيكەستٸ» دەپ جازا سالادى.
مەن كٶپتەگەن وقۋلىقتاردى قاراپ, زەرتتەپ جٷرمٸن.بٸزدٸڭ قازاق تٸلٸندەگٸ فيلوسوفييالىق وقۋلىقتاردىڭ ٸشٸندەگٸ تەرميندەردٸ الىپ قاراساڭىز, تولىپ تۇرعان تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەرگە تاپ بولاسىز. بٸزدٸڭ ادامدار كٶزقاراس پەن دٷنيەتانىمنىڭ اراسىن اجىراتا المايدى. مىسالى, «وي-سانا» دەيدٸ: «وي» نە دەگەن سٶز ول? ورىسشادان العاندا – ەتو «مىسل», «سانا» دەگەن – «سوزنانيە». ال «وي-سانا» دەگەندە نە بولادى?
«قادٸر-قاسيەت» دەيدٸ: «قادٸر» – «دوستوينستۆو», «قاسيەت» – «سۆويستۆو». ال ەكەۋٸن قوسىپ, «قادٸر-قاسيەت» دەپ جازعاندا نە بولادى? مٸنە, بٸزدٸڭ تەرمينولوگييا وسىنداي بىلىقپالارعا تولىپ تۇر. تٸلدٸ ستاندارتتاۋ جۇمىسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جٷرگٸزٸلمەگەن.
بٸزدە تاعى مىنانداي جاعداي بار: قازاق تٸلٸ باي دەيمٸز. يە, قازاق تٸلٸنٸڭ باي ەكەندٸگٸ راس. ٶتكەن عاسىردا تٸل ينستيتۋتى قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸك قورىن جاسادى. بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ سانى 2 ملن 500 مىڭنان اسىپتى. سودان كەيٸنگٸ جۇمىس توقتاپ قالعان. ٶيتكەنٸ كەڭەس وداعىنىڭ كەزٸندە ول تٸلدٸ ارى قاراي دامىتۋ كەرەك بولماعان. «تٸلدەر كەيٸن بٸرٸگٸپ كەتەدٸ, قوسىلىپ كەتەدٸ», «قازاق تٸلٸندە جوق تەرميندەردٸ, اببرەۆياتۋرالاردى ورىسشا جازىڭدار» دەپ, جالپى تٸل بٸلٸمٸنٸڭ باعىتىن توقتاتىپ قويعان.
ال سونىڭ سالدارى اينالىپ كەلگەندە قازاق تٸلٸ عىلىمدا پايدالانىلماعاننان كەيٸن, جالپى رەسمي ٸس قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزٸلمەگەننەن كەيٸن, قازاق تٸلٸ كەڭ قولدانىسقا يە بولمادى. نەگٸزگٸ مەسەلە قازاقتىڭ تٸلٸندە ەمەس, قازاق تٸلٸنٸڭ اگرارلىق قوعامدا قالىپ قويىپ, يندۋسترييالانعان ەدەبي تٸلٸنە ستاندارتتاپ, نورمالاپ ەنگٸزۋ جۇمىسىنىڭ جوقتىعىندا.
- ەگەر قازاقتىڭ كەيبٸر سٶزدەرٸن تەك ەدەبي تٸلدە قولداناتىن بولساق, بولاشاقتا جاستارىمىز بٸراز سٶزدەردٸ تٷسٸنبەي قالۋى ەبدەن مٷمكٸن عوي?
مەنٸڭ ويىمشا, قازٸرگٸ جازۋشىلار ونداي سٶزدەردٸ قولدانباعانى جٶن. قولدانبايتىن سٶزدەردٸ سەزٸنۋ كەرەك, ينتۋيتسييا كەرەك. زاماناۋي زييالى ادامعا قويىلاتىن تالاپ مٶلشەرٸ 10-12 مىڭ سٶزدٸڭ لەكسيكالىق بٸرلٸگٸنەن تۇرادى. ونى مەن ويلاپ شىعارعان جوقپىن, ول عالىمداردىڭ تۇجىرىمى. دەمەك, قازاق تٸلٸ سٶزدٸگٸندەگٸ 92 مىڭ سٶزدٸڭ ٸشٸنەن 10-12 مىڭ سٶزدٸ ٸرٸكتەپ, ولاردى قولدانىستاعى تٸلدٸك نورما رەتٸندە بەلگٸلەۋ كەرەك.
بٸراق بۇل نورما, مىسالعا, «سەركە» دەگەن سٶزگە تىيىم سالۋ دەگەنتٷسٸنٸك ەمەس. بٸراق «سەركە» – ەشكٸنٸڭ ەركەگٸ جەنە «ليدەر» دەگەن مەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وسىنداي بىلىق بٸزگە قاجەت پە?
سول نورمالانعان 10-12 مىڭ سٶز – جينالىستا, ەكونوميكا مەن ساياسات سالاسىندا, جالپى ايتقاندا, رەسمي ٸس جٷرگٸزۋگە قاجەتتٸ سٶزدەر. ول سٶزدەردٸ ٸرٸكتەپ الۋ كەرەك, ال ٸرٸكتەۋ ٷشٸن جيٸلٸك سٶزدەردٸ انىقتاۋ قاجەت. بٸزدە وسى بولماي تۇر. عىلىمي ماتەريالداردى جيناپ الىپ, سونىڭ ٸشٸندە ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن سٶزدەردٸ تاڭداپ, مەكتەپتٸڭ باعدارلاماسىنا ەنگٸزۋ كەرەك. ايتىلعان 10-12 مىڭ سٶزدٸ بٸلۋ –تٸلدٸك نورماعا تەۋەلدٸ, نورمالانعان, ستاندارتتالعان رەسمي ٸس جٷرگٸزۋدە قولدانىلاتىن سٶزدەر. نورماعا تٷسۋ, ستاندارتتاۋ دەگەننٸڭ جالپى حالىقتىق تٸلگە ەش زييانى جوق. كەرٸسٸنشە,ويدىڭ, يدەيانىڭ جەتكٸزٸلۋٸنە كٶمەكتەسٸپ, ولاردى بٸر قالىپقا كەلتٸرٸپ, تٸلارى قاراي جەتٸلە بەرەدٸ.
مىسالى,«فۋنكتسيونالدىق لينگۆيستيكا» دەگەناتاۋ بار. بۇل – قازاق تٸلٸنٸڭ فۋنكتسيياسىن اتقاراتىن ارەال. ال قازاق تٸلٸ قاي جەردە ٶز فۋنكتسيياسىن اتقارا الادى? مىسالى, اۆياكوسموستى دامىتۋ كەرەك دەيمٸز, بٸراق قازاق تٸلٸ بۇل سالاعاەزٸرشە بارا المايدى – ونى مويىنداۋىمىز كەرەك.
مىسالى, ٶتكەن عاسىردا تەمٸرتاۋدا مەتاللۋرگييا كومبيناتى سالىنعان كەزدە بٷكٸل سسرو-دان ماماندار شاقىرىلىپ, ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە 250مىڭ تۇرعىنى بار قالا سالىندى. سونىڭ 139مىڭى قازاقتار بولدى. ارادا ٷش جىل ٶتكەن سوڭ, ەلگٸ 139 مىڭنان وشارلى عانا ادام قالدى. مٸنەكي, ٶزٸنە تيەسٸلٸ نەرسەگە قازاق ٶزٸ بارىپ ارالاسپاسا, ول جەردە قازاقتىڭ تٸلٸ دە دامىمايدى.
بۇعان قوسا, «كونتەنت», «تٸلدٸڭ مازمۇنى» دەگەن بار. بۇل دا بٸزدە ەلٸ زەرتتەلگەن جوق. بٸزدٸڭ قازاقشا گازەتتەر: ورىستار بٸزدٸ نەگە وقىمايدى, بٸزدٸڭ ەدەبي كٸتاپتاردى نەگە وقىمايدى دەيدٸ. ال قازٸرگٸ زاماندا ادامعا قانداي رۋحاني ازىق كەرەك – الدىمەن سول تاقىرىپتى بٸلٸپ الۋ كەرەك. قازٸرگٸ جاستارعا, ورىس تٸلدٸ ادامدارعا قانداي ماتەريالدار قىزىق بولاتىنىن انىقتاپ العان ابزال. ال بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى – اۋىل. «اۋىلعا قاراي كەتٸپ بارامىن», «اۋىلدان كەتپەۋ كەرەك», «اۋىلدان كەتٸپ قالعاندار قايتىپ كەلۋ كەرەك» دەگەن سيياقتى تاقىرىپتار. ٶتكەن عاسىردا قازاق جازۋشىلارىنا مەسەلە قويىلىپ, ٶندٸرٸس تاقىرىبىنا شىعارمالار جازىڭدار دەپ نۇسقاۋلار بەرٸلگەن. ونىڭ بەرٸ ٸسكە اسىرىلعان جوق. ونىڭ سەبەبٸ «مەنتالدى لەكسيكا» دەگەن ۇعىمدا جاتىر.
ادامدار نەگە فرانتسۋز تٸلٸن ٷيرەنگٸسٸ كەلەدٸ? ٶيتكەنٸ فرانتسۋز تٸلٸندە سونى وقۋعا تاتيتىن ەدەبيەت بولعاندىقتان.
قازاق تٸلٸن نەگە ٷيرەنبەيدٸ? قازاق تٸلٸندە باسقالار وقۋعا تاتيتىن ەدەبيەت بولۋ كەرەك. «اۋىلىم», «اۋىلداعى تۋعان باۋىرىم», «قۇدا بالام» دەگەن تاقىرىپتاردىڭ ولارعا كەرەگٸ شامالى. سمارتفوندى باسىپ قالساڭ, تۋىسقاندار تۋرالى 99 ەن شىعادى. شەتەلگە بارىپ, «سۆات موي» دەپ ەندەتٸپ كٶر – قالاي بولار ەكەن: جاتىپ الىپ كٷلەدٸ. مىسالى, ولارعا «بالدىزىم» دەگەن سٶزدٸ جەتكٸزٸپ كٶر– «سەسترا موەي جەنى» دەپ...
ەندٸ كورپۋستىق لينگۆيستيكاعا كەلەيٸك. ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن ٷش مىڭ سٶزدٸ بٸلگەن ادام كەز كەلگەن مەتٸننٸڭ 85 پايىزىنتٷسٸنەتٸن بولادى. 25 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن اپتاسىنا 4-5 رەت وقىتىپ, وسى ٷش مىڭ سٶزدٸ قولداندىق پا? بٸزدٸڭ وقىتىپ وتىرعان سٶزدەرٸمٸز جيٸلٸك پرينتسيپٸنەن الىنعان جوق. تٸل ٷيرەنۋشٸلەرگە «جيەننٸڭ ٸشٸندەگٸ جيەنشار», «نەمەرەنٸڭ نەمەنەسٸ» دەگەن سٶزدەردٸ وقىتۋ قاجەت پە? ولاردىڭ ورنىنا بالالارعا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە, تۇرمىستا قولدانىلاتىن, قىزمەتكە قاتىستى جيٸلٸكتەگٸ سٶزدەردٸ ٷيرەتۋ كەرەك ەدٸ. وقۋلىقتاعى تەكستٸڭ بارلىعى سول سٶزدەردەن قۇرىلۋىتيٸس ەدٸ. سٶيتٸپ, ٷش مىڭ سٶزدەن تۇراتىن ەدەبي كورپۋس جاساپ الىپ, سودان كەيٸن ونى 10 مىڭعا, ودان 12 مىڭعا جەتكٸزۋگە بولار ەدٸ.
وسىنى جاساپ العاننان كەيٸن, قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸندەگٸ 98 مىڭىن ەمەس, 50 مىڭ سٶزٸن تولىق نورماعا تٷسٸرگەن كەزدە تٸل ٷيرەنۋشٸنٸڭ بەرٸ تەز ارادا قازاق تٸلٸندە سايراپ كەتەر ەدٸ. نورمالانعان 10 مىڭ سٶزدٸڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸندە ٸس جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەر ەدٸ. ال وسى 10-12 مىڭ سٶزدٸڭ سىرتىنداعى سٶزدەر – جالپى حالىقتىق تٸل بولار ەدٸ.
ەرينە, وسى باعىتتا عىلىمي ٸستەر جاسالىپ جاتقان جوق دەپ ايتۋعا بولمايدى. ديسسەرتاتسييالار, مونوگرافييالار جازىلىپ جاتىر. بٸراق سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ تەرمينولوگييا دا تٷسٸنٸكسٸز. عىلىمي تەرمينولوگييا قاتىپ قالعان, ەشكٸم بۇزا المايتىن, باسقا ماعىنادا قولدانا المايتىنداي بولۋ كەرەك.
مەن قانشاما وقۋلىقتاردى قاراپ شىقتىم – تٷگەل قاتە. وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارى تەرمينولوگييانى اجىراتا المايدى. مىسالى, «ستيل» دەگەن سٶزدٸڭ ماتەريالىن زەرتتەيدٸ دەيدٸ. سٶزدٸڭ ماتەريالى دەگەن –سٶزدٸڭ ٶزٸ. ول –لەكسيكا!
تٸلٸمٸزدٸڭ دامىماۋىنىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەپتەرٸنٸڭ قاتارىنا ٶركەنيەتتەر جاتادى. قازاقتىڭ 45%-ى اۋىلدا تۇرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. دەمەك, قازاق تٸلٸنٸڭ اۋىلدا تۇراتىن قازاقپەن بايلانىسى بار.
عىلىمدا «ستاديالنايا تەورييا رازۆيتييا» دەگەن ۇعىم بار. ول – قوعامداردىڭ بٶلٸنۋٸن بٸلدٸرەتٸن ۇعىم. بۇنداي جاعداي تاريحتا تالاي رەت بولعان. قوعامدا يندۋسترييا پايدا بولعاننان كەيٸن, «تسيۆيليزاتسيوننىي رازلوم», «ٶركەنيەتتٸك جارىلىس», «ٶركەنيەتتٸ ەكٸۇدايلىق» دەيتٸن تٷسٸنٸك ورىن الدى. ول حالىقتاردىڭ ٸشكٸ رۋحاني ەكٸۇدايلىلىعىنا الىپ كەلدٸ. مىسالى, رەسەيدە حالىق باتىسشىلدار جەنە سلاۆيانوفيلدەر بولىپ بٶلٸنەدٸ. باتىسشىلدارعا –ٸ پەتر, ەكاتەرينالار جاتادى, ال لەنين, ستالين, پۋتين – سلاۆيانوفيلدەر.
قازاقتاردا دا وسى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. قازاقتاردىڭ ەكٸۇدايلىلىعىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – بٸرٸنشٸلەرٸ اۋىلدا تۇرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى, ەكٸنشٸلەرٸ – قالادا تۇرىپ, ٶندٸرٸسپەن اينالىسادى. اۋىلدا تۇرعاندار – قازاق تٸلدٸ بولادى دا, قالادا تۇرىپ, ٶندٸرٸسپەن اينالىسقاندار – ورىس تٸلدٸ. وسى تٷيسٸكتەردٸڭ ورنىعۋى «ٶركەنيەتتٸڭ ەكٸۇدايلىعىنا» الىپ كەلدٸ. ەرينە, بۇل جەردە كەڭەس وداعى ساياساتىنىڭ سارقىنىدا جاتىر.
- بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ەدەبيەتٸمٸز كەڭەس زامانىندا قالىپتاسقان وبرازدان شىعا الماي جاتقان سيياقتى. بٶرٸك كيگەن اقساقال مەن كيمەشەك كيگەن ەجەمٸزدٸڭ وبرازدارىن قازٸرگٸ جاس جازۋشىلارىمىز جالعاستىرىپ كەلەدٸ. قالانى جازايىق دەسەك تە, اۋىلدا دا ادامدار تۇرىپ جاتىر عوي. ولاردى قايدا جٸبەرەمٸز?
قازٸرگٸ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 5%-دى قۇرايدى. اقش-تا 300 ملن ادامنىڭ 3 ميلليونى عانا اۋىل تۇرعىنى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. سونىڭ ٶزٸ 1 ملرد ادامدى تاماقپەن قامتاماسىز ەتەتٸن دەڭگەيگە جەتكەن.
قازٸر اۋىل-قالا دەپ بٶلٸنۋدەن شىعىپ كەتۋ كەرەك. «قازاق اۋىلدا تۇرادى», «اۋىلدا تۇرا بەرۋ كەرەك»دەپ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن سولاي جازىپ كەلدٸك. ال سولاۋىل قازاقتى ماندىتپادى. ەگەر قازاق وسى كٷيدە قالا بەرسە, وندا بٸزدٸڭ رۋحاني دامۋىمىزدا ٶزگەرٸستەر بولمايدى. دەمەك, قازاق اۋىلدا مالىن باعىپ, اپتاسىنا بٸر قويىن سويىپ, تىڭقيىپ جاتا بەرگەننەن نە پايدا?! قازاقتى ٶنەركەسٸپكە تارتۋ كەرەك.
ال ونىڭ ٸشٸندە قاي ٶنەركەسٸپ? قازاق بٸردەن كوسموس پەن جوعارى تەحنولوگيياعا بارا المايدى جەنە بارمايدى دا. ٶيتكەنٸ ونىڭ ميىندا مەنتالدىق اپپارات جوق. مەسەلەن, تەمٸرتاۋداعى قازاقتاردىڭ كەتٸپ قالعانى دا سول. قازاقتىڭ دامۋى ەڭ الدىمەن سول قازاقتىڭ قولىنداعى شيكٸزاتقا باعىتتالۋ كەرەك. قازاقتىڭ قولىندا تەرٸ بار ما: ەندەشە, مىسالى ٷشٸن,بىلعارىدان اياق كيٸم, سٶمكە, ەلتٸرٸ ٶنەركەسٸبٸن جاساۋى كەرەك. قازاقتىڭ قولىندا جٷن بار ما: وندا توقىما ٶنەركەسٸبٸنە;سٷت بار ما: دەمەك, سٷت ٶندٸرٸسٸنە تارتۋ كەرەك. وسىنىڭ بەرٸن الماتى, استانا, قاراعاندىدا ەمەس, سول اۋىلداردىڭ اۋدان ورتالىقتارىندا, مونوقالالارداجٷزەگە اسىرۋعا تيٸسپٸز. مٸنەكي, وسى ارقىلى بٸرتٸندەپ, سالا مەن سانانى يندۋسترييالاندىرامىز. قازاق مىنا ٶركەنيەتكە, جاھاندانۋعا قارسى, «باتىس ەلدەرٸ جامان» دەگەن سٶز بەن يدەولوگييادان ارىلۋى كەرەك.
- سٸز جيناقتالعان ٷش مىڭ سٶز بولۋ كەرەك, تٸلدٸ دامىتۋدى سودان باستاۋىمىز قاجەت دەدٸڭٸز. سونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن قاندايدا بٸر بالاماسى بولدى ما?
بالاماسى بولعان جوق. بٸزدٸڭ لينگۆيستەر ونى ۇقپايدى. مىسالى, اعىلشىن تٸلٸنەن ٷش مىڭ سٶزدٸ بٸلگەن ادام كينونى كٶرٸپ, كٶركەم ەدەبيەتتٸ وقىپ, سٶيلەسٸپ, ٶزارا تٷسٸنٸسە الادى ەكەن. ال بٸز ايتىپ ٶتكەن 10-12 مىڭ سٶز دەگەن – ول دا ورىس لينگۆيستەرٸنٸڭ تۇجىرىمى. كەز كەلگەن سالاۋاتتى ادام ٶز سالاسىنداعى 10-12 مىڭ سٶزدٸ بٸلسە, ول تولىققاندى تٸل بٸلەدٸ جەنە ٶزٸنٸڭ ويىن جەتكٸزە الادى دەپ ەسەپتەلەدٸ. مەن ايتىپ وتىرعان 10 مىڭ ستاندارتتالعان سٶزدەر بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا جەتٸپ جاتىر. ەزٸرشە وسىعان قول جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. ول سٶزدەردٸ تەرٸپ الىپ, جيٸلٸك سٶزدٸگٸن جاساۋ كەرەك. ول ٷشٸن ەرتٷرلٸ تاقىرىپتاعى ماتەريالداردى كومپيۋتەرگە سالىپ, ەڭ جيٸ كەزدەسەتٸن سٶزدەردٸ ٸرٸكتەسەك بولادى. ول قيىن ەمەس: تەك كٷش پەن ىنتا جەنە كٸشكەنە قاراجات كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاق تٸلٸن دامىتۋعا كەتكەن اقشانىڭ كٶبٸ دالاعا كەتكەن قارجى دەپ ايتۋعا بولادى. سەبەبٸ – ول قارجى ەشقانداي نەتيجە بەرگەن جوق.
- سٸز تٸلدٸ پروگرەسكە تٷسٸرۋ ارقىلى قوعامعا پروگرەسس جاساۋعا بولادى دەيسٸز. بٸراق بۇنىڭ كٶركەم ەدەبيەتكە كەرٸسٸنشە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن بە, ەدەبيەتٸمٸز ارتتا قالىپ قالادى دەپ ويلامايسىز با?
بٸرٸنشٸدەن, ەدەبيەتٸمٸز باياعىدا ارتتا قالىپ قالعان. قازٸر بٸزدە ەدەبيەت توقتاپ تۇر دەگەن پٸكٸرلەر بار. جٷزدەگەن رومانداردىڭ ٸشٸنەن «جۇلدىز» جۋرنالىنا باساتىن ەشتەڭە تابا المادىم دەگەن سٶزدەردٸ دە ەستٸگەم. قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ٸشٸندە وقۋعا تاتيتىن نەرسە جوق دەي المايمىن, بٸراق ەدەيبەت توقىراۋ كەزەڭٸندە ەكەنٸن مويىنداماسقا امال جوق.
ەكٸنشٸدەن, تٸل مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلسە, ٸس جٷرگٸزٸلسە, سول تٸلدە شەنەۋلٸكتەر سٶيلەپ تۇرسا, جينالىستار قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتسا, بۇل جاعداي ەدەبيەتكە كەدەرگٸ جاسايدى دەگەنگە كەلٸسپەيمٸن. كەرٸسٸنشە, ەدەبيەتتٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
مەن قازٸر تاقىرىپتىڭ دا شەكتەۋلٸلٸگٸن كٶرٸپ وتىرمىن. بٸزدە پوەزييا بار دەيمٸز. يە, پوەزييا بار, بٸراق تاعىدا سول – وتتىڭ باسى, وشاقتىڭ قاسى, ادامنىڭ جەكە سەزٸمٸ, تۋعان جەر, «تابيعاتتى سٷيەمٸن» دەگەننەن اسپايمىز. ال ساياسي ماعىناسى بار, ەلەۋمەتتٸك مەنٸ بار ازاماتتىق پوەزييا, بٸر كەزدەرٸ ەلدٸ دٷرلٸكتٸرەتٸندەي, كٶتەرەتٸندەي تاقىرىپتار قايدا كەتتٸ? بٸزگە كەرەگٸ – قازاق اقىندارىحالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جازۋى, وسى تاقىرىپتى كٶتەرۋٸ.
- بٸزدە ساياسات پەن ەدەبيەت ارالاسپاۋ كەرەك دەگەن كٶزقاراس بار. ول جٶنٸندە نە ايتاسىز?
ونداي كٶزقاراسقا مەن قوسىلمايمىن. كەز كەلگەن ٸس, كەز كەلگەن ادام, كەز كەلگەن ەرەكەت ساياساتتان تىس قالا المايدى. ول مٷمكٸن ەمەس. ەدەبيەت – ول بارىپ تۇرعان ساياسات. ساياسات ەدەبيەتكە بايلانىستى. ەدەبيەت حالىقتى ٶسٸرەدٸ, ەدەبيەت حالىقتىڭ دٷنيەتانىمىن كەڭەيتەدٸ جەنە ەدەبيەت كەندە قالسا, دٷنيەتانىمدى تارىلتادى. قازٸرگٸ قازاق ساياساتپەن اينالىسپايدى, ميتينگٸلەردەن ەش حابارسىز, ساياسي پارتييا, سايلاۋ دەگەنمەن جۇمىسى جوق. تولىققاندى ينتەرتتٸ ماسساعا اينالعان.
وسىنداي جاعداي قازاقتىڭ باسىنان بۇرىن دا ٶتكەن. ول كەزدە قازاقتى كٸم كٶتەردٸ? ۇيقىدا جاتقان قازاقتى الاشورداشىلار وياتتى, مٸرجاقىپ, احمەت, اليحاندار وياتتى. سول كەزدە قازاق ٶزٸنٸڭ تٸرٸەكەنٸن تانىپ, اۆتونومييا بولۋ كەرەك ەكەن دەپ, تٶبەسٸن كٶرسەتە باستادى. الاشورداشىلاردان باستالعان ەدەبيەت پەن پوەزييا ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. مەسەلەن, «ويان, قازاق!» – تۋعان-تۋىسقان تۋرالى شىعارما ما, ەلدە ساياسي ۇران با?! بايتۇرسىنوۆتىڭ «ماساسىن» الىڭىز – ول ساياساتتان اۋلاق پا?! وسىدان كەيٸن كٶپتەگەن رومانداردا, پوۆەستەر دە, پوەمالار دا جازىلدى. تەاترلاردا سپەكتاكلدەر قويىلدى. تٷگەلدەي بٸر رەنەسسانس جاسالدى.
تاعى بٸر مىسال كەلتٸرەيٸن – 60-جىلدار. ول كەزدە «قازاقتىڭ تاريحى جوق», «ۇلت جويىلادى», «تٸل جويىلادى»... دەگەن سٶزدەر كٶپ ايتىلدى. سول كەزدە قازاقتى بٸر كٶتەرۋ كەرەك بولدى. سوندا قازاقتى نە كٶتەردٸ? ونى كٶتەرگەن – ٶنەر بولدى. ەۋەزوۆ باستاعان روماندار جازىلدى, پوەزييا دٷركٸرەپ كەتتٸ, تاريحي روماندار – ەسەنبەرليننٸڭ, سماتاەۆتىڭ كەزەڭٸ باستادى.
قازٸر سول ستسەنارييدٸ قايتالاۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل بٸزگە اۋاداي قاجەت بولىپ تۇر. سوندىقتان مەن جاس ەدەبيەتشٸلەرگە ٷلكەن ٷمٸت ارتامىن. قازٸر ولار ازاماتتىق پوەزييا جاساۋى كەرەك. ەلەۋمەتتٸك تاقىرىپتاردى كٶتەرٸپ, «ٶيتتٸم-بٷيتتٸم», «ٶلدٸم-كٷيدٸم», «ساعىندىم», «ٶلدٸم-تالدىم» دەگەندٸ شەكتەۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا «قايدا جٷرسٸڭ قازاق», «ەل قايدا كەتٸپ بارادى», «ەڭسەڭدٸ كٶتەر», «بٸز قايدامىز» دەگەن تاقىرىپتاردى جازۋ كەرەك. قازاقي سارىنداعى باردتى, دجازدى, ساكسافوندى وركەسترگە قوسۋ كەرەك. بٷگٸنگٸ ٶركەنيەتتە «تۋىسقاندار» تاقىرىبى كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ وبەكتٸسٸ بولا المايدى. كٶركەم ەدەبيتتٸڭ وبەكتٸسٸ –قوعام.
دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبيەتتٸ قاراڭىز: ٶزەكتٸ, حالىقتىق, قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك. بٸز دە وسى تاقىرىپتاردى جازۋعا تيٸسپٸز. ال ەندٸ ونىڭ كٶركەمدٸك جاعى – ول ادامنىڭ ٶز تٸلٸن مەڭگەرۋٸنە بايلانىستى دەپ ويلايمىن.قايتكەندە دە سول كٶركەمدٸلٸككەنورمالانعان ەدەبي تٸل ارقىلى كەلۋ كەرەك.
- بٷگٸنگٸ تاڭدا لاتىن الفاۆيتٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلىپ جاتىر. 10-12 مىڭ سٶز قازاق تٸلٸن مەڭگەرٸپ كەتۋگە ازدىق ەتپەي مە? ونىڭ ٸشٸندە كٸرمە سٶزدەر دەاز ەمەس. سوندا بٸز باسقالاردان ەنگەن سٶزدەردٸ ٶزدەرٸنە قايتارىپ بەرەمٸز بە?
بۇل مەسەلەنٸڭ بەرٸ باتىس لينگۆيستيكاسىندا تالاي قوزعالعان, سان رەت كٶتەرٸلگەن. سوندىقتان بٸزگە ٷلگٸ بار. ەگەر مەن ايتىپ ٶتكەن جۇمىستار باستالسا, بەرٸن اقىلداسىپ وتىرىپ جٷزەگە اسىرۋعا بولادى. ونى جالپى لينگۆيستيكانىڭ زاڭدارىنا سٷيەنٸپ وتىرىپ جاساعان جٶن.
قازٸق تٸلٸ, راسىندا دا, اگرارلىق قوعامدا ٶتە باي بولعان. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جٷز تومىن تٷگەل اقتاراتىن بولساق, تالاي-تالاي سٶزدەردٸ تاۋىپ الۋعا بولادى. وسىدان 30 جىل بۇرىن قىتاي ەلٸ بالاقتارىن تٷرٸپ الىپ, پلانتاتسييادان شىقپايتىن, كٷرٸشتەن باسقا ەشتەڭە بٸلمەيتٸن. ال قازٸر قىتايتٸلٸ تٷگەلدەي يندۋستريالدى تٸلگە اينالدى. كەزٸندە اعىلشىندار, بٸزدە ٶندٸرٸس دامىماي تۇرعان شاقتا, تەك مەتافورالار مەن تەڭەۋلەر ەستۋشٸ ەدٸك دەيدٸ. ال يندۋسترييالاندىرۋ قالاي باستالدى – اعىلشىن تٸلٸ نورمالانىپ, قاتىپ قالدى. بارلىق ۇعىم ٶز ورنىندا, شەگەلەۋلٸ. بٸراق ۇعىمداردىڭ بەرٸ قاتىپ قالسا, قازاق تٸلٸ دە «قاتىپ قالادى» دەگەن سٶز جوق. اعىلشىنداردىڭ ەدەبيەتٸ دامىماي قالدى ما?! سوندىقتان ٶركەنيەتكە قوسىلۋ, ەنۋ, باس ييۋ ارقىلى تٸلدٸ ەمبەبەپ قاعيدالارعا سٷيەنە وتىرىپ دامىتۋعا بارلىق مٷمكٸندٸك بار. تەك تالماي جۇمىس جاساساق بولعانى.
- مىسالى, اۆتويندۋسترييانى الايىق, دٶڭگەلەك پەن تەجەۋٸشتەن باسقا قازاق سٶزدەرٸ جوق. ونداي جاعدايدا قايتەمٸز?
جاڭا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, قازاق تٸلٸنٸڭ يندۋسترييالانۋى اياقكيٸم فابريكاسىنان, سٷت ٶنٸمدەرٸنەن, جٷن, تەرٸ ٶندٸرٸستەرٸنەن باستاپ بٸرتٸندەپ باستالۋى كەرەك. بٸزدەر بٸر مەزەتتە ماشيناجاساۋعا بارا المايمىز, وندايعا تەك قازاق تٸلٸ عانا ەمەس, كٶپتەگەن حالىقتىڭ تٸلدەرٸ دايىن ەمەس. بٸزگە ەڭ بولماساچەحتار مەن پولياكتاردىڭ دەڭگەيٸنە جەتٸپ الۋ قاجەت. تٸلٸمٸزدٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە گۋمانيتارلىق سالادا ٸسجٷرگٸزەتٸن دەڭگەيگە جەتكٸزۋ ماقساتىن قويۋىمىز كەرەك. ال جوعارى تەحنيكالىق سالا – بٸز ٷشٸن عيماراتتىڭ 30-قاباتىمەن پارا-پار. بٸز الدىمەن بٸرٸنشٸ قاباتتى يگەرٸپ, سوسىن 2-قاباتقا شىعۋىمىز كەرەك. سوسىن بارىپ 3-قاباتقا كٶز سالۋىمىزعا بولادى. ارى قاراي بەرٸ اعىلشىنشا كەتەتٸن شىعار. بٸز ٷشٸن ول دا جامان ەمەس.
- ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸن قاراڭىزشى: ونىڭ تٸلٸ تٸپتٸ كەيٸنگٸ اقىنداردان ٶزگەشە تٸل. ابايدا ارتىق, كٶپ سٶز جوق. بٸراق بٸز سودانشىعىپ كەتكەن سەكٸلدٸمٸز. كٶپ سٶزدٸلٸك كەيٸننەن قوسىلعان سيياقتى. وسىنىڭ سەبەبٸ نەدە?
بۇل سۇراقتىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ – قازاق ەلٸ اگرارلى قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ وتىر, ال قازاقستان بولسا –يندۋستريالدى قوعامعا ٶتٸپ كەتتٸ. وسى ەكٸ نەرسە قاتار جٷرۋٸ كەرەك ەدٸ. قازاق ٶزٸ يندۋستريالدى قوعامعا ٶتٸپ, ٶزٸمەن قوسا تٸلٸن دە,رۋحىن دا سول قوعامعا ٶتكٸزۋٸ كەرەك. ەگەر قازاقتىڭ ٶزٸ ٶتپەي, اۋىلدان شىعا الماسا, ورىستار كەلٸپ, قازاق تٸلٸن جاساپ بەرە ما?!
مەن ابايدىڭ توقسان توعىز ٶلەڭٸن جاتتاپ ٶسكەندەردٸڭ بٸرٸمٸن. مەكتەپتەن باستاپ ابايدىڭ ٶلەڭدەرٸن قولدى سٸلتەپ قويىپ جٷرٸپجاتقا ايتتىق. بٸراق بٷگٸن بٸز ابايدان وزۋىمىز كەرەك دەسەڭ, «سەن ابايدان وزاتىن كٸمسٸڭ» دەگەندەر شىعادى. ەگەر ابايدان وزباساق, وندا قوعام الدىعا جىلجىمايدى – وسىنى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. اباي – ٶز زامانىنىڭ ادامى. ابايدىڭ ۇلىلىعىن ەبدەن تانىدىق, وعان كٷمەن جوق. كەز كەلگەن جەردە ەدەبيەت پەن مەدەنيەتكە قاتىستى سٶز بولسا, ابايسىز سٶيلەمەيمٸز.
ەرينە, ابايعا كٸر كەلتٸرۋ – كٷنە. بٸراقابايدىڭ زامانى – قازاقتىڭ اگرارلى قوعامىنىڭ زامانى. ابايدىڭ تۇسىندا ٷيٸر-ٷيٸر جىلقى, مىڭعىرعان جايلاۋبولدى. بٸراق قازٸر زامان مٷلدە باسقا. سول زاماندى اڭعارۋ كەرەك. ونى سەزٸنۋ كەرەك. التىنبەك سارسەنباەۆ ايتقانداي, قازاق تٸلٸ – قالالىق تٸل بولعان زاماندا عانا مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ. سول سيياقتى قازاق ەدەبيەتٸ دە قالالىق بولعاندا عانا دەرەجەسٸ ٶسەدٸ.
ول نە دەگەن سٶز? ول قالادا جٷرگەن ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن قازٸرگٸ زاماننىڭ دەڭگەيٸندە اشا بٸلۋ كەرەك دەگەن سٶز. ەدەبيەت وسىمەن اينالىسۋى كەرەك. باسقا جول جوق.
جازىپ العان –
ازامات شورمانحانۇلى,
«D»
