مەسەلەن, ەلباسى ن. نازارباەۆ كٶبٸنەسە قىستا دەمالىس الىپ, شىمبۇلاقتا شاڭعىمەن سىرعاناۋدى ۇناتاتىنى بەلگٸلٸ. ال جازدا بۋراباي كۋرورتىندا دەمالادى. بٸلەتٸندەردٸڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت بۋرابايدا دەمالعالى بەرٸ ايماقتا پانسيوناتتار كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلٸپ, كۋرورتتاعى جاعداي جاقسى جاعىنا قاراي ٶزگەرە باستاپتى.
اقش پرەزيدەنتٸ باراك وباما زايىبى جەنە ەكٸ قىزى مەن يتٸن ەرتٸپ, ماسساچۋسەتس شتاتىنا قاراستى ارالدا دەمالعاندى ۇناتاتىنىن باسپاسٶز قۇرالدارىنان بٸلەمٸز. بۇل ارال گولليۆۋد جۇلدىزدارىنىڭ سٷيٸكتٸ مەكەنٸ كٶرٸنەدٸ. پرەزيدەنتتەر كەننەدي مەن كلينتون دا وسى ارالدا دەمالىپتى.
گەرمانييا كانتسلەرٸ انگەلا مەركەل جەتٸنشٸ رەت قاتارىنان يتالييا مەن اۆسترييانىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان پروۆينتسييانى دەمالىسىن جايلى ٶتكٸزەتٸن ورىن رەتٸندە تاڭداپتى. ول جەردە ول تاۋعا شىعىپ, ورماندا سەرۋەندەپ, باسسەينگە شومىلعاندى ۇناتاتىن كٶرٸنەدٸ.
فرانتسييا پرەزيدەنتٸ فرانسۋا وللاند اتاقتى ۆەرسال سارايى ماڭىنداعى رەزيدەنتسييادا دەمالعاندى ۇناتادى ەكەن. بۇرىن اڭشىلاردىڭ ٷيٸ بولعان بۇل ورىن گەنەرال شارل دە گوللدىڭ بۇيرىعىمەن فرانتسييا باسشىلارىنىڭ رەزيدەنتسيياسىنا اينالدىرىلىپتى.
كورولەۆا ەليزاۆەتا بارمورالداعى شوتلاند قورعانىندا دەمالادى. بۇل رەزيدەنتسييانى كورولەۆا ۆيكتورييا مەن پرينتس البەرت 1852 جىلى ساتىپ العان. قورعانمەن قوسا 20 مىڭ گەكتار جەرٸ بار. بارمورالدا اڭ مەن قۇستاردىڭ كٶبەيۋٸنە جاعداي تۋعىزىلعان. سەۋٸر ايى مەن شٸلدە ايى اراسىندا مۇندا تۋريستەردٸڭ كەلۋٸنە جول اشىق, قالعان ۋاقىتتىڭ بەرٸندە كورول وتباسىنىڭ قاراماعىندا.
ال ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ يسلام كاريموۆ دەمالىسىن وتباسى, وشاق قاسىندا ٶتكٸزگەندٸ ۇناتاتىن كٶرٸنەدٸ.
ال ەندٸ ارعى تاريحقا ٷڭٸلٸپ, حح عاسىرداعى رەسەي پاتشاسى مەن كسرو كٶسەمدەرٸنٸڭ دەمالىسىن قالاي ٶتكٸزگەنٸن تەپتٸشتەپ كٶرەلٸك. قازاقتار «اق پاتشا» دەپ اتاعان ورىستىڭ سوڭعى يمپەراتورى نيكولاي II ىستىققا شىداي المايتىن بولعاندىقتان جازدا ەكٸ اي بويى قوڭىر سالقىن ايماقتا دەمالعان. سۋىق سۋدا كٷنۇزاق جٷزەتٸن بولعان. نەگٸزٸنەن دەمالىسىن قىرىمدا: يالتادا, سەۆاستوپولدە ٶتكٸزگەن. «اق پاتشا» 15 شاقىرىمعا دەيٸن جاياۋ جٷرگەندٸ ۇناتقان. يالتادا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ونىڭ جٷرگەن جولى «پاتشا سوقپاعى» دەگەن اتاۋمەن اتالادى.
جەز مۇرت ستالين 1932 جىلعا دەيٸن – ەيەلٸ نادەجدا الليلۋەۆا ٶلگەنگە دەيٸن – قىرىمدا دەمالعان. ەيەلٸنٸڭ كٶزٸ كەتكەن سوڭ تەك قانا قارا تەڭٸزدٸڭ كاۆكاز جاعالاۋىندا: سوچي, گاگرا, ميۋسسەردە دەمالعان. دەگەنمەن ستالين سۋعا تٷسٸپ, كٷنگە قىزدىرىنۋدى مٷلدەم قالاماپتى. ودان دا ٶزٸنٸڭ كٷزەتشٸلەرٸمەن بٸرگە ورىس حالقىنىڭ كٶنە ويىنى «گورودكي» ويناعاندى جاقسى كٶرٸپتٸ. تٸپتٸ كٶسەمنٸڭ كۋنتسەۆودەگٸ ساياجايىندا «گورودكيگە» ارنالعان اشىق الاڭ بولعان. سول جەردەگٸ قوقىس تاستايتىن بوس جەشٸك كەيدە جەڭگەندەرگە, كەيدە جەڭٸلگەندەرگە سىيلىق رەتٸندە تاپسىرىلىپتى. بٸراق ستالين سيرەك جەڭٸلگەن: ەرٸپتەسٸ «گورودكي» بويىنشا سپورت شەبەرٸ بولعان. 1925 جىلى ستالين بيليارد ويناۋدى ٷيرەنٸپ, ٶلە-ٶلگەنشە تاستاياق ويناۋىن تاستاماپتى. كٶسەمنٸڭ كٶزٸندەي بولىپ ونىڭ ساياجايىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن بيليارد ستولى تۇر دەسەدٸ.
مۇراعاتتاعى كەيبٸر قۇجاتتار بويىنشا, «حالىقتار ەكەسٸنٸڭ» دەمالىسى كەيدە ٷش ايعا دەيٸن سوزىلعان. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا ول مەسكەۋدەن شٸلدەنٸڭ اياعىندا كەتٸپ, قازان مەرەكەسٸنە قاراي قايتىپ ورالعان. كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بٶلٸگٸن پويىزبەن, تەپلوحودپەن, كەيدە اۆتوموبيلمەن ارالاۋدى جاقسى كٶرگەن.
بارىپ تٸرەلەتٸن جەرٸ, ەرينە, كاۆكاز جاعالاۋىنداعى كۋرورتتار, گرۋزيياداعى سٷيٸكتٸ ورنى, ارا-تۇرا قىرىم بولعانى انىق. جەز مۇرت كٶسەم سوعىستان كەيٸنگٸ بٸرٸنشٸ دەمالىسىن 1947 جىلى قىرىم مەن سوچيدە ٶتكٸزٸپتٸ. سول كەزدە بٸرگە بولعان ەيەلٸنٸڭ ەستەلٸگٸنە قاراعاندا, كٶسەم تٷسكە دەيٸن ەس-تٷسسٸز ۇيىقتاپ, تال تٷستە تاڭعى اسىن, كەشكٸ توعىزدا تٷسكٸ اسىن زورعا ٸشكەن, تٷن جارىمىنا دەيٸن جولداستارىمەن ۇزاق ەڭگٸمەلەسەتٸن بولعان.
ستالين ەڭ سوڭعى دەمالىسىن 1952 جىلى كٷزدە العان ەكەن. بۇل كەزدە كٶسەمنٸڭ جارىق دٷنيەدە جەر باسىپ جٷرۋٸنە بٸرنەشە اي عانا قالعان ەدٸ.
قاسقا باس حرۋششەۆ ۋكراينا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى كەزٸنەن باستاپ قىرىمدا دەمالۋدى ۇناتقان. كسرو-نىڭ قوجايىنى بولعان سوڭ ٶزٸنٸڭ تۋعان رەسپۋبليكاسىنداعى سٷيٸكتٸ جارتى ارالىنا دەگەن ماحابباتى ونان سايىن ارتقانعا ۇقسايدى. حرۋششەۆتٸڭ پيتسۋندە مەن كاۆكازدا دا كەرەمەت ساياجايى بولعان.
قاسقا باس كٶسەم وندا كٶكتەم مەن جازدا, كٷزدە جيٸ بارىپ تۇرعاندى ۇناتقان. ونىڭ بٸر سەبەبٸ 1962 جىلى حرۋششەۆتٸڭ دەنساۋلىعى تٶمەندەپ, كٷرت سەمٸرە باستاعان. دەرٸگەرلەر وعان التى ساعات قانا جۇمىس ٸستەۋگە رۇقسات بەرٸپ, وك ارنايى شەشٸممەن دەمالىسىن ەكٸ ايعا دەيٸن سوزىپ بەرگەن. 1964 جىلى حرۋششەۆ پيتسۋندادا قازان ايىنىڭ جىلى شۋاعىنا راحاتتانىپ جاتقاندا, مەسكەۋدە وك-تٸڭ شۇعىل پلەنۋمى بولىپ, وندا نيكيتا سەرگەەۆيچ تاقتان تايدىرىلعان.
لەونيد برەجنەۆكە دە وك ارنايى شەشٸممەن 1979 جىلدان باستاپ ەكٸ ايلىق دەمالىس تاعايىنداپتى. ەدەتتە برەجنەۆ شٸلدە ايىنىڭ باسىندا دەمالىسقا شىعاتىن بولعان. قىرىمدا يالتادان ونشا قاشىق ەمەس جەردەگٸ سٷيٸكتٸ رەزيدەنتسيياسىندا دەمالعان. اينالا قالىڭ باۋ-باقشا بولعاندىقتان, 30 گرادۋستىق ىستىقتا دا بۇل جەر جانعا جايلى قوڭىر سالقىن بولعان. گەنسەكتٸڭ دەمالىستاعى كٷن تەرتٸبٸ ەشقاشان ٶزگەرمەپتٸ: تاڭعى ساعات 7-دە تۇرۋ, ساعات 9-عا دەيٸن سۋدا جٷزۋ, ودان كەيٸن تاڭعى اس... 70 جاستان اسقان سوڭاق برەجنەۆ تاڭعى جاتتىعۋ جاساۋعا ەرٸنٸپ, قول-اياعىن ازداپ تىرباڭداتۋمەن شەكتەلٸپتٸ.
يۋريي اندروپوۆ كسرو مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸن باسقارىپ تۇرعاندا دا, گەنسەك كەزٸندە دە تەڭٸزگە بارىپ كٶرمەپتٸ – ەلسٸز دەنساۋلىعى وعان جار بەرمەگەن. تەك قانا كيسلوۆودسكٸگە بارىپ, مينەرالدى سۋ ٸشۋمەن شەكتەلگەن. سۋعا شومىلماعان, تەك قانا ازداپ جاياۋ جٷرگەن. ارى كەتكەندە بٸر جارىم اي عانا دەمالعان.
ەرينە, كٶسەمدەردٸڭ بەرٸ دە اڭعا شىقپاي تۇرا الماعان. كەيبٸر ساياسي مەسەلەلەر اڭشىلىقتا شەشٸمٸن تاۋىپ وتىرعان. قولى بوستا جوعارىداعى نيكولاي پاتشا قارعا اتۋدى جاقسى كٶرگەن, ونىڭ ٶلتٸرگەن قارعالارىنىڭ سانى 3341-گە جەتٸپتٸ. ستالين دجۋگاشۆيلي كەزٸندە قاشىپ-پىسىپ جٷرٸپ اڭشىلىقپەن, قاقپان قۇرۋمەن جەنە بالىق اۋلاۋمەن كٷنەلتكەن. سول كەزدەن قالعان اڭشىلىعى بولار, جەز مۇرت كٶسەمنٸڭ بەرتٸنگە دەيٸن ارا-تۇرا اڭعا شىعىپ تۇراتىن كەزٸ بولعان. بۇل تۋرالى كٷلدٸرگٸ ەڭگٸمەلەر كٶپ. سونىڭ بٸرٸندە ستالين مەن مولوتوۆ اڭعا شىعىپتى دەيدٸ. ٷيرەك ۇشىپ بارادى. ستالين «تارس» ەتكٸزگەنمەن تيگٸزە المايدى. مولوتوۆ:
– تاڭعالارلىق, جولداس ستالين! ٶلگەن ٷيرەك ۇشۋىن جالعاستىرىپ بارادى.
1964 جىلى قىستا حرۋششەۆ پەن فيدەل كاسترونىڭ بٸرٸگٸپ اڭعا شىققانى جايىندا ەستەلٸكتەردە ايتىلادى. حرۋششەۆ سول كەزدە ەكٸ ٷلكەن قابان, ەكٸ تاۋەشكٸ, تٶرت قويان اتىپ الادى. كاسترو دا قالىسپايدى: بٸر بۇعى, ەكٸ تاۋەشكٸ مەن قاباندى سۇلاتىپ سالادى. اڭشىلىقتان ولجالى قايتۋ – ساياساتتا دا ولجالى بولدى دەگەن سٶز, ەرينە.
لەونيد يليچ برەجنەۆ تە اڭشىلىقتى سٷيگەن. ٶزٸ مىلتىقتى جاقسى اتا بٸلگەن جەنە ەركەلكٸ قارۋ جيناۋدى ٶتە جاقسى كٶرگەن. سەيفٸندە توقسان مىلتىق ساقتاۋلى تۇرعان. وسى ەلسٸزدٸگٸن جاقسى بٸلەتٸن دوستارى مەن ەرٸپتەستەرٸ تۋعان كٷنٸندە نەمەسە وڭتايلى سەتتە گەنسەككە شەتەلدٸك جاقسى قارۋ سىيلاۋدى ەدەت قىپتى.
بٸر كٷنٸ اڭعا شىققان برەجنەۆ الىپ قاباندى اتىپ سالادى. قابان ۇشىپ تٷسەدٸ. كٶڭٸلٸ جايلانعان لەونيد يليچ قاي جەرٸنەن وق تيگەنٸن تەكسەرمەك ٷشٸن ەدەتتەگٸدەي قابانعا قاراي ماڭ-ماڭ باسىپ كەلە جاتادى. سٶيتسە, قابان ٶلمەگەن, جارالانعان ەكەن. 20 مەتردەي جاقىن قالعاندا جاتقان قابان ورنىنان اتىپ تۇرىپ, برەجنەۆكە قاراي تۇرا ۇمتىلادى. گەنسەكتٸڭ قاسىنداعى ورمانشى دەرەۋ كارابيننەن ەكٸ رەت اتىپ, تيگٸزە المايدى. اشۋلى قابان برەجنەۆتٸ ەمەس, قاسىنداعى كٷزەتشٸسٸن سٷزٸپ ٶتٸپ, ورمانعا سٸڭٸپ جوعالادى. جارالى قاباندى قانشا ٸزدەستٸرسە دە تاپتىرمايدى. ەستەلٸك ايتۋشىلاردىڭ ەڭگٸمەسٸنە قاراعاندا, سول كەزدە برەجنەۆ قورىقپاق تٷگٸلٸ قالىڭ قاسىن دا قاقپاپتى.
ەل بيلەۋشٸلەر دە ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام, ولار دا جۇرت نازارىنان وڭاشادا ەمٸن-ەركٸن دەمالعاندى ۇناتادى. سوندىقتان ولاردىڭ بەرٸنٸڭ قولى بوس كەزٸندەگٸ سٷيٸكتٸ ٸستەرٸن تٷگەل تاراتىپ ايتۋ قيىن.
تٶرەعالي تەشەنوۆ
«ايقىن» گازەتٸ
