Dalanews.kz اتالعان ماتەريالدىڭ قازاق تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
...
سوڭعى كەزدەرٸ اۋعانستانداعى حاوس جاعدايىندا سەرٸكتەس رەتٸندە قىتاي مەن رەسەي كٶش باستاپ تۇرعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جيٸ نازارعا ٸلٸگٸپ جٷر.
شىۇ شىعۋ تاريحىنا توقتالساق, 1996 جىلى كسرو ىدىراعاننان كەيٸن قىتاي مەن رەسەي تەرروريزم قاۋپٸنەن قورقىپ, شەكارالىق باقىلاۋ سالاسىنداعى سەنٸمدٸ نىعايتۋ ماقساتىندا شانحاي بەستٸگٸ قۇرىلىمىن قۇردى.
ودان كەيٸن 2001 جىلى شانحان ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلدى. وعان سەگٸز ەل — قىتاي, رەسەي, ٷندٸستان, پەكٸستان جەنە ورتالىق ازييانىڭ تٶرت ەلٸ (ٶزبەكستان, قازاقستان, قىرعىزستان جەنە تەجٸكستان) كٸرەدٸ, بٸراق قىركٷيەك سامميتٸندە يران دا تولىق قۇقىلى مٷشە رەتٸندە قابىلداندى.
نەتيجەسٸندە قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى سانى توعىزعا جەتتٸ. باقىلاۋشى ەلدەر قاتارىندا موڭعولييا, بەلارۋس جەنە اۋعانستان بار.
شىۇ – نەگٸزگٸ ماقساتى تەرروريزمنٸڭ, ەسٸرتكٸ ساۋداسىنىڭ جەنە باسقا دا ترانسشەكارالىق قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, بٸراق قاتىسۋشىلار بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسييالاردىڭ تۋى استىندا وقۋ - جاتتىعۋلار ٶتكٸزۋ ارقىلى ەسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى دا نىعايتىپ وتىرادى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, 17 قىركٷيەكتە تەجٸكستاننىڭ اۋعانستانمەن شەكارالاس استاناسى دۋشانبەدە ۇيىمنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سامميت ٶتتٸ.
سامميتكە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارىنان بٶلەك, باقىلاۋشى ەلدەردٸڭ, سونداي-اق, شاقىرىلعان ەل رەتٸندە قاتىسقان تٷركٸمەنستاننىڭ كٶشباسشىلارى قاتىستى.
ەگەر اتالعان ەلدەردٸڭ گەوگرافيياسىنا قاراساق, ولار ەۋرازييا كونتينەنتٸن رەسەيدەن سولتٷستٸككە قاراي قىتاي مەن ورتالىق ازييا ارقىلى ٷندٸستانعا دەيٸن قامتيدى.
ەگەر بۇل تٸزٸمگە رەسمي مٷشە بولعان يراندى قوسار بولساق, وندا بۇل توپتىڭ تاياۋ شىعىسقا دەيٸن سوزىلاتىنى بەلگٸلٸ.
وسىلايشا شىڭعىس حاننىڭ ۇلى يمپەريياسىنىڭ قايتا ٶركەندەۋٸنە كۋە بولىپ وتىرعاندايمىز.
ەلەنبەۋٸ مٷمكٸن ەمەس ساياسي پوليۋس
قازٸرگٸ ۋاقىتتا شىۇ-نىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتا ەلەۋلٸ ىقپالى جوق, بٸراق ەگەر ول ەسكەري جەنە ەكونوميكالىق دەڭگەيلەردەگٸ ىنتىماقتاستىقتى نىعايتار بولسا, وندا ۇيىم حالىقارالىق ساياسات پوليۋستەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالۋى مٷمكٸن جەنە مۇنى نازارعا الماۋ مٷمكٸن ەمەس.
رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين سامميتتەگٸ بايانداماسىندا «شىۇ شىن مەنٸندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كٶپپوليارلى قۇرىلىمىنداعى ەڭ ىقپالدى ورتالىقتاردىڭ بٸرٸ» دەپ مەلٸم ەتتٸ.
سامميتتە رەسەي باسقاراتىن ەسكەري اليانسپەن ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ كەزدەسۋٸ ٶتتٸ. ول — رەسەي, ارمەنييا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان جەنە تەجٸكستاننىڭ ەسكەري بلوگى دەۋگە بولادى.
ياعني بۇل ەلدەر ٶز مٷشەلەرٸنە قاۋٸپ-قاتەر تۋىنداعان جاعدايدا ەسكەري كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن. كٶرٸپ تۇرعانىمىزداي, مۇندا بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلدەرٸ جەنە ولارعا رەسەي ٶزٸنٸڭ زور ىقپالى ارقىلى ەسكەري كٶمەك كٶرسەتۋگە ۋەدە بەرگەنٸ انىق.
رەسەيدٸڭ كٶزقاراسىمەن قارار بولساق, بۇل توپتار وعان ەۋروپالىق باعىتتا ورنالاسقان بەلورۋسسييا مەن كاۆكاز, ارمەنييا جەنە ورتالىق ازيياداعى قازاقستان, قىرعىزستان مەن تەجٸكستاندى باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
كەي مەملەكەتتەر ەكٸ ۇيىمعا دا كٸرٸپ, اۋعانستانداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتٸرۋگە قاتىستى ورتاق پروبلەمالارعا تاپ بولىپ وتىر. ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى مەن شىۇ تٷرلٸ سيپاتتاعى قۇرىلىمدار بولىپ تابىلاتىنىنا قاراماستان, اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق قارىم-قاتىناستاردى, ونىڭ ٸشٸندە ەسكەري دەڭگەيدەگٸ ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ۇلعايتۋدا.
سوندا پرەزيدەنت پۋتين نەنٸ كٶزدەپ وتىر?
رەسەيدٸڭ ارمانى
پۋتيننٸڭ سامميتتە ەرەكشە اتاپ ٶتكەن سٶزدەرٸنە زەر سالساق:
«بۇل, سٶزسٸز, شىۇ, ەاەو, اسەان ەلدەرٸنٸڭ جەنە قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ — بٸر جول» باستاماسىنىڭ قاتىسۋىمەن ٷلكەن ەۋرازييالىق ەرٸپتەستٸك قۇرۋدىڭ رەسەيلٸك يدەياسىن ٸسكە اسىرۋ ارناسىندا جٷرٸپ جاتىر» دەدٸ.
اتاۋى ٷلكەن ەۋرازييالىق سەرٸكتەستٸك دەپ ايقايلاپ تۇرعانىمەن, ٶتكەن دەۋٸردەن كەلە جاتقانداي كٶرٸنەدٸ. بۇل تۇجىرىمداما دۋشانبە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دەكلاراتسيياسىنىڭ 4-تاراۋىندا, سامميتتٸڭ قورىتىندى قۇجاتىندا ايتىلعان.
باسقاشا ايتار بولساق, اتالعان ەرٸپتەستٸك ەۋرازييادا كەڭ, اشىق, ٶزارا تيٸمدٸ جەنە تەڭ قۇقىلى قاتىناستار كەڭٸستٸگٸن قۇرۋ ماقساتىندا قاجەت. يدەيا تاڭعالدىرعانىمەن, بٸراق ورتاق تٸلدٸڭ ٶزٸ كەڭەس دەۋٸرٸن ەسكە تٷسٸرەدٸ.
بۇل تۇجىرىمداما پرەزيدەنت پۋتين ٷشٸن قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىمەن بٸرگە ەۋرازيياداعى ىقپالىن ساقتاۋ مەن كەڭەيتۋ ەدٸسٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ.
رەسەي باسشىسىنىڭ كٶزدەگەن ماقساتتارى قانداي?
بٸرٸنشٸدەن, باتىستىڭ وسى ەۋرازييالىق ەلدەردەگٸ ەكونوميكالىق جەنە باسقا دا ىقپالىن ەلسٸرەتۋ. اتاپ ايتقاندا, يراننىڭ شىۇ-نىڭ تولىق قۇقىلى مٷشەسٸ رەتٸندە قوسىلۋى سٶزسٸز بۇل ۇيىمدا, ەسٸرەسە يران, رەسەي جەنە قىتاي تاراپىنان امەريكالىقتارعا قارسى تونالدىلىقتىڭ كٷشەيۋٸنە ەكەلەدٸ.
ەكٸنشٸدەن
تەۋەلسٸز بولىپ, تەۋەلسٸز دامۋعا ۇمتىلعان ورتا ازييا ايماعىن ٶز قاناتىنىڭ استىنا الۋ. ورتا ازييا ەلدەرٸ جاپونييا, اقش-پەن, سونداي-اق گەرمانييامەن جەنە باسقا دا ەۋروپالىق ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستارىن نىعايتىپ جاتىر, بٸراق گەوگرافييالىق ورنالاسۋلارىنا بايلانىستى قىتاي مەن رەسەيمەن كٶرشٸلەس بولعاندىقتان, ەكٸ جاقپەن دە تاتۋ قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا تىرىسادى.
ورتالىق ازيياداعى گەوساياسي جاعدايدىڭ مەنٸ دە وسى دا بولىپ تۇر.
جيٸ ايتىلاتىن كٶپپوليارلى ەلەم
ٷشٸنشٸدەن, يراننىڭ قوسىلۋى ەسەبٸنەن اۋعانستاننىڭ باتىس شەكاراسىن باقىلاۋعا الۋ. اۋعانستان مەن قىتاي, پەكٸستان, يران, تٷرٸكمەنستان, تەجٸكستان جەنە ٶزبەكستان شەكتەسەدٸ جەنە ولاردىڭ بارلىعى تٷركٸمەنستاننان باسقا — شىۇ-عا مٷشە ەلدەر. سامميتكە تٷركٸمەنستان دا شاقىرىلدى, بۇل اۋعانستاندى قورشاپ تۇرعان ەلدەردٸڭ بٸرٸگۋٸن بٸلدٸرەدٸ.
ماقسات-اقش كەتكەننەن كەيٸن وعان ىقپال ەتۋ جەنە سونىمەن بٸرگە تەرروريزم مەن ەسٸرتكٸ ساۋداسىمەن تيٸمدٸ كٷرەسۋ. تٶرتٸنشٸدەن, دۋشانبە دەكلاراتسيياسىندا بٸرنەشە رەت ايتىلعان كٶپپوليارلى ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ قۇرۋ.
بۇل سونىمەن بٸرگە اقش-تىڭ بٸر پوليارلى بيلٸگٸنە قارسى تۇرۋ ٷشٸن انتيامەريكاندىق كٷش قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
دەكلاراتسييادا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا تٷرٸن قۇرۋ تۋرالى ايتىلدى. رەسەي مەن قىتاي بۇل سٶز تٸركەسٸندە ايتىلعان حالىقارالىق تەرتٸپتٸ ەر تٷرلٸ ەلەستەتۋٸ مٷمكٸن, بٸراق ولاردىڭ ورتاق ماقساتى - امەريكانىڭ ىقپالىن ەلسٸرەتۋ.
سونىمەن قاتار, شىۇ ەو سيياقتى ۇلتتىقتان جوعارى ۇيىم بولعىسى كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ باسقا ەلدەردٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا ارالاسپاۋ ول ٷشٸن ەڭ جوعارى قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. كەرٸسٸنشە, ول دۋشانبە دەكلاراتسيياسىندا ايتىلعان تەۋەلسٸز جەنە ەركٸن ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلادى جەنە وسى باعىت ارقىلى ەرتٷرلٸ قۇندىلىققا يە ەلدەردٸ بٸرٸكتٸرەتٸن الاڭعا اينالا الادى.
اقش پەن جاپونييانىڭ تەڭٸز كٷشٸنە قارسى تۇرۋى
ەندٸ جاپونييا مەن شىۇ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قاراستىرايىق. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ولاردىڭ اراسىندا مٷلدەم بايلانىس جوق دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, جاپونييا ٷشٸن بۇل توپتىڭ انتيامەريكالىق قۇندىلىقتارىن قابىلدامايدى. بٸراق بۇل تەڭٸز ەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, شىۇ-نا كٸرەتٸن مەملەكەتتەر ماتەريكتٸك مەملەكەتتەردٸڭ «كلۋبى» بولىپ تابىلادى جەنە شىۇ شىن مەنٸندە ولاردىڭ قۇرلىقتاعى قۋاتىن بٸرٸكتٸرۋ تەسٸلٸ. بۇل تۇرعىدا جاپونييانىڭ ۇيىمعا مٷشە بولۋىنا ەشقانداي نەگٸز جوق.
كەرٸسٸنشە, شىۇ جاپوندار ٷشٸن قاۋٸپتٸ, ٶيتكەنٸ بۇل تەڭٸز دەرجاۆاسى رەتٸندە تانىلعان جاپونييا مەن اقش-قا قارسى كٷش.
وسى تۇرعىدان العاندا, جاپونيياعا قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا عانا ەمەس, سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالادا دا شىۇ-نى مۇقييات قاداعالاپ, ورتا ازييامەن, قازاقستانمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قاجەت. الايدا ايماقتاعى گەوساياسي جاعدايلاردى ەسكەرسەك, مۇنداي قادامداردىڭ سەتتٸ شىعۋى بٸرشاما كٷمەن تۋدىرادى.
قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى سەنٸمسٸزدٸك تامىرى
ەندٸ شىۇ-نىڭ شىعۋ تەگٸنە ورالساق. بۇل ۇيىمنىڭ باستاپقى ماقساتى كسرو ىدىراعاننان كەيٸن شەكاراداعى ەسكەري سەنٸمدٸ نىعايتۋ, اتاپ ايتقاندا شەكارا ەسكەرلەرٸنٸڭ ساندىق قۇرامىن ەكٸجاقتى قىسقارتۋ بولدى. باسقاشا ايتقاندا, قاتىسۋشى ەلدەر, سونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە قىتاي مەن رەسەي اراسىندا شەكارالارعا بايلانىستى سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ تەرەڭ تامىرى جاتىر.
ەگەر ٷلكەن تەڭٸز كٷشٸ بولىپ تابىلاتىن اقش كەرٸ شەگٸنٸپ, ٶز ىقپالىن ەلسٸرەتسە, شىۇ-نىڭ انتيامەريكالىق كٷشٸ ازايادى جەنە بۇل ۇيىم مٷشەلەرٸ اراسىنداعى قىراعىلىق پەن تەكەتٸرەستٸڭ تابيعي ٶسۋٸنە اپارادى.
جاپونييا, ٶز كەزەگٸندە, اۆسترالييا, ۇلىبريتانييا جەنە اقش قۇرعان ٷشجاقتى قورعانىس اليانسى — AUKUS-پەن سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋى كەرەك.
ەزٸرلەگەن, ايجان قاليەۆا
