بۇل ايماققا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ بٸر سەبەبٸ - قىتايدىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە قاتىستى ساياساتى. قىتايدىڭ «بەلبەۋ جەنە جول» باستاماسى باتىس ەۋروپاعا جەنە بولاشاقتا پارسى شىعاناعى ەلدەرٸنە ورتالىق ازييا ايماعىنىڭ اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن ترانزيتتٸك-كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ قۇرىلىسى, سونداي-اق قىتايدىڭ جەرگٸلٸكتٸ رەجيمدەرگە قارجىلاي كٶمەگٸ ارقاسىندا ورتالىق ازييا تاعى دا حالىقارالىق قىزمەتتٸڭ ەپيتسەنترٸندە. بۇل پروتسەستەردە رەسمي پەكيننٸڭ رٶلٸ ماڭىزدى.
قۇرلىقتىق «بەلبەۋ جەنە جولدىڭ» ەكونوميكالىق بەلبەۋٸ - جٸبەك جولى. ول ورتالىق ازييا ارقىلى ٶتەدٸ. پەكين ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى, دەگەنمەن قىتاي ٷشٸن نەگٸزگٸ ساۋدا قاقپالارى تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنداعى تەڭٸز پورتتارى بولىپ تابىلادى. سولار ارقىلى ەلدٸڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 90% -ى جٷزەگە اسىرىلادى. الايدا, تىنىق, ٷندٸ جەنە اتلانت مۇحيتتارىن اقش-تىڭ ەسكەري-تەڭٸز كٷشتەرٸ مەن ولاردىڭ وداقتاستارى باقىلايتىندىعىنا بايلانىستى, بۇل قىتايدىڭ باتىس ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جەنە شىعىس افريكا ەلدەرٸنە ەكونوميكالىق «قۇلشىنىسىندا» ٷنەمٸ «ديسكومفورت» تۋدىرادى. ال دەل وسى ورتالىق ازييا ەلدەرٸ سەرٸكتەستەر رەتٸندە جەنە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مٷشەلەرٸ رەتٸندە قىتايدان تاۋارلاردىڭ جوعارىدا اتالعان ايماقتارعا ٶتۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتە الادى جەنە ۆاشينگتوننىڭ «التىن كٸلتٸن» ٶزدەرٸنە الا الادى.
كسرو ىدىراعاننان كەيٸنگٸ سوڭعى 30 جىل ٸشٸندە قحر ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە قاتىستى قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋ مەن جٷزەگە اسىرۋدى جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسىردى. ديپلوماتييالىق جەنە ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ورناتۋ كەزەڭٸ, وڭتايلى ستراتەگييا ەزٸرلەۋ جەنە ايماقتاعى ۇزاق مەرزٸمدٸ مٷددەلەردٸ جٷزەگە اسىرۋ كەزەڭٸ 1990 جىلداردىڭ باسى مەن 2000 جىلداردىڭ باسىن پەكيننٸڭ ورتالىق ازييانىڭ جاڭا تەۋەلسٸز مەملەكەتتەرٸنە قاتىستى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستاپقى كەزەڭٸ دەپ ساناۋعا بولادى.
كەلەسٸ ەكٸ ونجىلدىق ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزٸن قالادى, ول ايماقتاعى ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ارا-قاتىناس بٸراز جەمٸس بەرە باستادى. مىسالى, اۋقىمدى ينۆەستيتسييالار ەسەبٸنەن ەڭ الدىمەن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ينۆەستيتسييالار, (ورتالىق ازييا-قىتاي گاز قۇبىرى, قازاقستان-قىتاي مۇناي قۇبىرى, 2001-2013), «بەلبەۋ جەنە جول» باستاماسىن ٸسكە قوسىلدى (2013-2020).
تٸپتٸ جاھاندىق COVID-19 پاندەميياسى قىتايدىڭ ورتالىق ازييا باعىتىنداعى سىرتقى ساياساتىن ودان ەرٸ كٷشەيتۋٸنە كەدەرگٸ بولمادى. مىسالى, 2020 جىلى شٸلدەدە پەكين ايماقتىق پروتسەستەردٸڭ كٷشەيۋٸنە ەرەكەت جاساپ, «5 + 1» فورماتىندا ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن ٶزٸنٸڭ جەكە ديالوگىن باستادى. بۇل قادام قىتايعا باتىستى ورتالىق ازييادان ساياسي جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدا بٸراز ىعىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. رەسەيلٸك بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ اۋزىنان شىققان «رەسەيدٸڭ سىيلىقتارى» تۋرالى مەلٸمدەمەلەر ورتالىق ازييانىڭ شىعىس كٶرشٸسٸنە قايتا باعىتتالۋىنا ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن. قازٸر جۇرت قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سٶزٸن ەسكە الدى. ونىڭ «قىتايدىڭ باتىستان ايىرماشىلىعى - ەشقاشان ٶزٸ شارت بۇيىرمايدى جەنە «بٸز قالاي ٶمٸر سٷرسەك, سەن دە سولاي ٶمٸر سٷر» دەمەيدٸ» دەگەنٸ بار ەدٸ. قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75-شٸ سەسسيياسىنىڭ مٸنبەرٸنەن (2020 ج. قىركٷيەك) جاساعان مەلٸمدەمەسٸ:
«قىتاي ەشقاشان «گەگەمونيياعا, كەڭەيۋگە جەنە ىقپال ەتۋ ايماقتارىن قۇرۋعا ۇمتىلمايدى» جەنە «ەشكٸممەن سۋىق سوعىس تا, قارۋلى سوعىس تا جٷرگٸزبەك نيەتٸمٸز جوق» دەگەنٸن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە پەكينمەن ودان ەرٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ سەبەبٸ رەتٸندە قابىلداۋعا بولادى.
ەگەر بۇرىن قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ورتالىق ازييا باعىتى اقش-تىڭ ايماقتاعى گەوساياسي باقىلاۋىن ورناتۋدان قورقۋىمەن جەنە ونىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىنا تٸكەلەي جاقىنداۋىمەن تٷسٸندٸرٸلسە; كەلەشەكتە كاسپييدەگٸ مۇناي مەن گاز قورىنا قول جەتكٸزۋ بولسا; شىڭجاڭداعى ۇيعىر سەپاراتيستەرٸنە قولداۋ كٶرسەتۋ پروبلەماسى سيياقتى مەسەلەلەر بولسا, سوڭعى جىلدارى جوعارىدا اتالعان سەبەپتەرگە «بەلبەۋ جەنە جول» باستاماسى جەنە وعان ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ قاتىسۋى نەگٸزٸندە قۇرىلعان قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. بۇعان دەلەل, ايماق ەلدەرٸنٸڭ اۋقىمدى ينۆەستيتسييالارى مەن نەسيە بەرۋٸ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن ساۋدا; قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق (شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرٸندە); كونفۋتسيي ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىس ٸستەۋٸ جەنە قىتايدا وقۋعا گرانتتار بەرۋ جەنە ت.ب.
وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاندىق ساراپشى ايدار ەمٸرەباەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قىتايدىڭ ورتالىق ازييا حالىقتارىنا ەسەرٸن بەيٸمدەۋگە بٸرلەسكەن, ٷيلەستٸرٸلگەن تەسٸلدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ تۋرالى مەسەلە ٶزەكتٸ بولا تٷسەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, «ورتالىق ازييا ٶزٸنٸڭ جالپى يميدجٸ مەن مازمۇنى بويىنشا بٸرتۇتاس ايماق, تٸپتٸ قىتايعا بەسەكە بولا الاتىن جەكە سۋبەكت رەتٸندە قالىپتاسا الا ما? بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزگە قانداي تەۋەكەلدەر مەن مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنىلادى? قىتاي ەسەرٸنٸڭ بۇزۋشى «ۋراگان» ەمەس, ورتا ازييا ايماعىن وڭتايلى قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ فاكتورىنا اينالۋى ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?»
قىتايدىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ەكٸجاقتى فورماتتان كٶپجاقتى فورماتقا (5 + 1) اۋىسۋ سيياقتى شەشٸمٸ پەكيننٸڭ نيەتٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن, ونىڭ نەعۇرلىم سىيىمدى ايماقتىق نارىقتى قالىپتاستىرۋعا قىزىعۋشىلىعىن جەنە ايماقتاعى ساياسي رەجيمدەردٸڭ تۇراقتىلىعىن كٶرسەتەدٸ. پەكيننٸڭ بۇل نيەتٸ ايماق ەلدەرٸن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا, ٸس-ەرەكەت كوورديناتسيياسىنا جەنە جالپى ايماقتى دامىتۋدىڭ كەشەندٸ باعدارلامالارىن ٸسكە اسىرۋعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. الايدا, تەۋەكەلدەر دە جوق ەمەس, مىسالى, ەكٸ تاراپتىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنٸڭ ينستيتۋتسيونالدىق تەتٸكتەرٸنٸڭ بولماۋى (ازييا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييالار بانكٸ (AIIB) مەن جٸبەك جولى قورىنان باسقا ەشتەڭە جوق); قىتايلىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋداعى مٷددەلەر قاقتىعىسى, قىتاي ۇسىنعان ينۆەستيتسييالىق پورتفەلدەردٸڭ «قالتاعا كەتۋٸ» وسى ايماقتاعى بٸرقاتار ەلدەر پەكيننٸڭ «قارىز تۇزاعىنا» تٷسٸپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. دەمەك, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ ٷكٸمەتتەرٸنٸڭ ٶزارا كەلٸسٸمٸ, ورتاق شارتتارى بولۋى كەرەك.
ورتالىق ازييا ايماعىن پەكين گەوەكونوميكالىق امبيتسييالاردىڭ ترانزيتتٸك نٷكتەسٸ رەتٸندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رەسۋرستار, شيكٸزات جەنە ٶنەركەسٸپتٸك بازا رەتٸندە قاراستىراتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇعان ايماقتاعى ينۆەستيتسييالاردىڭ ەدەۋٸر ەلەۋلٸ كٶلەمٸ, جولدار مەن قۇبىرلار سالۋ, سونداي-اق بٸرقاتار ٶنەركەسٸپتٸك جەنە اگروٶنەركەسٸپتٸك جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ دەلەل بولا الادى.
قىتايدىڭ ورتالىق ازييا باعىتىنداعى سىرتقى ساياساتىنىڭ كٷشەيۋٸ ورتالىق ازييانى تاعى دا ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸنٸڭ جٷرەگٸنە اينالدىردى. وسىلايشا, پەكيننٸڭ قازاقستان ارقىلى ەۋروپاعا قۇرلىقتىق جول سالۋى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلگە ٶز تاۋارلارىن ەر تٷرلٸ باعىتتارعا جٸبەرٸپ قانا قويماي, باسقا ەلدەردەن, كٶبٸنەسە قىتايدان تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ٷشٸن باج سالىعىن جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەسكەرەتٸنٸ, بۇل ٶتە قوماقتى سومالار.
COVID-19 پاندەميياسىنا جەنە سوعان بايلانىستى ەنگٸزٸلگەن شەكتەۋلەرگە قاراماستان, 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان شٸلدە ايىنا دەيٸن حورگوس تەمٸرجول باقىلاۋ-ٶتكٸزۋ پۋنكتٸ ارقىلى بارلىعى 2240 قىتاي پويىزى ٶتتٸ, ولار 3,3 ميلليون توننا جٷك تيەدٸ. بۇل ٶتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 55,37% ارتىق بولدى, دەگەنمەن, تٸپتٸ قارسى باعىتتا (ەۋروپا مەن ورتالىق ازييادان) 270-كە جۋىق جٷك پويىزدارى قىتايعا ٶتتٸ. پەكين بۇل مارشرۋتقا ٷلكەن ستاۆكا جاساپ وتىر. بۇل مارشرۋت قىتاي ٷشٸن ستراتەگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ ول قاۋٸپسٸز جەنە ارزان, سونىمەن قاتار قىتايدان گەرمانيياعا جٷك تاسىمالداۋ جولىن تەڭٸز جولىنا قاراعاندا (16-18 كٷن) ەكٸ ەسەگە ازايتادى (شامامەن 40 كٷن).
ونىمەن قوسا, ٶڭٸردە كٶلٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ كەڭەيتۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانۋدا. بۇل تۇرعىدا قىتاي-قىرعىزستان-ٶزبەكستان-تٷرٸكمەنستان پويىزدارىنىڭ 2020 جىلعى ماۋسىمدا ٸسكە قوسىلعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ كەرەك. مەملەكەتتەر وسى دەلٸز بويىمەن مۋلتيمودالدىق تاسىمالداۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ ٷشٸن قوسىمشا قولايلى جاعدايلاردى دامىتۋ تۋرالى بەلگٸلٸ كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزدٸ. بۇل جوبا سەتتٸلٸگٸنٸڭ ماڭىزدى پارامەترٸ - جاڭا پٸسكەن جەمٸستەر مەن كٶكٶنٸستەر جەنە باسقا دا ٶنٸمدەردٸ قوسا العاندا, سىرتقى ساۋدا تاۋارلارىن شوعىرلاندىرۋ, ساقتاۋ, ٶڭدەۋ جەنە تاراتۋ بويىنشا بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستار بولىپ تابىلادى. الايدا, قازاقستان باسشىلىعى بۇل مارشرۋتقا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ, ٶيتكەنٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ التەرناتيۆتٸ كٶلٸك جوبالارى قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن تٶمەندەتەدٸ. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, مۇنداي مەلٸمدەمەلەر نەتيجەسٸز جەنە تەك ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. بۇل مەسەلەدە ايماقتاعى بارلىق ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸن ەسكەرۋ قاجەت.
ورتالىق ازيياعا ەلەمدە قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋى جەنە قىتايدىڭ وسى ايماققا قاتىستى جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىن باتىس ساراپشىلارىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ وا ايماعى مەن قحر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ەرەكشەلٸگٸن تٷسٸنە المايدى. ناقتى مىسال رەتٸندە, جاقىندا Eurasianet - «China diversifies in Central Asia» (Dirk van der Kley, 23.11.2020) جارىق كٶردٸ, مۇندا اقپاراتپەن بٸرگە وا مەملەكەتتەرٸنٸڭ قىتايمەن ىنتىماقتاستىعىنا ٶتە تە قاراپايىم كٶزقاراس بٸلدٸرٸلگەن. باسىلىم اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, پەكين وسى ايماقتاعى ەكونوميكالىق باعىتىن ٶزگەرتتٸ, ٷلەستٸرٸلگەن تەۋەكەلگە نەگٸزدەلگەن ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ينۆەستيتسييالارىن كٷرت تٶمەندەتٸپ جٸبەردٸ. سونىمەن قاتار, اۆتور اتاپ ٶتكەندەي, ورتالىق ازييانىڭ ەر ەلٸندە جاعداي ەر تٷرلٸ دامۋدا.
ييا, بٷگٸندە قىتاي شىنىمەن ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىنىڭ ەكونوميكاسىنداعى جەتەكشٸ نەسيە بەرۋشٸ جەنە ينۆەستور بولىپ تابىلادى. پەكين تەمٸرجول مەن اۆتوموبيل جولدارىنا, سونداي-اق تٷركٸمەنستان, قازاقستان جەنە ٶزبەكستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورىندا شەشۋشٸ بولىپ تابىلاتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنا ينۆەستيتسييانى كٶپتەپ قۇيادى. قىتاي ينۆەستيتسييالارى ايماقتاعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ ماڭىزدى كٶزٸ بولىپ قالا بەرەدٸ, بۇل سىرتقى ينۆەستيتسييالار مەن ٶزدەرٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتادى. وسىلايشا, ٶزارا قىزىعۋشىلىق ورتا ازييا مەن قحر رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا ەكەلەدٸ.
شەتەلدٸك ساراپشى دۇرىس ايتادى, جولدار, قۇبىرلار مەن كٶمٸرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ەلەكتر ستانتسييالارى ەندٸ ونشا ماڭىزدى ەمەس. پەكين كٸشٸگٸرٸم جوبالارعا كٶشتٸ: مۇندا اۆتوبۋس زاۋىتى, اندا تسەمەنت زاۋىتىن سالدى. سونىمەن قاتار, بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارى پايدا بولدى, بۇل ساۋداداعى كەدەرگٸلەردٸ جەڭٸلدەتۋ مەن جويۋ جەنە ٸسكەرلٸك ورتانى جاقسارتۋ ارقىلى مٷمكٸن بولدى. وسىلايشا, قازاقستان جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸ ٷشٸن كەدەندٸك تەكسەرۋ ۋاقىتى 90% -عا قىسقاردى.
بۇل ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە 2020 جىلى, قىتايدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, ٶزدەرٸنٸڭ اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ قىتايعا ەكسپورتىن بەلسەندٸ تٷردە ٸلگەرٸلەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ, بۇل ەكونوميكالىق ٶسۋ مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا بەلەسٸن كٶرسەتتٸ. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اۋىلشارۋاشىلىعى جەنە اۋىل ٸستەرٸ مينيسترلٸگٸنٸڭ (中华人民共和国 农业 农村) مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, 2020 جىلدىڭ 7 ايىندا قىتايدىڭ 5 ورتا ازييا ەلدەرٸمەن جالپى ساۋدا اينالىمى 4 316 ميلليارد يۋاندى قۇرادى. مىسالى, تەك قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸ ساۋداسىنىڭ كٶلەمٸ 2 ميلليارد 846 ميلليون يۋاندى قۇراپ, ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 14,4 پايىزعا ٶستٸ.
سوڭعى جىلدارى قىتاي ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸ اراسىندا ٷنەمٸ بٸرٸنشٸ ورىندا بولدى. بيىلعى جىلى, پاندەمييا مەن كارانتيندەر مەن شەكارالاردىڭ جابىلۋىنا قاراماستان, ايماق ەلدەرٸ تاڭعالارلىق جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. ەڭ الدىمەن, قىتاي مەن قازاقستان, قىتاي مەن ٶزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ تۇراقتى ٶسۋٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. سونىمەن, قحر ساۋدا مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, 2020 جىلعى قاڭتار-تامىزدا قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 13,2 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ, ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1% -عا ٶستٸ (2019 جىلدىڭ سوڭىندا ول 14 ميلليارد دوللاردان استى). سونىمەن قاتار, قىتايدىڭ قازاقستانعا جەتكٸزٸلٸمدەرٸنٸڭ - 6,8 ملرد دوللارعا (+ 14,8%) تٶمەندەۋٸمەن قحر-عا قازاقستاندىق ٶنٸمدەر مەن شيكٸزاتتى جەتكٸزۋدٸ 6,4 ملرد دوللارعا (-10,6%) تۇراقتى ٶسۋ تەندەنتسيياسى بايقالادى. قىتاي مەن ٶزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى سەگٸز ايدا 4 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ ديناميكاسىنا قاراعاندا, بۇل كٶرسەتكٸش جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن بٸراز كٶبەيەدٸ (ەگەر 2019 جىلدىڭ سەگٸز ايىندا ول 1,7 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, 2020 جىلى - 1,1 ميلليارد دوللار).
ورتالىق ازييا ەلدەرٸ قازٸر جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشاتىن جەنە ەكسپورت پەن ٶندٸرٸستٸك ەلەۋەتتٸ ارتتىراتىن جوبالارعا كٶبٸرەك قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. تەك سوڭعى ٷش جىلدا قىتاي ٶزبەكستانعا 3,9 ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە قوماقتى ينۆەستيتسييا قۇيدى. تاشكەنتتٸڭ قىتايدان تٸكەلەي ينۆەستيتسييالاردى تارتۋعا باعىتتالعان جاڭا جوبالار تۋرالى الاڭداۋشىلىعىنا قاراماستان, بٸرلەسكەن ٸرٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ جالعاسۋدا. ەڭگٸمە ٶزبەكستان ٷشٸن ماڭىزدى جوبالار, مىسالى, سۋرحاندارييا وبلىسىنداعى شارگۋن كٶمٸر كەنٸشٸن جاڭارتۋ, احانگاران قالاسىندا جاڭا تسەمەنت زاۋىتىن سالۋ, ناۆويدە پۆح ٶندٸرٸسٸ كەشەنٸ جەنە باسقا دا جوبالار تۋرالى بولىپ وتىر.
نۇر-سۇلتان مەن تاشكەنت پەكيننەن قوماقتى قارجى الاعانمەن, سوڭعى جىلدارى قىرعىزستان مەن تەجٸكستانعا ينۆەستيتسييالار اعىنى ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ. بۇل ەڭ الدىمەن, وسى ەلدەردەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارعا بايلانىستى. ٷكٸمەتتٸڭ قارىز اۋىرلىعىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىعىنا نەمەسە جوبانىڭ جويىلۋىمەن اياقتالاتىن نارازىلىققا بايلانىستى قىتايدىڭ بيزنەسٸنە دەگەن سەنٸمسٸزدٸگٸ كاپيتال اعىنىنا كەدەرگٸ بولىپ وتىر. قاراجاتتىڭ كٶپ بٶلٸگٸن جەرگٸلٸكتٸ «وليگارحتار» جوبانى دايىنداۋ كەزەڭٸندە-اق توناپ تاستايدى.
سونىمەن قاتار, قىرعىزستان مەن تەجٸكستان نارىعىنىڭ كٸشكەنتاي ماسشتابى جەنە كەسٸپكەرلٸكتٸ ٸسكە اسىرۋداعى قولايسىز جاعدايلارى ٸرٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدى قيىنداتادى. ٸرٸ ينۆەستيتسييالار تەك التىن مەن كٷمٸستٸ ٶندٸرۋگە سالىنادى. مىسالى, تەك تەجٸكستاننىڭ ٶزٸندە 2012 جىلدان باستاپ التىن ٶندٸرۋ شامامەن 4 ەسەگە ٶستٸ (2012 جىلى 2,4 توننا جەنە 2019 جىلى 8,1 توننا). الايدا, وسى «جەتٸستٸكتەردٸڭ» بارلىعى قىتايلىق كومپانييالاردىڭ قاتىسۋىمەن جٷزەگە اسىرىلعانىن مويىنداۋ كەرەك.
قىرعىزستان مەن تەجٸكستانداعى قىتايلىق ينۆەستورلار, ەدەتتە, بۇل شەتەلگە ينۆەستيتسييا سالۋدىڭ العاشقى تەجٸريبەسٸ بولىپ تابىلاتىن جەنە بەسەكەسٸ تٶمەن نارىقتاردى ٸزدەيتٸن جەكە كومپانييالار ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. سونىمەن بٸرگە بٸشكەك پەن دۋشانبە قحر-دان كەلەتٸن جەكە ينۆەستيتسييالاردىڭ اعىمى ٷشٸن جاۋاپ بەرمەيدٸ.
كٶپتەگەن كەمشٸلٸكتەردٸ تٸزٸپ ايتساق تا, دەگەنمەن, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن قىتاي كٶپسالالارى جەنە تٷرلٸ باعىتى بار نەگٸزگٸ سىرتقى سەرٸكتەسكە اينالدى. بۇل قىتايدىڭ ٶزٸنە دە تيٸمدٸ بولدى, ( مەنتاليتەت جەنە تٸلدٸك ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان), ەندٸ پەكين ورتالىق ازييامەن ساياسي جەنە ەكونوميكالىق سەرٸكتەستٸگٸن كەڭەيتە وتىرىپ, ەۋرازييالىق «شاحمات تاقتاسىنداعى» ەڭ ديناميكالىق سىرتقى ويىنشى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن بٸرگە, پەكيننٸڭ ورتالىق ازيياداعى «بەلبەۋ مەن جول» باستاماسىن ٸسكە اسىرۋدى جانداندىرۋى جاعدايىندا قىتايدىڭ اشىق ەكونوميكالىق ساياساتى جەنە ايماقتىڭ جاعىمدى گەوگرافييالىق جاعدايى سيياقتى قولايلى فاكتورلاردى تيٸمدٸ پايدالانۋ قاجەت ەكەنٸن ناقتى تٷسٸنۋ كەرەك. قىتايدىڭ ورتالىق ازيياعا كەلۋٸ ايماق ەلدەرٸندەگٸ ەكونوميكالىق ساياساتتى جاڭا ساپاعا شىعارۋدى قاجەت ەتەدٸ. بۇل سٶزسٸز. مۇنى تٷسٸنسە, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بٸرىڭعاي ستراتەگيياسىن جاساۋعا مەجبٷر.
«ۇلى جٸبەك جولىنىڭ رۋحىن» قامتيتىن «بەلبەۋ جەنە جول» باستاماسى ورتالىق ازييا ايماعى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى جەنە كەلەشەگٸ زور. «بەيبٸتشٸلٸك پەن ىنتىماقتاستىق, اشىقتىق پەن ينكليۋزيۆتٸلٸك, ٶزارا تيٸمدٸلٸك جەنە ورتاق پايدا» (سي تسزينپين) سيياقتى ۇعىمداردى قامتيتىن «بەلبەۋ جەنە جول» تۇجىرىمداماسى ورتالىق ازييانى تاعى دا ەلەمدٸك تاريحتىڭ وسٸنە اينالدىرادى. ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن «بەلبەۋ جەنە جولدىڭ» پراگماتيكاسى ايماق مەملەكەتتەرٸن ەلەمدٸك ەكونوميكاعا ينتەگراتسييالاۋ قاجەتتٸلٸگٸ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ جەنە ورتالىق ازييانىڭ باسقا ەلدەرٸ ەكونوميكالىق كٶپۆەكتورلى ەلەۋەتٸن تولىق پايدالانۋعا ۇمتىلىسى زور.
جاھاندانۋ جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ جەنە مەملەكەتتٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ كٶپ جاعدايدا بٸرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتٸڭ دامۋى ەر ايماق پەن ەلدٸڭ كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ دەرەجەسٸمەن ايقىندالاتىن كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ تيٸمدٸ جۇمىسىنا بايلانىستى. بٸر جاعىنان, ەۋروپا مەن ازييانىڭ تٷيٸسكەن جەرٸندە ورتالىق ازييا ەو ەلدەرٸن جەنە ەلەۋەتتٸ باتىس ازييا ەلدەرٸن قىتايمەن گەوگرافييالىق تۇرعىدان داۋسىز قۇرلىقتىق كٶلٸك بايلانىسىن, ودان ەرٸ شىعىس ازييامەن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ترانزيتتٸك ەلەۋەتكە يە. ەكٸنشٸ جاعىنان, «بەلبەۋ جەنە جول» باستاماسى ايماقتىق ەلدەرگە كٶلٸكتٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ جەنە وزىق تەحنولوگييالاردى بەرۋ ارقىلى بٸرتٸندەپ ەلەمدٸك نارىققا قوسىلۋعا مٷمكٸندٸك اشادى.
وسىلايشا, قىتايدىڭ جاھاندىق باستامالارى ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىن قىزىقتىرادى دا, پەكين بۇل ايماقتىڭ ەكونوميكالىق درايۆەرٸ بولىپ تابىلادى. بۇل ٶزارا قىزىعۋشىلىق ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارى مەن قحر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى ديناميكاسىن تالاپ ەتەدٸ.
ەركٸن بايداروۆ,
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ر.ب. سٷلەيمەنوۆا اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ
جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ.
