ٶتكەندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ شاقىرتۋىمەن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ شاردارا جەنە ماقتاارال اۋداندارىن ارالاپ قايتتىق. بٸز نە كٶردٸك? قانداي مەسەلەلەرمەن تانىستىق? سٸزگە قىزىق بولسا, مۇنىڭ بەرٸن تٶمەندەگٸ ماقالادا تارقاتىپ ايتاتىن بولامىز.
ناننىڭ قادٸرٸن بٸلمەي جٷرمٸز بە?
ەۋەلگٸ ەڭگٸمەنٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶزٸنەن باستايىق. بۇل مينيسترلٸكتٸڭ باسىنان داۋ ارىلمايدى, نەگٸزٸ. ەسٸرەسە, استىق جيناۋ ناۋقانى كەزٸندە بىلىق كٶبەيەدٸ. جىلدا بٸر اقپاراتتى ەستيمٸز: «استىقتىڭ وتىز پايىزدايى جينالماي دالادا قالىپتى...».
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, ٶتكەندە اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترٸ ساپارحان وماروۆ «ناندى تۋراپ ساتايىق» دەپ دٷيٸم جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتقان. وڭتٷستٸكتٸ ارالاعان ساپارىمىزدا الدىمەن وسى وماروۆپەن سۇحباتتاستىق. سونىمەن ۆيتسە-مينيستر نە دەيدٸ?
– جۋرناليستەر جۇرتقا مەنٸڭ سٶزٸمدٸ دۇرىس جەتكٸزگەن جوق. مەن ەگەر «تولىق تاۋىسا الماساڭ, بٸر بٶلكەنٸ بٷتٸندەي الۋدىڭ كەرەگٸ جوق» دەدٸم. سەبەبٸ, نانعا قۇرمەتپەن قاراۋ كەرەك. اس اتاسى – نان. بٷتٸندەي بٸر ناندى ساتىپ الىپ, كەيٸن ونى تاۋىسا الماي, اقىرى قوقىسقا تٶگە سالاتىن ادامدار جوق ەمەس, بار. بٸز ناننىڭ قادٸرٸن بٸلمەي جٷرمٸز, – دەيدٸ وماروۆ.
73 ملرد. تەڭگە قايدا كەتتٸ?
سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى يسلام ەبٸشەۆ اقپارات قۇرالدارىنا قاراتا: «ايىپتاۋعا اسىقپاڭىزدار!» دەگەن...
سونىڭ سەبەبٸن بٸز وسى جولعى وڭتٷستٸك ساپارىندا بٸلدٸك.
– يە, بٸزدٸڭ تاراپىمىزدان زاڭ بۇزۋ بولدى. مۇنى بٸلە تۇرا جاسادىق. ٶيتكەنٸ ەلدٸك ماڭىزى بار ۇزاقمەرزٸمدٸ جوبانى اياقتاۋ كەرەك ەدٸ. مەملەكەتكە قارجىلىق تۇرعىدان ەشقانداي زييان كەلتٸرگەن جوقپىز. نەگٸزٸندە, اياقتالماعان جوبالاردىڭ سانى وننان اساتىن, قازٸر بەسەۋٸ قالدى. جوبالاردى اياقتاۋ ٷشٸن ٸشكٸ رەسۋرستارىمىزدى (قارجىنى ايتادى –رەد.) شىعىندادىق. يە, مويىندايمىز, بۇل دا – زاڭ بۇزۋ. بٸراق, سونىڭ ارقاسىندا بٸر عانا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ باعدارلاماسى بويىنشا بٸز تريلليون تەڭگە ٷنەمدەدٸك, – دەيدٸ يسلام ەبٸشەۆ.
ول نەنٸ ايتىپ وتىر? نەندەي زاڭ بۇزعان ەكەن? تٷسٸندٸرە كەتەيٸك.
سونىمەن...
بۇل بٶگەت مينيسترلٸكتٸڭ ٸشكٸ قاراجاتى ەسەبٸنەن سالىنعان ەكەن. نەگٸزٸندە, شاردارا سۋ قويماسىن جەنە وعان جاقىن جاتقان اۋماقتى قايتا قالپىنا تۋرالى مەسەلە بۇدان بٸرنەشە جىل بۇرىن كٶتەرٸلگەن ەدٸ. وسىدان ٷش جىل بۇرىن (2012 جىلى) بٶگەت جاساۋعا قاجەتتٸ توپىراقتى ٷيۋگە 3 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەن. بولدى.
سودان بۇل جۇمىس ٷش جىل بويىنا توقتاپ قالىپ, بىلتىرعى جىلى قايتا جاندانعان-تۇعىن. سۋ كوميتەتٸ بٶگەت قۇرىلىسىنا قاجەتتٸ قاراجاتتى 14 ملرد-تان 11 ملرد تەڭگەگە دەيٸن قىسقارتىپتى. ونىڭ 5 ميللياردى يگەرٸلٸپ قويىپتى.
قىركٷيەك ايىنان بەرٸ بٶگەتتٸڭ 11 شاقىرىمى سالىنىپ, بۇدان سىرت ونىڭ جانىنان 17 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان جول سوعىلۋدا ەكەن. ونى دا كٶردٸك.
ەندٸگٸ جەردە «بۇل بٶگەت نەگە كەرەك?» دەگەن ساۋالعا توقتالايىق. بۇل ٷشٸن بٸرٸنشٸدەن, ٶتكەنگە شەگٸنٸس جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ.
90 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ شەكاراسى زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن شاردارا سۋ قويماسى مەن ارناساي بٶگەتٸ قازاقستاننىڭ اۋماعىندا قالادى.
ال سۋ قويماسى مەن بٶگەتكە تٸكەلەي الىپ باراتىن جەنە ماقتاارال, شاردارا اۋداندارىن بايلانىستىرىپ جاتقان قاسقا جول...ٶزبەكستاننىڭ تەرريتوريياسىندا قالىپ قويادى.
ەندٸگٸ جەردە مۇنىڭ سالدارى قانداي بولعانىن ايتايىق? بٸرنەشە ٷلكەن اۋداندى بايلانىستىرىپ تۇرعان جول ٶزبەكتٸڭ جاعىندا قالىپ قويعاننان كەيٸن جۇرت بٶگەتكە قايىقپەن باراتىن بولعان. ەرينە, امال جوقتىقتان... ال ماقتاارال مەن شاردارا اۋداندارىنىڭ ەل-جۇرتى بٸر-بٸرٸنە قاتىناۋ ٷشٸن بۇرىنعىداي 30 ەمەس, 160 شاقىرىمدى ەڭسەرۋگە مەجبٷر بولعان.
بۇعان دا شىداۋعا بولار ەدٸ. الايدا جۇرت كٶرشٸ ەلگە تەگٸن اعىپ جاتقان سۋدان تاپشىلىق كٶرمەسە.
سۋارمالى جەردٸڭ ەربٸر گەكتارى جەر ەمگەن ادامعا 5 مىڭ دوللار تابىس بەرەدٸ ەكەن. شاردارانىڭ شارۋالارى سولاي دەيدٸ. بٸراق, ەربٸر قىس نەمەسە كٶكتەم سايىن ەلگٸ ارناسايداعى وراسان مول سۋ بٶگەت سۋ ساقتاۋعا ارنالماعاندىقتان بەكەرگە ٶزەنگە اعىلىپ نەمەسە قۇمعا سٸڭٸپ كەلگەن.
شاردارا سۋ قويماسىنىڭ بويىمەن بٶگەت سالىناردا شاردارا اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ەرەكشە قۋانىپتى.
– بٸز بۇل سۋدى دا, جولدى دا ۇزاق كٷتتٸك. قۇداي قالاسا, ەكٸ اۋداننىڭ اراسىندا جول سوعىلادى, ارالىق قىسقارادى, سۋ بولادى. سۋارمالى جەرٸمٸز كٶپ. ماقتا, جٷزٸم, باسقا دا باقشا ٶنٸمدەرٸن ەگەمٸز. ەكٸ اۋداننىڭ اراسىندا اۆتوبۋس جٷرگٸزەمٸز. ال سۋ قويماسىنىڭ جانىنا جاعاجاي سالىپ, تۋريزممەن اينالىسپاق ويىمىز بار. قازٸردٸڭ ٶزٸندە شاردارادا بالىق ٶڭدەيتٸن شاعىن زاۋىتتار جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇعان قوسىمشا سۋ كەلەتٸن بولسا, اۋدانعا ەر كٸرەدٸ, – دەيدٸ حاميت ەيتٶرەەۆ.
«شاردارا» ٶزبەككە بۇيىرمادى
يسلام ەبٸشەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بٶگەت ەنە-مٸنە اياقتالماق. قۇرىلىسى قاڭتاردىڭ اياعىنا جەتپەي بٸتۋٸ تيٸس.
نەگە? بۇدان كەشٸكسە, كٷن جىلىپ, شاردارا سۋ قويماسىنداعى سۋدىڭ دەڭگەيٸ كٶتەرٸلٸپ كەتەدٸ. كٶتەرٸلٸپ كەتسە, دەل ٸرگەسٸندەگٸ شەكاراعا جەتٸپ, تٸپتٸ ودان اسىپ تٷسۋٸ عاجاپ ەمەس. ٶزبەكتەر دە وسىنى كٷتٸپ وتىر ەكەن. سۋ ٶزبەكتٸڭ شەكاراسىنا جەتسە, حالىقارالىق سۋ زاڭناماسىنىڭ تالابىنا ساي كٶرشٸ ەل بۇل سۋعا تالاسا الادى, تٸپتٸ سۋدى ٶز يگٸلٸگٸنە پايدالانۋ ماقساتىندا ينفراقۇرىلىم سوعىپ الۋى عاجاپ ەمەس. مۇندايدا شاردارا سۋ قويماسىنىڭ تاعدىرىن ٶزبەكستانمەن بٸرٸگٸپ شەشۋگە تۋرا كەلەر ەدٸ. ەزٸرگە بۇل سۋمەن نە ٸستەسەك تە, قالاي قولدانساق تا بٸزدٸڭ ەركٸمٸزدە. بٶگەتتٸ ەرتەرەك سالىپ بٸتٸرۋدٸڭ بٸر قاجەتتٸگٸ وسىندا. كٶردٸڭٸز بە, قالاي?
– بٸزدٸ زاڭ بۇزدى دەيدٸ. يە, بۇزدىق. بٷگٸنگٸ بٶگەت وسى «زاڭ بۇزۋدىڭ» بٸر دەلەلٸ. بٸز مۇنى ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ قاراجاتتىڭ ەسەبٸنەن سالدىق. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستا بٸزدە 10 مىڭعا تارتا مامان بار. جۇمىسى ماۋسىمدىق. ماۋسىمدىق جۇمىس بولعاندىقتان 1500-دەن اسا ارنايى تەحنيكا قاڭىراپ تۇردى. وسى مامانداردى, تەحنيكانى تارتىپ, بيۋدجەتكە ارتىق سالماق سالماي جۇمىستى باستاپ كەتتٸك. ەزٸر بٶگەتتٸ تاسپەن ەمەس, بەتونمەن تۇرعىزىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ٶزٸ ٷنەمدەۋدٸڭ جولى, – دەيدٸ ەبٸشەۆ.
P.S. قورىتا ايتساق, كٶرگەنٸمٸز وسى. شاردارا سۋ قويماسىنىڭ بويىمەن بٶگەت سوعىلىپ جاتىر. بولاشاقتا جانىنان جول جٷرەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە شەكارانىڭ كەسٸرٸنەن بٸر-بٸرٸنەن «اداسىپ», اۋىل-ايماقتى بايلانىستىراتىن بولادى. ەڭ باستىسى بۇدان بىلاي سۋدان تاپشىلىق تارتپايدى.
دۋمان بىقاي
