قازاق نەگە – قورقىپ, سەكەمدەنە بەرەدٸ?
تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 30 جىل ٶتسە دە سول جامان ەدەتتەن ارىلا الماي كەلەمٸز. قازٸر قازاقتىڭ قورقاتىن, سەكەمدەنٸپ قارايتىن دٷنيەسٸ دە كٶبەيٸپ كەتتٸ.
توقسانىنشى جىلدارى عالامدانۋ ٷردٸسٸنەن قورىقتىق. ونى ايتاسىز, جان-كلود ۆان دامم مەن ارنولد شۆارتسەنەگگەر فيلمدەرٸ جاستاردى بۇزاقىلىققا باۋلىپ جاتىر دەپ اقىن-جازۋشىلارىمىز گازەتتەرگە كٶلدەي-كٶلدەي ماقالا جازىپ, جۇرتتىڭ زەرەسٸن العانى ەسٸڭٸزدە شىعار?
بٸراق بٷكٸل ەلەمنٸڭ جاستارى سول فيلمدەردٸ كٶرگەن سوڭ, «بۇزىلىپ», بۇزاقلىق جولعا تٷسٸپ كەتپەدٸ.
بٷگٸندە قازاقتىڭ قورقىنىشىن تۋعىزاتىن دٷنيەلەردٸڭ قاتارىنا قىتاي مەن اەس قوسىلدى.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بولماشى دٷنيەنٸ سەبەپ قىلىپ, اتى-جٶنٸ جوق قورقاتىن كٷيگە تٷستٸك. بۇل ەندٸ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. ەل بولامىز دەسەك ورىنسىز فوبييادان ارىلۋىمىز كەرەك.
كٷنٸ كەشە عانا قىتايدىڭ سيان قالاسىندا ٶتكەن «ورتالىق ازييا – قىتاي» فورۋىنان كەيٸن كەيبٸر ازاماتتاردىڭ بويىندا فوبيياسى باس كٶتەرٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ورىنسىز ەڭگٸمەلەر تاعى دا ايتىلا باستاعانىنا كۋە بولدىق.
قازاق پەن قىتاي بەس مىڭ جىلدان بەرٸ كٶرشٸ
دەل وسى مەسەلەگە قاتىستى قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ دارحان قىدىرەلٸ «سۇراۋى بار» كانالىنا سۇحبات بەرٸپ, قوعامداعى قىتايعا قاتىستى ٷرەي مەن قورقىنىشتىڭ ورىنسىز ەكەنٸن ايتىپ, جان-جاقتى تٷسٸندٸرٸپ بەرٸپتٸ.
سونىمەن قاتار دارحان قۋاندىقۇلى ەل ٸشٸندە قىتايعا قاتىستى تارالىپ جاتقان فەيك اقپاراتتاردىڭ توقتاتۋدىڭ جالعىز جولى – شىنايى اقپاراتتى كٶبٸرەك تارتىپ, توسقاۋىل قويۋعا بولاتىنىن ايتىپتى. مينيسترمەن ويىمەن تولىقتاي كەلٸسەمٸز. بۇدان باسقا امالىن بٸزدە كٶرمەي تۇرمىز
– فەيك اقپاراتتىڭ الدىن الۋ ٷشٸن بٸزدەر شىناي اقپاراتتى كٶبٸرەك تارتۋىمىز كەرەك. سول كەزدە عانا جالعان اقپاراتقا توسقاۋىل قويىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان مەن قىتايدىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا قاتىستى شىندىققا مٷلدە جاناسپايتىن اقپاراتتار تارالىپ, جۇرتتى ەكٸۇداي كٷيگە سالۋدا.
ەگەر قازاق پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا تاريحي تۇرعىدان قاراساق, ەكٸ ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار ەكەنٸن بايقايمىز. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇعان كەيبٸر ادامدار مەن بەرمەيدٸ.
سوناۋ كٶنە زاماندا جٸبەك جولى ارقىلى قىتايدان شىققان كەرۋەندەر قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىن كٶكتەي ٶتٸپ, باتىسقا تٷرلٸ تاۋارلار تاسىدى. وسى جٸبەك جولىنىڭ ارقاسىندا قازاق حاندىعى كٷشەيٸپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۋاتتى ەلگە اينالعانىن نەگە ۇمىتامىز?
سول كەزدە «قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ەلٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ» دەپ حان-باتىرلارىمىز كەرۋەندەردٸ ٶتكٸزبەي, شەكارانى تاس بٸكەتٸپ تاستاعان جوق قوي. قايتا ولار قازاق جەرٸ ارقىلى جٸبەك جولىنىڭ ٶتۋٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان پايدالى ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, ەر ۋاقىتتا قىتايمەن تاتۋ-كٶرشٸلٸك جاعدايدى ساقتاۋعا تىرىستى.
سول كەزدە اتا-بالالارىمىز جٸبەك جولى مەملەكەتكە تەك قانا ەكونوميكالىق يگٸلٸكتەن باسقا, ٶركەنيەتتەردٸ بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ, تۇتاس ەلەمنٸڭ دامۋىنا درايۆەر بولاتىنىن تٷسٸندٸ. ٷلكەن ماسشتابتا وي قورىتىندىلادى. دەمەك, بٸزدەر دە اتا-بالالارىمىز سەكٸلدٸ كەڭٸنەن ويلانۋىمىز كەرەك.
تاريحقا كٶز سالساق, جٸبەك جولى توقتاعاننان كەيٸن جول بويىنداعى ەلدەردٸڭ ەلسٸرەي باستاعانىن بايقاۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ, ەكونوميكالىق بايلانىستار ٷزٸلٸپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى كٷرت تٶمەندەدٸ. كەرەك دەسەڭٸز, التىن وردانىڭ تاريح ساحناسىنان جوعالاۋىنا جٸبەك جولىنىڭ توقتاپ, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ ەسەر ەتكەنٸ جاسىرىن ەمەس.
بٷگٸندە سول ەكونوميكالىق بايلانىس قايتادان جاندانباقشى. بۇل – ٷردٸستەن قازاقستان سىرت قالمايتىنى انىق. مۇنى كەز كەلگەن ازامات تٷسٸنۋٸ كەرەك.
بٸزدەر ماقتانىشپەن ەسكە الاتىن, تٷركٸلەردٸڭ تالاي قاعاندارىنا كەڭەسشٸ بولعان تونىكٶكتٸڭ ٶزٸ جٸبەك جولى باستاۋ الاتىن سيان قالاسىندا بٸلٸم العانىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن.
جالپى, قىتايدىڭ قۋاتتى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا تٷركٸلەردٸڭ ىقپالى زور بولدى. وسىدان قاراپ-اق قىتاي مەن تٷركٸلەر بٸر-بٸرٸ جاتسىنباي تاتۋ-كٶرشٸلٸك جاعدايدا عۇمىر كەشكەنٸن اڭعارامىز. قىتايداعى كٶنە قۇجاتتارعا كٶز سالعان ادام قازاق پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى بايلانىس تىم تەرەڭدە جاتقانىن بٸردەن بايقايدى.
سوندىقتان قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىسقا قاتىستى كٷدٸككە بەرٸلٸپ, بايبالام سالۋعا ەستە بولمايدى. قانداي جاعداي بولسا دا قىتاي قازاققا قاتىستى دوستىق پەيٸلٸن ساقتاپ كەلدٸ.
ايتالىق, ابىلايحاننىڭ زامانىندا قازاق ەسكەرٸ جوڭعارلاردان ويسىراي جەڭٸلگەندە اتا-بابالارىمىز «قىتايعا جۇتىلىپ كەتەمٸز» دەپ كٷمەن-كٷدٸككە بەرٸلمەي, قىتايدىڭ تاتۋ-كٶرشٸلٸك قارىم-قاتىناستى ساقتايتىنا سەنٸمدٸ بولعان عوي.
كٷنٸ كەشە عانا ٶتكەن سيانداعى باسقوسۋعا قازاقستان جالعىز ٶزٸ بارعان جوق. باسقوسۋ «5-1» فورماتىندا ٶتتٸ. دەل وسى فورماتتاعى كەزدەسۋلەر ەۋرووداق, رەسەي جەنە اقش-پەن دە ٶتٸپ تۇرادى.
سوندىقتان بۇل باسقوسۋعا كٷدٸكپەن قاراپ, شىندىققا جاناسپايتىن ەڭگٸمەلەردٸ كٶپٸرتٸپ ايتۋ ورىنسىز دەپ بٸلەمٸن, – دەيدٸ دارحان قۋاندىقۇلى.
راس, قازٸر قىتاي ەلەمدٸك ساياساتتى ورىنى بار, ەربٸر ٸسٸنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارايتىن مەملەكەتكە اينالدى. سوندىقتان قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاندانۋىنان شوشۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
نۇرلان جۇماحان
