ٶتٸرٸك ايتىپ جاعىنعانشا, شىنىڭدى ايتىپ جالىن
جۋرناليستەر ٷيٸندە ٶتكەن جٷزدەسۋدٸ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, مەملەكەتتٸك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقىن ەرلان جٷنٸس جٷرگٸزدٸ.
بۇل كەزدەسۋ دە تاپتاۋرىن سٷرلەۋگە تٷسپەي, بٸردەن تۇششىمدى ويلارمەن ٶرٸلدٸ. جٷرگٸزۋشٸ, اقىن ەرلان جٷنٸس شايىرلاردىڭ شىعارماشىلىق جولىنان سىر شەرتە وتىرىپ, ولاردى زالعا جينالعان دٷيٸم جۇرتقا تانىستىردى.
جٷرگٸزۋشٸ العاشقى ساۋالىن اقىن عۇسمان جاندىباەۆقا قويدى. ونىڭ سوناۋ 1962 جىلى ماحاببات تاقىرىبىندا جازىلعان جىر جولدارىن وقىپ بەرٸپ, بۇل ٶلەڭنٸڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى ايتۋىن سۇرادى.
جٷرگٸزۋشٸ قويعان ساۋالعا وراي اعامىز اقىننىڭ ٶلەڭٸ – ونىڭ تاعدىرى, تاعدىرى عانا ەمەس بٷكٸل جان دٷنيەسٸنٸڭ بۇلقىنىسى, جٷرەك سوعىسى, ٸشكٸ ارپالىسى ەكەنٸن ايتتى.
يە, تٶلەگەنشە تولعاساق, اقىن بولۋ – «ەربٸر سىزداعان جارانىڭ اۋزىندا بولۋ» بٷكٸل ادامزاتتىڭ مۇڭىن, قايعىسى مەن قۋانىشىن جٷرەك سٷزگٸسٸنەن ٶتكٸزۋ. مۇقاعاليشا ايتساق «قارا تاستان دا مەيٸرٸم كٷتەتٸن» ەڭ جانى نەزٸك جاراتىلىس ەكەنٸ داۋسىز.
كەلەسٸ كەزەكتە جاناربەك ەشٸمجاننىڭ ٶمٸر جولى تۋرالى قىسقاشا شولۋ جاسالىپ, اقىننىڭ ٶلەڭٸ وقىلدى. مۇنان كەيٸن سٶز قوناقتىڭ ٶزٸنە بەرٸلدٸ.
ٶمٸر-جولى تۋرالى قىسقاشا بايانداپ ٶتكەن جاناربەك ەشٸمجان مۇنداي شاعىن شارالار ۇلتتىڭ كٶزٸن اشىپ, جانى مەن جٷرەگٸن جٸبٸتەتٸندٸگٸن ايتتى. وسىنداي ەدەبي كەشتٸ ۇيىمداسىرىپ وتىرعان تٸل باسقارماسىنا شىنايى العىسىن بٸلدٸردٸ. جٷرەك تەبٸرەنتەرلٸك سٶزدەن كەيٸن تۋعان اۋىلىنا ارناعان «جالاڭاش» اتتى ٶلەڭٸن وقىدى.
ەدەبي كەشتٸڭ كەلەسٸ قوناعى اقىن ماقپال مىسا دا سوناۋ بالا شاعىنان قىسقاشا بايانداپ, العاشقى قالام ۇستاۋعا سەبەپكەر بولعان جاندار تۋرالى ايتىپ بەردٸ. ەدەمٸ ەستەلٸكتەردەن كەيٸن جٷرەك تەربەر جىر جولدارىن وقىدى. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا ٶتكٸزٸلٸپ وتىرعان كەش بولعاندىقتان تۋعان جەرگە ارناپ جازعان «قاينار بۇلاق باسىنداعى قاراعاي» اتتى ٶلەڭٸن تارتۋ ەتتٸ.
ەدەبيەت – عىلىم ەمەس. بٸراق, ەدەبيەت عىلىمدا ٶمٸر سٷرمەسە, عىلىمعا ەنبەسە, وندا شىعارما ۇزاققا بارمايدى» دەپتٸ بٸلگٸرلەردٸڭ بٸرٸ.
ەدەبي كەش بارىسىندا ٸ. جانسٷگٸروۆ اتىنداعى جەتٸسۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى, پروفەسسور سايلاۋ قوجاعۇلوۆ سٶز الىپ, ەدەبيەت تۋراسىندا, كەشتٸڭ ارنايى قوناقتارى, ٷش بۋىن ٶكٸلٸ عۇسمان جاندىباەۆ, جاناربەك |ەشٸمجان جەنە ماقپال مىسانىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى از-كەم ايتىپ ٶتتٸ.
مۇنان سوڭ كٶپشٸلٸك قاۋىم ٷش بۋىن ٶكٸلٸنە ٶزدەرٸنٸڭ كٶكەيدەگٸ ساۋالدارىن قويىپ, تۇششىمدى جاۋاپ الدى. بۇل كەشتە دە ەدەبيەتتٸڭ كەشەگٸسٸ, بٷگٸنٸ, ەرتەڭٸ تۋرالى سىر شەرتٸلدٸ. ەر بۋىن ٶكٸلٸ باسىنان كەشكەن قىزىقتى وقيعالار تۋرالى دا بايان ەتتٸ.
«ەدەبيەتشٸلەرمەن, جۋرناليستەرمەن دە بٸرگە وقىعانىم جوق. مەن ماتەماتيكا فاكۋلتەتٸن بٸتٸردٸم. نەگٸزٸ, وقۋشى كەزٸمدە بارلىق ماماندىقتىڭ يەسٸ بولعىم كەلگەن, حيمييا پەنٸنە قىزىققانىمدا حيميك بولسام دەدٸم, استرونومييانى وقىعانىمدا استرونوم بولعىم كەلدٸ. ەر پەندٸ ٶزٸمشە جاقسى كٶردٸم.
بەسٸنشٸ سىنىپتا وقىپ جٷرگەندە «جۇلدىز» جۋرنالىن وقىپ, سول كەزدەگٸ اقىن-جازۋشىلار, سىنشىلاردىڭ بەرٸن وسى باسىلىمنان وقىپ, تانىپ, بەرٸن جاتقا بٸلدٸم. سوندىقتان, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسكەنشە, عىلىم قۋسام دەپ ماتەماتيكا فاكۋلتەتٸنە تٷستٸم» دەگەن عۇسمان جاندىباەۆ سٶز جەلٸسٸندە ماحاببات, وتباسى تۋرالى تاقىرىپتا دا وي ٶرٸمدەرٸمەن بٶلٸستٸ. اقىن سٶزٸنشە, ەيەل سٶيلەگەن تۇستا ەركەك كەرەڭ بولۋى كەرەك, ەركەك سٶيلەگەن تۇستا ەيەل مىلقاۋ بولۋى تيٸس. سوندا عانا وتباسى تۇراقتىلىعى ساقتالادى.
ەدەبي كەشتە اقىندارعا ٶلەڭ ٶلكەسٸنە قالاي كەلگەندٸگٸ تۋرالى دا ساۋال قويىلدى. بۇل تۇستا وي تەربەگەن عۇسمان اعامىز: «ٶلەڭدٸ التىنشى سىنىپتان باستاپ جازا باستادىم. مۇعالٸم شىعارما جازىپ كەل دەپ ٷيگە تاپسىرما بەردٸ. شىعارمانى ٷش شۋماق ٶلەڭمەن جازىپ كەلدٸم. سول جىلدان باستاپ ٶلەڭ جازعىش بالا اتاندىم. ودان كەيٸن جەتٸ-سەگٸز ٶلەڭٸم گازەتكە جارييالاندى. وسىلاي ٶلەڭ ەلەمٸنە اياق باستىم. سەگٸزٸنشٸ سىنىپ وقىپ جٷرگەن تۇستارى كٷنٸنە ون شاقتى ٶلەڭ جازاتىن ەدٸم.
جوعارىدا تٸلگە تيەك ەتكەنٸمدەي, مەنٸڭ ەدەبيەتتەگٸ مەكتەبٸم «جۇلدىز» جۋرنالى بولدى. وسى جۋرنالدى وقي وتىرىپ, ەدەبيەتتەگٸ جولىمدى اشۋعا مٷمكٸندٸك الدىم. كەيٸن الاكٶل اۋداندىق گازەتٸندە اقىن سەكەن يماناسوۆ اعامىز ەكٸ ٶلەڭٸمدٸ جارييالادى. وسىدان كەيٸن مەنٸ رەداكتسيياعا جۇمىسقا شاقىردى. قاستەك بايانباەۆ, سەكەن يماناسوۆتارمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەي جٷرٸپ, سول كٸسٸلەردەن دە كٶپ دٷنيەنٸ ٷيرەندٸم. ال الماتىعا كەلگەنٸمدە مۇقاعالي ماقاتاەۆ, قادىر مىرزاليەۆتٸڭ دە جاقسى باعاسىن الدىم» دەيدٸ.
وسى تۇرعىدا وي ٶربٸتكەن اقىن جاناربەك ەشٸمجان, ماقپال مىسا دا ٶلەڭ ٶلكەسٸنە كەلۋٸ جايىندا تاماشا ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ.
«قازاقتىڭ جانى قارا ٶلەڭدە» دەگەن اقىن ماقپال مىسا پوەزييا جايىندا تۇششىمدى ەڭگٸمەلەر ايتىپ, ٶلەڭگە ادالدىق تۇرعىسىندا مازمۇندى, ماعىنالى دٷنيەلەر قاۋزادى.
تولعامدى وي ايتىلعان باسقوسۋدا اقىن ەرلان جٷنٸس قالامگەرلەرگە ەرتٷرلٸ تاقىرىپتا ساۋال قويدى. سونىڭ بٸرٸ: «قازٸرگٸ قازاقتىڭ بويىنداعى قاي مٸنەزدٸ بٸز قالدىرۋىمىز تيٸس جەنە قاي مٸنەزدٸ قايتا ورالتۋىمىز كەرەك» دەگەن ساۋالعا وراي اقىن جاناربەك ەشٸمجان بىلايشا وي تٷيدٸ.
«ەڭ الدىمەن ٶتٸرٸك ايتۋدان ارىلۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ, تۇلعالارىمىز كٶزدٸ باقىرايتىپ قويىپ, ٶتٸرٸكتٸڭ مايىن تامىزىپ تۇرىپ ايتاتىن بولدى. سونىمەن بٸرگە جالپاقشەشەيلٸك, جاعىمپازدىق دەيتٸن اۋرۋ, ارتىمىزدان قالماي كەلەتٸن ەكٸجٷزدٸلٸك دەگەن تاعى بار. قۇرمەت تۇتۋدان دا ادا قالىپ بارامىز. بٸر-بٸرٸمٸزگە دەگەن, ٷلكەنگە, كٸشٸگە دەگەن قۇرمەتتەن ايرىلدىق.... قازاقتا «ٶتٸرٸك ايتىپ جاعىنعانشا, شىنىڭدى ايتىپ جالىن» دەگەن بار عوي. وسىنى ەستەن شىعارماساق ەكەن», – دەدٸ جاناربەك اقىن.
«جاناربەك اعامنىڭ سٶزٸن جالعاپ كٷندەستٸكتٸ, كٶرە الماۋشىلىق قاسيەتٸن قوسار ەدٸم. بۇل شىنىمەن-اق ادام جانىن جارالاۋعا دايىن تۇرادى, ٶتكٸر پىشاق سەكٸلدٸ. بٸراق, وسى نەرسەنٸڭ بەرٸنەن بٸزدٸ بيٸكتٸك دەگەن ٶلشەم قۇتقارادى. بيٸكتٸك دەگەن تاعى سول – ٶلەڭ دەر ەم... ٶسەكتەن دە, كٶزدەن دە, سٶزدەن دە اراشالاپ, امان الىپ قالاتىن ٶلەڭ دەپ ويلايمىن», - دەپ وي تەربەگەن ماقپال قىز ارى قارايعى ويىن جىر وقىپ جەتكٸزدٸ.
ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان بۇل كٷنگٸ شارا دا كٶپشٸلٸك قاۋىمدى بٸر سەرپٸلتتٸ.
ەدەبي كەشتە شارانىڭ ٶتكٸزٸلۋٸنە ۇيىتقى بولىپ كەلەتٸن الماتى وبلىسىنىڭ تٸلدەردٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايدار باشباەۆ سٶز الىپ, ەدەبيەتتٸڭ شامىن جاعىپ كەلەتٸن قالامگەرلەرگە شىعارماشىلىق تابىس تٸلەدٸ. رۋحانيياتتىڭ بەسٸگٸن تەربەتەر وسىنداي جٷزدەسۋدٸڭ ەر اي سايىن جالعاسىن تابا بەرەتٸنٸن ايتتى.
