سىبايلاس جەمقورلىق پەن قىزمەتتٸك ٶكٸلەتتٸكتٸ اسىرا پايدالانۋ قىلمىسى ٷشٸن سوتتالعان بۇرىنعى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەردٸڭ كەيبٸرٸ مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوستاندىققا شىعىپ جاتادى. بۇل ٷردٸس قوعامدا سىنعا ۇشىراپ, زاڭ مەن ەدٸلدٸك مەسەلەسٸنە قاتىستى ٶتكٸر پٸكٸرتالاستار تۋدىرادى.
ساياساتتانۋشى دانييار ەشٸمباەۆتىڭ تەلەگرام ارناسىندا اقشا جىمقىرىپ, جازاسىن ٶتەپ جاتقان شەنەۋنٸكتەر تۋرالى قىزىق جازبا جارييالاندى.
“بۇرىنعى اتىشۋلى سىبايلاس جەمقورلىق ٸستەرٸ بويىنشا سوتتالعاندار ٶزدەرٸن “ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى” رەتٸندە كٶرسەتە باستادى”, دەيدٸ ەشٸمباەۆ.
Dalanews.kz ساياساتتانۋشى كٸمدٸ مەڭزەگەنٸن بٸلۋ ماقساتىندا ٶزٸنە حابارلاسقان.
“كٸمدٸ مەڭزەگەنٸمدٸ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەي المايمىن. جازبامدا ەدەيٸ فاميليياسىز جازدىم, جالپى ايتىلعان نەرسە. نەگٸزٸ كٸم ەكەنٸن ايتا الامىن, بٸراق قازٸر ەمەس”, دەيدٸ دانييار ەشٸمباەۆ.
كٶپشٸلٸك بۇل “استانا ەكسپو-2017” ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى تالعات ەرمەگيياەۆ دەپ بولجاعان. ەرمەگيياەۆ مەرزٸمٸنٸڭ 2/3 بٶلٸگٸن ٶتەگەن. بٸراق بٷگٸن تالعات ەرمەگيياەۆ مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋعا ٶتٸنٸش تاستاماعانى بەلگٸلٸ بولدى.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەرمەگيياەۆ سوت تاعايىنداعان 14 جىل ٸشٸندە 9 جىل جازاسىن ٶتەدٸ. الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ مەلٸمەتٸنشە دە, ەرمەگيياەۆتەن جازانىڭ ٶتەلمەگەن بٶلٸگٸن اۋىستىرۋ تۋرالى ٶتٸنٸش تٷسپەگەن.
ال ٸٸم قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ كوميتەتٸ ەرمەگيياەۆ قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ مەكەمەسٸندە سوت تاعايىنداعان جازاسىن ٶتەپ جاتقانىن حابارلادى.
ەرمەگيياەۆ “ويلانىپ” مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوستاندىققا شىعۋ نە شىقپاۋىن الداعى ۋاقىتتا باقىلايمىز.
سونىمەن قاتار, Dalanews.kz رەداكتسيياسى مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوستاندىققا شىققاندارعا شولۋ جاساۋدى جٶن كٶردٸ.
1. سەرٸك احمەتوۆ – بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر
ٸس: 2015 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكس-ەكٸمٸ, كەيٸنگٸ پرەمەر-مينيستر بولعان سەرٸك احمەتوۆ سىبايلاس جەمقورلىق ٷشٸن 10 جىلعا سوتتالدى. ول 2,2 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ شىعىنمەن بايلانىستى قىلمىس جاساعانى ٷشٸن ايىپتالعان.
جازا: سوت ٷكٸمٸ كەيٸن 8 جىلعا قىسقارتىلدى.
شىعۋ ۋاقىتى: 2017 جىلى – جازاسىن ٶتەگەنٸنە نەبەرٸ 2 جىل بولعاندا شارتتى تٷردە بوساتىلدى.
2. مۇحتار جەكٸشەۆ – «قازاتومٶنەركەسٸپتٸڭ» ەكس-باسشىسى
ٸس: 2009 جىلى «قىزمەت بابىن اسىرا پايدالاندى» دەگەن ايىپپەن 14 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
شىعۋ ۋاقىتى: 2020 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتىلدى. جەكٸشەۆتٸڭ تٷرمەدە وتىرعان ۋاقىتى – 11 جىل.
فوتو: Voxpopuli.kz
3. قايرات ساتىبالدى – ەكس-پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ نەمەرە ٸنٸسٸ
ٸس: 2022 جىلى «قازاقتەلەكوم» اق جەنە «ترانستەلەكوم» كومپانييالارىنان ٸرٸ كٶلەمدە قارجى جىمقىرعانى ٷشٸن 6 جىلعا سوتتالدى.
شىعۋ ۋاقىتى: 2024 جىلى شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتىلدى. 2 جىلعا جەتەر-جەتپەس مەرزٸمدە شىقتى.
4. بيشٸمباەۆ ٸسٸ – ەكٸ مەرتە سوتتالعان ەكس-مينيستر
ٸس: قۋاندىق بيشٸمباەۆ 2018 جىلى 10 جىلعا سوتتالدى – پارا الدى, قارجى جىمقىردى دەگەن ايىپپەن ۇستالعان بولاتىن.
شىعۋ ۋاقىتى: 2019 جىلى 1 جىلدان سوڭ-اق بوساپ شىقتى.
ەكٸنشٸ سوت: 2023 جىلى ەيەلٸن ٶلتٸرگەنٸ ٷشٸن قايتادان سوتتالدى. قوعام بۇل ٸستٸ “قىلمىس پەن جٷيەنٸڭ ىمىراسى” دەپ باعالادى.
فوتو: Reuters
نەگە شەنەۋنٸكتەر ەرتە بوساتىلادى?
مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن. ونىڭ ٸشٸندە:
– دەنساۋلىعىنا بايلانىستى
– جاقسى مٸنەز-قۇلقى
– «كەلتٸرٸلگەن زالالدى ٶتەگەنٸ» ٷشٸن
بٸراق قاراپايىم ازاماتتارمەن سالىستىرعاندا شەنەۋنٸكتەرگە زاڭ تەڭ قولدانىلمايتىنى جيٸ ايتىلادى. ەدەتتە مۇنى قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ ٸرٸ تۇلعالارعا دەگەن جۇمساقتىعىمەن بايلانىستىرىپ جاتادى.
قازاقستانداعى مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساپ شىققان شەنەۋنٸكتەردٸڭ ٸستەرٸ – تەك زاڭ شەڭبەرٸندەگٸ شەشٸمدەر عانا ەمەس, قوعامدىق سەنٸمنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتكە سەنٸم مەن ەدٸل سوت جٷيەسٸنٸڭ بەدەلٸ دەل وسىنداي ٸستەرمەن ٶلشەنەدٸ.
وسى تۇستا “زاڭ بەرٸنە بٸردەي مە?” دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
حالىقارالىق تەجٸريبە: ٶزگە ەلدەردە جەمقورلار قالاي جازالانادى?
سينگاپۋر: نٶلدٸك تٶزٸم – نەتيجە بەردٸ
سينگاپۋر جەمقورلىق اتىمەن جوق ەلدەردٸڭ بٸرٸ سانالادى. ونىڭ سىرى مىنادا:
– جەمقورلىققا قارسى اگەنتتٸك – تەۋەلسٸز, بيلٸكتٸڭ ەشبٸر تارماعىنا باعىنبايدى.
– سوتتار قاتاڭ ٷكٸم شىعارادى, جازادان ەشكٸم جالتارا المايدى.
– كەز كەلگەن ساياساتكەر مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ – قوعام الدىنداعى ەسەپ بەرۋشٸ تۇلعا.
– تٸپتٸ پرەمەر-مينيستردٸڭ تۋىستارى دا تەرگەلگەن جاعدايلار بولعان.
وڭتٷستٸك كورەيا: بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸن تٷرمەگە توعىتقان ەل
كورەيادا ەكٸ بٸردەي ەكس-پرەزيدەنت (پاك كىن حە مەن لي ميون باك) جەمقورلىق ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمگە سوتتالدى. ەشكٸمنٸڭ “ەرەكشە ستاتۋسى” جوق.
رۋمىنييا: ساياساتكەرلەر مەن سۋديالار – بٸر قاتاردا
رۋمىنييادا سوڭعى ون جىلدا سوتتالعان جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ سانى جٷزدەن اسادى.
مۇنىڭ بەرٸ ساياسي تەۋەلسٸز جەمقورلىققا قارسى قۇرىلىمنىڭ جۇمىسى ارقاسىندا جٷزەگە استى.
بۇل ەلدە قوعامدىق قىسىم – باستى قوزعاۋشى كٷش.
قازاقستاندا نە ٸستەۋگە بولادى?
1. جەمقورلىقپەن كٷرەس ورگانى – ساياسي تەۋەلسٸز بولۋى كەرەك
قازٸر تەرگەۋ ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرانىڭ جۇمىسى بيلٸككە تەۋەلدٸ. بۇل كەيبٸر قىلمىستىق ٸستەردٸڭ ساياسي ىڭعايعا قاراي شەشٸلۋٸنە سەبەپ بولادى.
2. قوعامدىق باقىلاۋ كٷشەيۋٸ تيٸس
مىسالى, مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتىلاتىنداردىڭ تٸزٸمٸ مەن نەگٸزدەمەلەرٸ اشىق جارييالانۋى قاجەت. بۇل ەدٸلدٸككە دەگەن سەنٸمدٸ ارتتىرادى.
3. قايتا تاعايىنداۋعا تىيىم
كەيبٸر بۇرىن سوتتالعان شەنەۋنٸكتەر كەيٸن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارعا قايتا كەلٸپ جاتادى. زاڭنامادا بۇل مەسەلەگە ناقتى شەكتەۋ ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك.
4. ٷكٸم شىققاننان كەيٸن ازاماتتىق اكتيۆتەردٸ جارييالاۋ
شەتەلدەگٸ مٷلٸك, وفشور شوتتارى – حالىققا بەلگٸلٸ بولۋى تيٸس. بۇل جەمقورلىقتان كەيٸنگٸ بايلىقتى زاڭداستىرۋعا جول بەرمەيدٸ.
