ورتالىق ازيياعا قاۋٸپ قايدان تٶنۋٸ مٷمكٸن?
قازاقستان جۇرتشىلىعى الماتىداعى وقيعالاردى جەنە تٷركيياداعى سەتسٸز تٶڭكەرٸس ەرەكەتٸن دٷرلٸگە تالقىلاپ جاتقان كەزدە بٸز ٷشٸن ماڭىزى سولاردان كەم ەمەس بٸر وقيعا ەلەۋسٸز قالعان سيياقتى. ول – «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە جاساعان ٷندەۋٸ. وسى جىلدىڭ 18 شٸلدەسٸندە جارييا ەتٸلگەن مەلٸمدەمەدە تاليبتەردٸڭ بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ٸستەرٸنە ارالاسپايتىندىعى جەنە «باسقاعا زييان جاساما, بٸراق, ٶزٸڭە زييان جاساۋعا دا مٷمكٸندٸك بەرمە» قاعيداتىن باسشىلىققا الاتىنى ايتىلعان.
ونىڭ ٷستٸنە, «اۋعانستان يسلام ەمٸرلٸگٸ» (تاليبتەر ٶزدەرٸن رەسمي تٷردە وسىلاي اتايدى) قوزعالىس باقىلاۋىنداعى اۋعانستان اۋماعىندا ٶزدەرٸنٸڭ بٸزدٸڭ ٶڭٸرگە زييان كەلتٸرگٸسٸ كەلەتٸن تەررورلىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸن ٶرٸستەتۋگە رۇقسات ەتپەيتٸنٸن قاداپ ايتادى.
بۇل تاليبتەر تاراپىنان جاسالعان وسى تەكتەس بٸرٸنشٸ مەلٸمدەمە ەمەس. بۇرىن قوزعالىس نەگٸزٸن قالاۋشى, اتى اڭىزعا اينالعان موللا وماردىڭ اتىنان ەرتٷرلٸ مۇسىلمان مەرەكەلەرٸندە قىسقا حابارلامالار جارييالانىپ, ولاردا ەشكٸمنٸڭ دە كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستى ناشارلاتۋعا بارمايتىندىعى ايتىلاتىن.
ەلەم جۇرتشىلىعى 2015 جىلى موللا وماردىڭ 2013 جىلدان بەرٸ تٸرٸ ەمەستٸگٸن بٸلسە دە, كٶپتەگەن ساراپشىلار تاليبتەر سٶزٸنٸڭ شىندىعىنا كٷمەنمەن قاراي باستادى. سول كەزدەن بەرٸ تاليبتەر ٶز سەركەلەرٸن ەكٸ رەت اۋىستىردى.
وماردان كەيٸن باس قولباسشىلىققا موللا احتار مانسۇر كەلدٸ. ونىڭ كەزٸندە اۋعانستانداعى شابۋىلدار كٷشەيٸپ, قان بۇرىنعىدان دا كٶبٸرەك تٶگٸلدٸ. تاليبتەردٸڭ ٶز ٸشٸندەگٸ قايشىلىقتار ودان سايىن اسقىنىپ, شيرىققان جانجال سىرتقا شىقتى, ال اۋعانستاننىڭ رەسمي ٶكٸمەت ورىندارىمەن ٸسكە اسىپ جاتقان بەيبٸت كەلٸسسٶزدەرٸ ٷزٸلٸپ قالدى.
سونىمەن قاتار, مانسۇردىڭ كەزٸندە اۋعانستاننىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ, تەجٸكستانمەن شەكتەسٸپ جاتقان قۇندىز باسىپ الىندى. كٶپتەگەن شەتەلدٸك ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر تاليبتەر ەندٸ ورتالىق ازيياعا بەت تٷزەي الادى دەپ بولجالداپ, دابىل قاعا باستادى. دۋشانبە مەن اشحاباد ىقتيمال شابۋىلدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن شەكاراداعى باقىلاۋدى كٷشەيتە تٷستٸ.
اۋعانستان مەسەلەسٸنٸڭ بٸلگٸرلەرٸ «تاليبان» ٷشٸن تەك وسى ەلدٸڭ عانا اسا ماڭىزدى ەكەندٸگٸن ايتىپ كەلەدٸ. ال ولاردىڭ ٶزدەرٸ وسى جىلدار ٸشٸندە باق-تاعى بايبالامنىڭ سالدارىنان ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ كٶزٸندە «بٶتەن» دەپ سانالدى. سول كەزدە قايسى باعانىڭ دۇرىس ەكەنٸن, ال قايسىسىنىڭ ٷرەيدٸ ۋشىقتىرۋعا باعىتتالعانىن انىقتاۋ قيىن بولىپ قالعان-دى.
قالانىڭ بٸر بٶلٸگٸن كابۋل كٷشتەرٸ قايتارىپ العاندىعىنا قاراماستان, قۇندىزداعى وقيعالار كٸمنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن, تاليبتەردٸڭ شىن بەت-بەينەسٸن ايقىنداپ الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
قۇندىزدىڭ باسىپ الىنۋى تاليبتەردٸڭ ورتالىق ازييا الدىندا بەرگەن سٶزدەرٸندە تۇردى ما, جوق پا – سول جاعدايدى انىقتادى. تٷرٸكمەنستانمەن جەنە تەجٸكستانمەن اراداعى شەكارا بويىندا بولىپ تۇراتىن قاقتىعىستارعا قاراماستان, تاليبتەردٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ ەزٸرگە ولاردىڭ بەرگەن ۋەدەلەرٸنە قايشى كەلمەيدٸ.
2016 جىلدىڭ مامىرىندا اۋعان-پەكٸستان شەكاراسىندا اقش ۇشاعىنىڭ سوققىسىنان اجال قۇشقان موللا مانسۇردىڭ ويدا جوقتاعى ٶلٸمٸنەن كەيٸن قوزعالىستىڭ بۇدان بىلايعى تاعدىرى قالاي بولاتىندىعى تۋرالى مەسەلە قايتادان كٷن تەرتٸبٸنە قويىلدى.
سوڭعى ەكٸ جىلدا اۋعاندىق جەنە پەكٸستاندىق تاليبتەردٸڭ بازىنالى بٶلٸگٸ دايش قاتارىنا كٸرە باستاعان, ال «ٶزبەكستاننىڭ يسلام قوزعالىسى» توپ كٶشباسشىسى ەبۋبەكٸر ەل-باعداتيگە جارييالى تٷردە انت بەرگەن كەزدە بۇعان تاڭدانۋعا بولماس. «يسلام مەملەكەتٸ» ەلدە بەلسەندٸ قيمىل ٶرٸستەتكەننەن كەيٸن تاليبتەر اتالعان ۇيىمنىڭ تاحار, قۇندىز, باعلان سيياقتى سولتٷستٸك پروۆينتسييالارداعى ساربازدارىن تۇتقىنعا الۋعا جەنە كٶزٸن جويۋعا پەرمەن بەرە باستادى.
قوزعالىستىڭ كەلەسٸ كٶشباسشىسى بولىپ موللا وماردىڭ جاقىن سەرٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ حايباتۋللا احۋنزادا تاعايىندالدى. ول دايش-كە قارسى كٷرەستٸ جالعاستىردى. كٶپتەگەن ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەرٸ دايش-تٸڭ اۋعانستانداعى ٶرٸسٸ تارىلىپ جاتقانىن ايعاقتايدى.
مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ, ولاردىڭ موللا وماردىڭ ٶلٸمٸنەن كەيٸن قالىپتاسقان ۇتقىر سەتتٸ تولىق پايدالانا الماعاندىعىندا جاتىر. دايش ٷزدٸكسٸز جەڭٸلٸستەرگە ۇشىراپ, بٸراز اۋماقتارىنان ايىرىلدى. قازٸر ونىڭ ساربازدارى نەگٸزٸنەن نانگارحار پروۆينتسيياسىندا شوعىرلانعان.
جاڭا كٶشباسشى حايباتۋللانىڭ سوڭعى مەلٸمدەمەسٸنە قاراعاندا, قوزعالىس بەيبٸت كٶرشٸلەستٸك ۇستانىمىنا نەگٸزدەلگەن ەسكٸ باعىتتىڭ جاقتاۋشىسى بولىپ قالا بەرمەك. بٸراق, بۇل جاعداي «تاليبان» قوزعالىسىن ورتالىق ازييانىڭ وداقتاسى ەتە الماسا كەرەك.
سٶيتە تۇرا, ول تاليبتەرگە قاتىستى ٷرەي مەن سىرتقى كٷشتەردٸڭ نەگٸزسٸز ەرەكەتتەرٸن ازايتۋعا باعىتتالعان. دايش-كە قارسى مايدانعا بەلسەندٸ تٷردە شىعا وتىرىپ تاليبتەر ورتالىق ازييا تاعدىرىنا الاڭداۋدان بۇرىن, ولارعا اۋعانستاندى بەرٸپ قويۋدان قاۋٸپتەنەدٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل ەل تاليبتەردٸڭ «تابيعي ورتاسى» بولىپ تابىلادى. اۋعانستان بولماسا, ولارعا ورتالىق ازييا ماڭىزدى ەمەس.
ەگەر تاليبتەر «يسلام مەملەكەتٸنەن» جەڭٸلٸس تاپسا, بۇل ولاردىڭ سوڭعى ون جىلداعى بٷكٸل تالپىنىسىن, ناتو, اقش پەن كابۋل كٷشتەرٸنە قارسى بارلىق كٷرەسٸن زايا كەتٸرمەك. وسىعان بايلانىستى «يسلام مەملەكەتٸ» باسقا ەلدەردٸڭ الدىندا تاليبتەردٸ سەنٸم-بەدەلدەن ايىراتىن باستى ارانداتۋشى بولۋدا.
سوندىقتان تاليبتەر ٶزدەرٸ ٷشٸن ەڭ باستىسى اۋعانستان ەكەندٸگٸن قايتا-قايتا ەسكە سالادى. تاليبتەر ٶزدەرٸنٸڭ اۋعاندىق دايش-تٸڭ جاقتاستارى رەتٸندە قارعىسقا ۇشىراماۋىن قالايدى.
بٸراق, بەرٸبٸر اۋعانستانداعى دايش ەپوپەياسى ەلٸ اياقتالماعانىن ۇمىتپاعان جٶن. ىستانبۇلدا, كابۋلدا بولعانىنداي, دايش-تٸڭ ەلەمنٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸندە دە تەررورلىق اكتٸلەر جاساۋعا ۇمتىلاتىندىعىن ەسكەرە كەلگەندە, اۋعانستان گەوگرافييالىق تۇرعىدان بٸزگە نەعۇرلىم جاقىن ەل رەتٸندە تولاسسىز تايتالاس تالقىسىندا قالا بەرمەۋٸ تيٸس.
بٸزدٸڭ بارلىق كٷش-جٸگەرٸمٸز وسى ەلدەن شىعاتىن قاۋٸپ-قاتەردٸ بارىنشا ازايتۋعا جۇمسالعانى ابزال. قاتەر باسقا ٶڭٸرلەردەن دە شىعۋى مٷمكٸن. دەمەك, دايش يدەولوگيياسىنىڭ جاقتاۋشىلارى بٸزگە اۋعانستاننان عانا كەلەدٸ دەگەن سٶز ەمەس. اقتٶبە مەن الماتىداعى سوڭعى وقيعالار تۇرعىسىنان العاندا «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ سوڭعى مەلٸمدەمەسٸ, ەلبەتتە, اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتان تۋىندايتىن قاۋٸپ-قاتەر دەڭگەيٸن تٶمەندەتپەيدٸ. الايدا, تاليبتەردٸڭ قازٸر قانداي احۋالدا ەكەندٸگٸن تٷسٸنۋ اۋعانستانداعى جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى تەۋەكەلدەر مەن سەبەپتەردٸ بايىپتى باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸ انىق.
دانييار قوسنازاروۆ, ساياساتتانۋشى.
دەرەككٶزٸ: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
