قىرىم تٷبەگٸندەگٸ تاتارلاردىڭ قازٸرگٸ احۋالى قانداي? ولار رەسەيدٸ رەسمي بيلٸك رەتٸندە مويىنداي ما? ٶتكەن جىلعى رەفەرەندۋمعا قانداي باعا بەرەدٸ? كرەمل ولاردىڭ تاعدىرىنا قانشالىقتى الاڭداپ وتىر? «قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ وسى جەنە ٶزگە دە ساۋالدارىنا قىرىم تاتارلارىنىڭ مەدجليسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى يلمي ۋمەروۆ جاۋاپ بەردٸ.
– كەيبٸر ورىس ساياساتتانۋشىلارى, ساياساتكەرلەرٸ «قىرىم تاتارلارى قالىپتاسپاعان ۇلت» دەيدٸ. وسى سٶز قانشالىقتى قيسىندى? بۇل سٸزدەردٸڭ اشۋلارىڭىزعا تيمەي مە? بۇعان نە دەپ جاۋاپ قاتار ەدٸڭٸز?
– الدىمەن مىنانى ايتايىن. قىرىم تاتارلارى قىرىم تٷبەگٸندە قالىپتاسقان جەنە 400 جىل بويىنا ٶز مەملەكەتٸ بولعان حالىق.
قىرىم تاتارلارى مەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ اراسىنداعى بٷگٸنگە دەيٸنگٸ قارىم-قاتىناس تراگەدييالىق وقيعالارعا تولى. رەسەي يمپەريياسى قىرىمدى ەجەپتەۋٸر ۇزاققا سوزىلعان ايقاستان كەيٸن, 1783 جىلى قول استىنا قاراتادى. قىرىم حاندىعىن بٸرجولاتا قۇرتادى. حاندىق سول كەزدەگٸ اسا ىقپالدى ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولاتىن.
– سٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا رەسەيدٸ «قۇبىجىققا» تەڭەپسٸز. بۇلاي دەۋٸڭٸزگە نە سەبەپ بولدى?
– مەنٸڭ عانا ەمەس, جالپى تاتارلاردىڭ تاريحي ساناسىنداعى رەسەي – «قۇبىجىق ەل». XVIII عاسىردىڭ اياعىنداعى جەنە حح عاسىردىڭ باسىنداعى ەركٸنەن تىس ەميگراتسييانىڭ كەسٸرٸنەن تٷبەكتەگٸ قىرىم تاتارلارىنىڭ سانى كٷرت ازايىپ كەتتٸ. بۇل كٸمنٸڭ كەسٸرٸنەن بولدى دەپ ويلايسىز?
قىرىم اۆتونومدى كەڭەس سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى كەزٸندەگٸ قۋعىن-سٷرگٸندٸ دە ەشقاشان ۇمىتپايمىز. كەشٸرمەيمٸز. بٸزدٸ تۋعان جەرٸمٸزدەن قۋۋ, 1944 جىلدىڭ 18 مامىرىنداعى جاپپاي جەر اۋدارۋ قىرىم تاتارلارىنىڭ ەڭ ٷلكەن تراگەديياسى.
– «قىزىل يمپەرييا» قۇلاعاننان كەيٸن عانا تاتارلار كٸندٸك قانى تامعان جەرگە قايتىپ ورالۋعا مٷمكٸندٸك الدى. بٸراق سوندا دا قورىقتىق. ٶتكەننٸڭ ەلەسٸ قالعان عوي كٶز الدىمىزدا. تاعى دا قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرايمىز با دەپ قاۋٸپتەندٸك.
كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا قىرىم تاتارلارى دا ٷلەس قوستى. 50 جىل بويىنا قىرىم تاتارلارىنىڭ ۇلتتىق قوزعالىسى قالىپتاستى, دامىدى. 50 جىل بويىنا بٸز تۋعان جەرٸمٸزگە قايتٸپ كەلۋ ٷشٸن كٷرەستٸك.
قىرىمعا جاپپاي كٶشٸپ كەلگەننەن كەيٸن (بۇل 90-شى جىلداردىڭ باسى بولاتىن) كٶپتەگەن قيىندىقتار تۋدى. بۇل بٸر جاعىنان زاڭدى. تەۋەلسٸزدٸك العان ۋكراينا اياعىنان ەندٸ-ەندٸ تۇرىپ جاتقان كەز ەدٸ بۇل.
بەرٸنەن بۇرىن قىرىم تاتارلارى وسىنداعى ٶز بيلٸگٸنەن زارداپ شەكتٸ. حالىق پەن بيلٸكتٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كٷردەلٸ بولاتىن. قازٸر دە سولاي. بٸر كەزدەرٸ كيەۆتٸڭ الدىندا قىرىم تاتارلارىن سۇمپايى ەتٸپ كٶرسەتكٸسٸ كەلگەندەر, قازٸر بۇل ەرەكەتٸن مەسكەۋٸڭ الدىندا جالعاستىرىپ جاتىر. سونداي بٸر توپ بار...
– قازٸرگٸ كٷنٸ مەدجليستٸڭ ىقپالى قانداي? جالپى بۇل ۇيىم قاشان, قالاي قۇرىلدى?
[caption id="attachment_10272" align="alignright" width="196"]
– 1991 جىلى قىرىم تاتارلارى ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸلەرٸ قۇرىلتاي ٶتكٸزٸپ (250 دەلەگاتتىڭ باسىن قوسقان حالىقارالىق سەزد) قىرىم تاتارلارىنىڭ مەدجليسٸن تاڭدادى. بۇل 33 ادامنان تۇراتىن جەنە سايلاناتىن ٶكٸلەتتٸ ورگان. سودان بەرگٸ ۋاقىتتا مەدجليس تاتار حالقىنىڭ مەملەكەتتٸك جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ سٶزٸن سٶيلەيتٸن, مٷددەسٸن قورعايتىن بٸردەن-بٸر قۇرىلىمعا اينالدى.
1999 جىلدان باستاپ مەدجليس تولىق قۇرامىندا سول كەزگٸ ۋكراينا پرەزيدەنتٸ لەونيد كۋچمانىڭ جارلىعىنا ساي ۋكراينا پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قىرىم تاتارلارىنىڭ رەسمي ٶكٸلدٸگٸ رەتٸندە مويىندالدى.
مەن مۇنىڭ بەرٸن بەكەرگە ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ەسٸرەسە, قازٸرگٸ تمد كەڭٸستٸگٸندەگٸ حالىقتار بٸزدٸ ٶمٸر بويى بوداننان كٶز اشپاعان ەل دەپ ويلاماۋى كەرەك. دەل وسى تاريحي جاعدايلاردى تٷسٸنە وتىرىپ سٸزدەر قازٸرگٸ قىرىم تاتارلارىنىڭ رەسەيگە قوسىلۋعا نە سەبەپتٸ قارسى شىققانىن تٷسٸنەسٸزدەر. رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى «قىرىم تاتارلارى رەسەيگە قوسىلعانى ٷشٸن ٶزدەرٸن باقىتتى سانايدى» دەپتٸ. مۇنىڭ ەشبٸرٸنە سەنبەڭٸزدەر. باقىتتان باسىمىز اينالىپ جٷرگەن جوق...
تاعى بٸر ايتا كەتەر جايت, نەگٸزٸندە بۇل رەفەرەندۋمعا قىرىم تۇرعىندارىنىڭ 35-40 پايىزى عانا قاتىستى. رەسەيشٸل بيلٸكتٸڭ 83 پايىز دەگەن دەرەگٸ ٶتٸرٸك. ال ەلگٸ 35-40 پايىز قىرىم تاتارلارىن كٷشتەپ كٶشٸرگەننەن كەيٸن وسىندا قونىستانىپ العان, رەسەيدٸ شىن جٷرەگٸمەن سٷيەتٸن, ۋكراينانى شىن نيەتٸمەن جەك كٶرەتٸندەر...تۇرعىنداردىڭ بۇل توبى شىنىمەن دە باقىتتى, ال ٶزگەلەرٸ شە? بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزبەن كٸم ساناسادى?
– قىرىمداعى ەزٸرگٸ احۋال قانداي?
– قازٸرگٸ جاعداي اۋمالى-تٶكپەلٸ. مۇنىڭ ٶز سەبەبٸ بار. قازٸر بارلىعىن قامتىپ ايتۋ مٷمكٸن ەمەس.
قىرىم تاتارلارىنىڭ 99 پايىزى رەفەرەندۋمعا بويكوت جارييالادى جەنە ونىڭ نەتيجەلەرٸمەن كەلٸسكەن جوق. نەگە? مۇنى ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر. بۇل رەفەرەندۋم مٷلدەم زاڭسىز, تيٸسٸنشە ونىڭ نەتيجەلەرٸ دە تٷككە تۇرمايدى.
بٸز قىرىمدى رەسەي اگرەسسيياسىنا تاپ بولعان ۋكراينانىڭ بٸر بٶلٸگٸ دەپ ەسەپتەيمٸز.
تاريحتىڭ دا ٶز زاڭدىلىقتارى بار. بٷگٸن بولماسا ەرتەڭگٸ كٷنٸ قىرىمدى باسىپ العاندار, كٷشتەپ قول استىنا قاراتقاندار حالىقارالىق قۇقىق نەگٸزٸندە ٶز جازالارىن الادى.
تاعى بٸر ايتا كەتەر جايت, نەگٸزٸندە بۇل رەفەرەندۋمعا قىرىم تۇرعىندارىنىڭ 35-40 پايىزى عانا قاتىستى. رەسەيشٸل بيلٸكتٸڭ 83 پايىز دەگەن دەرەگٸ ٶتٸرٸك. ال ەلگٸ 35-40 پايىز قىرىم تاتارلارىن كٷشتەپ كٶشٸرگەننەن كەيٸن وسىندا قونىستانىپ العان, رەسەيدٸ شىن جٷرەگٸمەن سٷيەتٸن, ۋكراينانى شىن نيەتٸمەن جەك كٶرەتٸندەر...تۇرعىنداردىڭ بۇل توبى شىنىمەن دە باقىتتى, ال ٶزگەلەرٸ شە? بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزبەن كٸم ساناسادى?
قىرىم اۆتونومدى كەڭەس سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى كەزٸندەگٸ قۋعىن-سٷرگٸندٸ دە ەشقاشان ۇمىتپايمىز. كەشٸرمەيمٸز. بٸزدٸ تۋعان جەرٸمٸزدەن قۋۋ, 1944 جىلدىڭ 18 مامىرىنداعى جاپپاي جەر اۋدارۋ قىرىم تاتارلارىنىڭ ەڭ ٷلكەن تراگەديياسى.
– وسىنداعى ورىس بيلٸگٸ مەن قىرىم تاتارلارىنىڭ قازٸرگٸ قارىم-قاتىناسى قانداي?
– ناشار. بٷلدٸرگەن بٸز ەمەسپٸز. بىلتىر, بيلٸكتٸڭ بٸزدٸڭ حالىققا دەگەن كٶزقاراسىن انىق اڭعارتاتىن بٸراز وقيعا بولدى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.
تەك بٸرنەشەۋٸن عانا مىسالعا كەلتٸرەيٸن: قىرىمعا تاتارلاردىڭ كٶشباسشىسى, ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن تۇلعالار مۇستافا جەمٸلوۆ پەن رەفات چۋباروۆتىڭ كٸرۋٸنە تىيىم سالدى. بۇل ٶز الدىنا... شىدادىق. ارتىنشا سيمفەروپولدٸڭ ورتالىعىندا 18 مامىرداعى جەر اۋدارۋدىڭ قۇرباندارىن ەسكە الاتىن قارالى ميتينگٸ ٶتكٸزۋگە تىيىم سالدى. شەرۋدٸ قالانىڭ شەتٸندە ٶتكٸزۋگە مەجبٷر بولدىق. تٶبەمٸزدەن تٸكۇشاقتارمەن باقىلاپ جٷردٸ. ونىڭ شۋىنىڭ ٶزٸ قۇلاق-ەتٸمٸزدٸ جەپ قويدى. جيىننان بەرەكە كەتتٸ. نە ايتىپ, نە قويعانىمىزدى بٸلمەدٸك.
26 اقپاندا قىرىم اۆتونومدى رەسپۋبليكاسى جوعارى كەڭەسٸنٸڭ الدىندا بەيبٸت شەرۋ ٶتكٸزگەن ازاماتتاردى تەرگەۋگە الدى, ٷيلەرٸن تٸمٸسكٸلەدٸ, تۇتقىندادى. ەڭ قىزىعى, بۇل كەزدە رەفەرەندۋم ەلٸ ٶتكٸزٸلمەگەن بولاتىن, ال قىرىمدا ۋكراين جالاۋى جەلبٸرەپ تۇرعان...
باسقىنشى بيلٸك مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. كەيٸننەن مەدجليس تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى احتەم چييگوزانى قاماۋعا الدى, ارتىنشا قىرىم تاتارلارىنىڭ حابار تاراتاتىن كٷللٸ ەلەمدەگٸ جالعىز تەلەارناسى اتر-دٸ, بالالار تەلەكانالى «لياليانى» جەنە «مەيدان» راديوستانساسىن جاپتى. مۇنى ەرٸ قاراي دا جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. مىسالدار ٶتە كٶپ. قايسٸبٸرٸن ايتايىن. ەستٸر قۇلاق, كٶرەر كٶز بولسا, قىرىم تاتارلارىنىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايى ەسكەرٸلەر. تەك شىدام كەرەك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان, دۋمان بىقاي
انىقتاما
يلمي ۋمەروۆ. ۋكراينانىڭ مەملەكەتتٸك قايراتكەرٸ. 2015 جىلدان باستاپ قىرىم تاتارلارىنىڭ مەدجليسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى. 2002-2005 جىلداردىڭ ارالىعىندا قىرىم جوعارى كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 2005-2014 جىلعا دەيٸن باقشاساراي اۋداندىق مەملەكەتتٸك ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارعان.
