(сурет e-event.kz сайтынан алынды)
ساياساتتانۋشى راسۇل جۇمالىنىڭ پٸكٸرٸنشە, پۋتين قازاقستاندى تەۋەلسٸز ەل دەپ ەسەپتەمەيدٸ ەرٸ ٶزٸنٸڭ «تەڭ دەرەجەدەگٸ ەرٸپتەستەرٸمەن» ساناسقىسى جوق. ول بۇعان ناقتى دەرەك كەلتٸردٸ.
بۇعان قوسا جۇمالى: «ۇلتشىل, مەملەكەتشٸل ۇستانىمداعى ازاماتتاردى مەملەكەتتەن اقشا الاتىن اقپارات قۇرالىنا شىعارمايدى. پەلەنشە مەن تٷگەنشەنٸڭ اتى كٸرگەن «قارا تٸزٸم» بار» دەيدٸ.
– ٶتكەن اپتادا ۆلاديمير ۆلاديميرۇلى جۇرتپەن تٸكەلەي جەلٸدە پٸكٸرلەستٸ. «رەسەيدەن تىس جەردە تۇراتىن ورىستاردىڭ جايلى ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ ينتەگراتسييا ارقىلى جٷزەگە اسىرامىز» دەدٸ. مۇنىسى نەسٸ?
– پۋتيننٸڭ بۇل جولعى سۇراق-جاۋابى بىلتىرعىدان بٶلەك. باستىسى, ارىنى باسىلعان.
بىلتىر «ۋكراينانىڭ مەسەلەسٸن بٸز شەشەمٸز», «كيەۆتەگٸ جاڭا بيلٸك – فاشيستەر» دەپ ايىپتاعان پۋتين ٶزگەرە قالدى. مۇنداي ەڭگٸمەلەر بۇل جولى ايتىلعان جوق. ەسەسٸنە, «ۋكراينانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى داعدارىس بۇل ەلدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸ, ولاردى ۋكراينا ٶزٸ شەشۋٸ كەرەك, بٸزدٸڭ بۇل ٸسكە ارالاسۋعا قاقىمىز جوق, تەك قانا ٶز ويىمىزدى ورتاعا سالۋعا دەمەلٸمٸز. ۋكراينادان بٸر نەرسەنٸ تالاپ ەتەمٸز. كيەۆ كرەملگە تەڭ دەرەجەدەگٸ ەرٸپتەس, سەرٸكتەس رەتٸندە قاراۋى كەرەك» دەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, ٶتە ٶركەنيەتتٸ سٶيلەدٸ.
– پۋتيننٸڭ قاتقىل, اششى پٸكٸردەن باس تارتۋىندا نە جاتىر? بۇل بەكەر ەمەس شىعار?
سٶز جٷزٸندە «بٸز تەڭ دەرەجەدەگٸ ەرٸپتەسپٸز» دەيدٸ. ٸس جٷزٸندە ساناسپايدى. كەيدە ونىڭ ٸشٸندە ورىستٸلدٸ ازاماتتارعا كەلگەندە ارانداتاتىن, بٸرجاقتى مەلٸمدەمە جاسايدى. ول ورىستٸلدٸ ازاماتتاردىڭ قازاقستان نەمەسە بەلارۋس تۇرعىنى ەكەنٸن ەكٸنشٸ رەتكە قالدىرادى. جالپى, بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ جاعدايىن ويلاۋعا ونىڭ ەشقانداي زاڭدىق نەمەسە ساياسي قاقى جوق.
وسى جولعى سۇراق-جاۋاپتا جۇمساق سٶيلەۋٸنٸڭ ٶزٸ ونىڭ ٶز قاتەلٸگٸن تٷسٸنگەندٸكتەن, مويىنداعاندىقتان ەمەس, سوعان مەجبٷر بولعاندىقتان ۋاقىتشا جاسالعان تاكتيكالىق ەرەكەتٸ دەپ تٷسٸنۋ كەرەك.
وسىدان 6 اي بۇرىن پۋتين بٸر باسىلىمعا سۇحبات بەردٸ. «رەسەيدٸڭ ٶز اۋماعىنان تىس ەسكەري بازالارى تەك ەكٸ مەملەكەتتە عانا بار. بٸرٸ – ارمەنييادا, ەندٸ بٸرٸ – تەجٸكستاندا» دەدٸ. رەسەيدٸڭ بٸزدٸڭ ەلدە 6 ەسكەري بازاسى مەن پوليگونى ورنالاسقان. ونى ايتقان جوق. دەمەك, پۋتيننٸڭ تٷسٸنٸگٸندە قازاقستان شەتەل, بىلايشا ايتقاندا ٶز الدىنا بٶلەك مەملەكەت ەمەس.
– بٸر سٶزٸڭٸزدە قازاقستان مەن ۋكراينانىڭ ۇقساس تۇستارى ٶتە كٶپ دەپسٸز. مىسالعا?
– سىرتتاعى ەلەم رەسەيمەن شەكتەلمەيدٸ. «ورىس كەتسە, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە تۇمسىق تىعاتىن, بٸزدٸ جاۋلاعىسى كەلەتٸندەر پايدا بولادى. ولاردان ساقتايتىن جالعىز كٷش – رەسەي» دەگەن ويدان ارىلۋ كەرەك.
ۋكراينانىڭ بٸزگە ۇقساس تۇستارى كٶپ. سونىڭ بٸرٸ ورىستٸلدٸلەردٸڭ مەسەلەسٸ, رەسەيدٸڭ ەسەرٸ, پۋتيننٸڭ قازاقستان مەن ۋكرايناداعى ورىستٸلدٸ ازاماتتاردى ٶز مٷددەسٸنە پايدالانۋعا تىرىسۋى, ٸشكٸ ٸسٸمٸزگە قول سۇعۋى.
جالپى, «قىزىل يمپەرييانىڭ» شەكپەنٸنەن شىققان ەلدەردە ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ ويانۋ پروتسەسٸ ەلٸ جٷرٸپ جاتىر. كرەمل بۇل ٷردٸستٸ تەجەۋگە, كەڭەستٸك زامانداعى پسيحولوگييانى, وي-ٶرٸستٸ ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋدا.
ٶز سالامىز بويىنشا تٷرلٸ باسقوسۋدا بولام. رەسەيشٸل ساراپشىسىماقتاردىڭ العا تارتاتىنى: «ۋكرايناداعى جاعداي قازاقستاندا بولۋى مٷلدە مٷمكٸن ەمەس! ولارىڭىز نە, ويباي? ۋكراينا مٷلدە بٶلەك مەملەكەت قوي. رەسەي ٶز ەرەكەتٸن قازاقستاندا قايتالاۋى مٷمكٸن دەگەن بولجامدى مٷلدەم ويعا الماڭىزدار!» دەيدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ ساياسات. قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ ويىن, ساناسىن ۇيىقتاتىپ تاستاۋعا باعىتتالىپ وتىر.
وسىدان 6 اي بۇرىن پۋتين بٸر باسىلىمعا سۇحبات بەردٸ. «رەسەيدٸڭ ٶز اۋماعىنان تىس ەسكەري بازالارى تەك ەكٸ مەملەكەتتە عانا بار. بٸرٸ – ارمەنييادا, ەندٸ بٸرٸ – تەجٸكستاندا» دەدٸ. رەسەيدٸڭ بٸزدٸڭ ەلدە 6 ەسكەري بازاسى مەن پوليگونى ورنالاسقان. ونى ايتقان جوق. دەمەك, پۋتيننٸڭ تٷسٸنٸگٸندە قازاقستان شەتەل, بىلايشا ايتقاندا ٶز الدىنا بٶلەك مەملەكەت ەمەس.
ورتاق ۆاليۋتانى الايىق. بىلتىر لۋكاشەنكو مەن نازارباەۆ: «اسىعۋدىڭ رەتٸ جوق. بۇل مەسەلەنٸ 10-15 جىلدان كەيٸن قاراستىرساق تا كەش ەمەس» دەگەن. پۋتين مۇنى قايتا كٶتەردٸ.
رەسەيدەگٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ نە دەگەنٸنە نازار اۋدارساڭىز: «پۋتين پورۋچيل سوزدات ەدينۋيۋ ۆاليۋتۋ ەۆرازييسكوگو سويۋزا», «پۋتين دال پورۋچەنيە سوزدات ەدينۋيۋ ۆاليۋتۋ. نازارباەۆ ي لۋكاشەنكو ۋزنايۋت وب ەتوم يز روسسييسكيح گازەت» دەيدٸ. بۇل ورىس گازەتتەرٸندەگٸ ماقالالاردىڭ اتاۋى!
رەسەيدەن تىس ەلدەردە ٶمٸر سٷرەتٸن ورىستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, تٸلدٸك مەسەلەسٸ پۋتين ٷشٸن جەلەۋ. ولاردىڭ تاعدىرىن ويلاپ وتىرعان ول جوق. مۇنى قازاقتار, ۋكرايندار عانا ەمەس, ورىستٸلدٸ ازاماتتار دا تٷسٸنۋٸ كەرەك.
– بٸز كرەملدٸڭ اقپاراتتىق-يدەولوگييالىق كەڭٸستٸگٸندە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز دەپ ايتۋعا بولا ما?
– بٸزدٸڭ اقپارات سالاسىنىڭ 80 پايىزى رەسەيدٸڭ قولىندا. ونىڭ ٶزٸن ازسىنىپ وتىر. سونىڭ بٸرٸ – ورتاق اقپاراتتىق كەڭٸستٸك قۇرۋ.
ورتاق دەگەنٸمٸز نە? ەرينە, رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى, ورتاق ۆاليۋتا دەگەن, ەرينە, رۋبل, ورتاق پارلامەنت دەگەن, ەرينە, رەسەيدٸڭ گوسدۋماسى. سوسىن, بٸزدە مەسكەۋگە جۇمىس ٸستەيتٸن تاريحشىلار, ەكونوميستەر, ساياساتتانۋشىلار بار. كرەمل قازاقستاندىق قوعامدا رەسەيشٸل كٶزقاراستى قالىپتاستىرۋعا قىرۋار قارجى جۇمساۋدا. بۇل ەلگٸندەي ساياساتتانۋشىلاردىڭ ٶز نيەتٸ ەمەس. مەسكەۋدٸڭ ايداپ سالۋمەن, اقشا بەرۋمەن جٷرگٸزٸپ وتىرعان دٷنيەسٸ.
بٸر قىزىعى, بۇلارعا كەدەرگٸ جوق. ال ۇلتشىل, مەملەكەتشٸل ۇستانىمداعى ازاماتتاردى ٷكٸمەتتەن اقشا الاتىن اقپارات قۇرالىنا شىعارمايدى. ەستۋٸمشە, بەلەنشە مەن تٷگەنشەنٸڭ اتى كٸرگەن «قارا تٸزٸم» بار.
تەۋەلسٸزدٸك العالى كيەۆ قىرىمدى ۋكرايندىق ەتە المادى. اقپاراتتىق, يدەولوگييالىق جۇمىستار اتقارعان جوق. قىرىم ۋكراينانىڭ قۇرامىندا بولسا دا, «ورىس ەلەمٸندە» ٶمٸر سٷردٸ. مۇندا ۋكراينا ەمەس, رەسەيدٸڭ ارنالارى حابار تاراتتى. رەسەيدٸڭ جۇلدىزدارى كونتسەرت بەردٸ. سايىپ كەلگەندە قىرىمداعى ورىس حالقى ٷشٸن ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق.
– ساياساتتانۋشى رٷستەم قادىرجانوۆ ۋكرايناعا قاتىستى بٸر جولعى جيىندا: «ەرتەڭ كرەمل دەل بۇل ستسەنارييدٸ قازاقستاندا قايتالاسا, قازاق قولىنا قارۋ الادى. ال ورىس شە? ولار قايتپەك? قازاقتىڭ ارتىنان ەرە مە, ەلدە باسقىنشىلاردى (نەمەسە ٶزٸنٸڭ ەتنيكالىق باۋىرلارىن) نان مەن تۇز كٶتەرٸپ قارسى الا ما?» دەدٸ. قالاي ويلايسىز, بۇلاي دەۋگە نەگٸز بار ما?
– ٶتە اۋىر ساۋال. تالاي ادامنىڭ ويىندا جٷر.
ۋكرايناداعى وقيعالار بٸزدٸڭ قوعامدى ەكٸگە جاردى. مۇنىڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸڭ ەلسٸزدٸگٸن بٸلدٸرەتٸن جايت.
وسىنداعى «ٶزٸمٸزدٸڭ ورىستار» ٶزدەرٸن رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى دەنەكەر ەمەس, ەل ازاماتى رەتٸندە سەزٸنۋگە, تاعدىرىن, بالا-شاعاسىنىڭ بولاشاعىن وسى ەلمەن بايلانىستىرۋعا تيٸستٸ ەدٸ. بٸراق وسى ۋاقىتقا دەيٸن بيلٸك ولاردىڭ كٶكەيٸندە مۇنداي سەزٸم تۋدىرۋ ٷشٸن قانداي دا بٸر يدەولوگييالىق جۇمىس اتقاردى ما, نە بٸتٸردٸ?
بٸر مىسال. رەسەي قىرىمدى الدى. رەفەرەندۋم ٶتكٸزدٸ. راس, ٶرەسكەل زاڭ بۇزدى. بٸراق, رەفەرەندۋم نەتيجەسٸندە حالىقتىڭ بٸرتالاي بٶلٸگٸ رەسەيگە قوسىلاتىنىن ايتتى. سەبەبٸ نەدە?
قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸنە قارايىق. حالىق ەرتەدەن قارا كەشكە دەيٸن رەسەيدٸڭ «نتۆ», «رەسەي-24» ارنالارىن كٶرەدٸ. مۇنداعى حالىق ۋكرايناداعى وقيعالارعا كرەملدٸڭ كٶزٸمەن قاراپ وتىر. بٸراق بۇعان ولاردى كٸنەلاۋدىڭ جٶنٸ بار ما? بەلكٸم, بۇل رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارىن قازاقستاندا تايراڭداتىپ قويعان بيلٸكتٸڭ كٸنەسٸ شىعار? ۋكرايناداعى وقيعالار كٶرسەتكەندەي بۇل كٷندەردٸڭ كٷنٸ ٷلكەن قاسٸرەتكە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن.
– راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن,
دۋمان بىقاي
