قىتايدا تۇراتىن قازاق جازۋشىسى, ارعى بەتتەگٸ اعايىندار اڭىزعا اينالدىرعان كلاسسيك, قىتاي مەملەكەتتٸك «تۇلپار» سىيلىعىن ٷش رەت يەلەنگەن ورازحان احمەت مىرزانى سول تاراپتاعى قازاق وقىرماندارى عانا ەمەس, كٷللٸ قىتاي جازۋشىلارى جەتە تانيدى. قىتايداعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەمەلدەنۋٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان قالامگەردٸڭ بارلىق شىعارمالارى دەرلٸكتەي قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلعان. روماندارى مەن پوۆەستەرٸندەگٸ شۇرايلى تٸل, تۇششىمدى وي, كٶركەم وبراز قىتاي سىنشىلارىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولۋمەن قاتار, وقيعا ٶربٸتۋدەگٸ شىنايىلىعى مەن كەيٸپكەر وبرازىن جاساۋداعى ٶزٸندٸك مەنەرٸ ەدەبيەت سٷيەر قاۋىمدى تەنتٸ ەتٸپ كەلەدٸ. جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعى جٶنٸندە قازاق سىنشىلارىنان سىرت, قىتاي ەدەبيەتتانۋشىلارى جان-جاقتىلى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ جاتادى. ەۋەزوۆتٸڭ ەپيكالىق كەڭقۇلاشتىعىن ٶز ستيلٸندە تٷلەتە وتىرىپ, ٶزٸنە عانا تەن سونى سوراپ قالىپتاستىرعان, ەر تۋىندىسىندا قازاق بولمىسىن مەيلٸنشە استارلى وبرازدارمەن, توسىن دا كٷردەلٸ وقيعالارمەن كٶمكەرٸپ, تامىرى تەرەڭگە تارتقان تاريحي سانانى ۇلتتىق دٸلدەگٸ شايقالماس بٷتٸندٸك ارقىلى ايشىقتاپ, زاماناۋي ٶزگەرٸستەر ەكەلگەن مٸنەزدەگٸ بٶگدەلٸكتٸڭ زالالى مەن زاردابىن دا اشالاپ كٶرسەتە بٸلەتٸن قالامگەردٸ بٸز قانشالىقتى تانيمىز? بٸزدەگٸ ەدەبي ورتانىڭ ٷنسٸزدٸگٸنە, شەتەلدەگٸ بەدەلدٸ جازۋشىمىز تۋرالى ەلٸ دە تولىق بٸلمەيتٸنٸمٸزگە, تٸپتٸ كەيدە بٸلگٸمٸز دە كەلمەيتٸن نەمقۇرايلىعىمىزعا تاڭىرقاماي تۇرا المايسىز.
[caption id="attachment_21131" align="alignleft" width="238"]
قىتايدىڭ بەدەلدٸ ەدەبي جۋرنالدارىنىڭ بٸرٸنٸڭ تٸلشٸسٸ جازۋشىدان سۇحبات الا وتىرىپ: «سٸزدٸڭ شىعارمالارىڭىزدا قاراپايىم, كٸشكەنتاي ادامدار تۋرالى وي تولعاتاتىنىڭىزدى بٸلەمٸز. پافوس پەن ايعاي-اتتان از. بٸراق مەنٸ بٸر تاڭعالدىرعان دٷنيە بار. سٸزدٸڭ شىعارمالارىڭىزدا حانزۋ (قىتاي) كەيٸپكەرلەر جوقتىڭ قاسى ەكەن. مۇنىڭ سەبەبٸ نە?» دەپ سۇراعاندا, قالامگەر: «بٸزدٸڭ مەكەنگە بۇرىنىراقتا حانزۋ ۇلتىنىڭ كٶبٸ بٸزدٸ باسقارۋعا, ەركٸن جٷرگەن حالىقتى نوقتالاۋعا باردى. ولاردىڭ مەنٸڭ حالقىما جاساعان جاقسىلىعىنان گٶرٸ قيياناتى كٶبٸرەك بولدى. ولاردى شىعارمالارىما كەيٸپكەر ەتٸپ, تەك جاقسى مٸنەزدەرٸن جازار بولسام – حالقىمنان ۇيات, ال جامان قىلىقتارىن تٸزبەلەپ, ونى جەرٸنە جەتكٸزە تٷيٸندەر بولسام – جۇرتشىلىق مۇنىمدى دا قۇپ كٶرمەۋٸ مٷمكٸن...» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ دەگەندٸ ەستٸگەن ەدٸك. جازۋشىنىڭ بۇل اشىق پٸكٸرٸن سول جۋرنال ٶزگەرتۋسٸز باسىپتى...
ورازحان احمەتتٸڭ سوڭعى جىلدارى جازعان «تۇلپاردىڭ سوڭعى تۇياعى» اتتى كٶلەمدٸ شىعارماسى قىتاي وقىرماندارى مەن سىنشىلارىنىڭ اراسىندا ايرىقشا اڭىس قوزعاعان. ەنەسٸ ٶلٸپ, جەتٸم قالعان قۇلىندى ەسەككە ەمٸزٸپ ٶسٸرگەن اۋىل ادامىنىڭ تٸرلٸگٸن جۇرتشىلىق قابىل كٶرمەيدٸ. جاتىرقاي قارايدى. ەسەك ەمگەن جىلقىنىڭ مٸنەز-قۇلقى تۋرا ەسەككە تارتادى. ەسەك كٶرسە وقىرانىپ, سولارعا قاراي تارتا جٶنەلەتٸن بولادى. كەيٸن قارتايىپ ٶلگەندە اۋىل ادامدارى ونىڭ ەتٸن جەۋگە بولمايدى دەپ, ەتٸن كٶمدٸرٸپ تاستايدى. پسيحولوگييالىق يٸرٸمٸ تەرەڭ, فيلوسوفييالىق ويى قات-قابات بۇل تۋىندى قىتاي مەملەكەتتٸك سىيلىعىنا لايىق دەپ باعالانعان. وسى شىعارماسى ارقىلى قالامگەر ٷشٸنشٸ مەرتە بەدەلدٸ سىيلىقتى يەلەگەن.
ميلليارد حالقى بار قىتايدى تولىمدى ەڭبەگٸمەن, باي دا مازمۇندى شىعارماشىلىعىمەن مويىنداتقان جازۋشى الماتىعا كەلدٸ دەگەندٸ ەستٸپ, پٸكٸرلەسۋگە اسىقتىق. اقساقال دا اعىنان جارىلدى. بوياماسىز ەڭگٸمە اۋانىن وقىرمان ٶزٸ باجايلار. بٸز ەڭگٸمە بارىسىن كٶركەمدەمەي, بوياماي ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك.
ورازحان راحمانبەكۇلى احمەت – 1938 جىلدىڭ تامىزىندا قىتايدىڭ ٸلە ايماعى قورعاس (بۇرىنعى سٷيدٸن) اۋدانىنىڭ ساربۇلاق اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1955-58 جىلدارى شىنجاڭ ينستيتۋتىنىڭ تٸل-ەدەبيەت فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن. سول جىلى «جەرلٸك ۇلتشىل» اتانىپ, تارىمعا ايدالادى. كەيٸن تۋعان جەرٸنە ورالىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ باقىلاۋى استىندا ەڭبەك ەتەدٸ.تەك 1980 جىلى عانا تولىق اقتالىپ, شىعارماشىلىقپەن ەمٸن-ەركٸن اينالىسا باستايدى. سودان كەيٸن ۇزاق جىلدار بويى «ٸلە ايدىنى» جۋرنالىندا باس رەداكتور, ٸلە قازاق وبلىسى جازۋشىلار قوعامىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارادى. العاشقى ەڭگٸمەسٸ «كٸشكەنە سۋرەتشٸ» 1956 جىلى «شۇعىلا» جۋرنالىندا جارىق كٶرگەن. ودان كەيٸنگٸ شىعارمالارى 1979 جىلدان باستاپ قانا جارييالاندى. قالامگەردٸڭ «ٶزگەرگەن ٶڭٸر», «قۇمداعى ٸزدەر», «كٶك بەلەس» روماندارى, «امانات» تريلوگيياسى, «كٶكتەمگٸ ويلار», «سٶنبەيتٸن شىراق», «ەڭ سوڭعى كٶز جاس», «جاسىل باقشا», «تۇلپاردىڭ سوڭعى تۇياعى» سەكٸلدٸ ەڭگٸمە-حيكاياتتارى جارىق كٶرٸپ, كٶپتەگەن شىعارمالارى قىتاي, موڭعول, كورەي, ۇيعىر, قىرعىز تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان. بۇدان بٶلەك ٸشٸنارا شىعارمالارى جاپون, اعىلشىن, اراب تٸلدەرٸنە تەرجٸمالانعان. قالامگەر قىتايداعى ازساندى ۇلت جازۋشىلارىنا بەرٸلەتٸن مەملەكەتتٸك سىيلىقتى (قازٸرگٸ «تۇلپار» سىيلىعى) ٷش مەرتە – 1981, 1986, 2012 جىلى يەلەنگەن بٸردەن بٸر جازۋشى. بۇدان ٶزگە دە كٶپتەگەن سىيلىقتار مەن ماراپاتتاردىڭ يەسٸ.
تٷرمە حالٸ, «ٶزگەرگەن ٶڭٸر» جەنە بۇرالاڭ ٶمٸر تۋرالى
«قۇلاننىڭ قاسىنۋىنا ماسانىڭ باسۋى تۋرا كەلٸپتٸ» دەگەن سول, مەن ەدەبيەتكە ەۋەستەنٸپ, قولىما قالاي قالام الدىم, سولاي قىتايداعى سوڭى اۋىر اپاتقا اينالعان سولشىل ساياسي ناۋقان باستالدى دا كەتتٸ. مۇنداي اپاتتىڭ العاشقى قۇربانى ەلسٸزدەر مەن قورعانسىزدار بولاتىنى بار ەمەس پە, مٸنە,مەن دە سٶيتتٸم,ٶڭٸم تٷگٸل تٷسٸمە كٸرمەگەن سول قارا داۋىلدىڭ العاشقى سوققىسىمەن مۇرتتاي ۇشتىم. تٷرمەلەتٸپ كەتە باردىم. سودان تالاي جىلدى اراعا سالىپ, تارىمداعى ٶزگەرتۋ لاگەرٸنەن بوساپ, اۋىلىما قايتتىم. بەكەر قايتپادىم, باسىما «قالپاق» دەگەن پەلەنٸ كيٸپ,«تاپ جاۋى» دەگەن قوڭىراۋدى بايلاپ قايتتىم.«تاياق كٶرگەن ەسەك اياڭشىل» دەگەن, ەندٸ بٸر مٶندٸ-مٶندٸ بەينەمەن تىپ-تىنىش جۇمىس ٸستەدٸم. تالاي جىلعى تٷرمە ٶمٸرٸ تەپ-تەۋٸر ساباق بەرٸپ ٷلگٸرگەن ەكەن, ەگٸنشٸلٸكتٸڭ قىر-سىرىن ەشكٸمنٸڭ ٷيرەتۋٸنسٸز-اق ەركٸن مەڭگەرٸپ كەتتٸم. ەۋەلٸ ٶز وتىن-سۋىن تولىق قامداي المايتىن قارتتار مەن تۇرمىسقا قىرسىز «مٶندٸباستارعا» كٶمەكتەسٸپ جٷردٸم. وسى ەڭبەگٸم ەس قاتتى. ەشكٸمنەن اقى, العىس الماسام دا, ەيتەۋٸر, باسقا تيەتٸن تاياقتان اراشالاپ جٷردٸ. يە, اتپايتىن تاڭ بولسىن با,كٷندەردٸڭ كٷنٸندە, ناقتىلاپ ايتسام,1973 جىلدىڭ سوڭى بولۋى كەرەك, بٸر توسىن حابار بار قۇلاقتى ەلەڭ ەتكٸزدٸ. ەلگٸ «بٸرجولاتا جوعالتامىز» دەپ ايقايلاعان دىڭ شيياۋپيڭ قىزمەتكە قايتا ورالىپتى. مٸنە,سول كٸسٸنٸڭ جۇمىسقا ورالۋىمەن ماۋ كٶسەمگە ەلدەقالاي وي تٷسە قالىپ: «ەلگٸ رومان جازاتىن جازۋشىلار قايدا كەتكەن?», − دەپ سۇراسا كەرەك, سوندا دىڭ شيياۋپيڭ ەش بٶگەلمەستەن: «بەرٸن قۋدالاپ بٸتتٸك ەمەس پە?»,− دەپتٸ. بەرٸن ٸستەگەن ٶزٸ بولسا دا, ماۋ كٶسەم تاڭ-تاماشا بولعان بەينەدە: «وندا بۇل ٸس دۇرىس بولماپتى»,– دەپ باس شايقاپتى. مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ قالمايتىن كٸسٸ دىڭ شيياۋپيڭ دەيسٸڭ بە, اپىل- عۇپىل ٸسكە كٸرٸسٸپ, جەر-جەردەگٸ قاقپايعا ۇشىراعان ەدەبيەت- كٶركەمٶنەر قايراتكەرلەرٸن جۇمىسقا قايتا تارتا باستايدى. ەلگٸ دٷمپٸلدەگەن توسىن حابار, مٸنە, وسى ەدٸ... بٸراق,«اسپاننان بىلعارى جاۋسا دا, قۇلعا وقشانتايلىق تيمەيدٸ» دەگەن بار عوي, مىنا جاقسىلىق تا سولاي, ەل ٸشٸندە اتاق- داڭقى بار مىقتىلار تٶبەسٸنە جاۋعالى تۇر. ال, مەن سيياقتى اتى-جٶنٸن ٶز ٷي ٸشٸنەن ٶزگە ەشكٸم بٸلمەيتٸن ۇساق-تٷيەك قالامگەردٸڭ ودان ٷمٸتتەنۋٸ بٸر ەسٸرٸك مٸنەز,ەسەك دەمە عانا. اۋىزدان شىعاردىڭ بولدى, كٷلكٸگە قالاسىڭ. مىنا ارادا ونداي سايقى-مازاقتار ٶرٸپ جٷر. بٸراق, ٷمٸتسٸز ـ شايتان, ٶزٸمدٸ بٸر تانىتىپ كٶرسەم,«كەشە جازۋشىلار تٸزٸمٸندە اتىڭ جوق ەدٸ» دەپ ەشكٸم ايتپاس دەپ تٷيدٸم دە,تەۋەكەلگە بەل بۋدىم. . .
بۇلاي ويلاۋىما ازدى-كٶپتٸ سەبەبٸم بار. مەن ەدەبيەت ماماندىعىن وقىعان اداممىن, قازاق ەدەبيەتٸ عانا ەمەس, ەلەم ەدەبيەتٸنەن دە نەدەۋٸر حابارىم بار. ەۋەل دەسەڭ, ٷش- تٶرت ەڭگٸمەم دە جارييالانىپ ٷلگٸرگەن. ونىڭ بٸرلٸ-جارىمى تەپ-تەۋٸر باعا دا العان. وسىنداي مٷمكٸندٸگٸم بار جەردە نەگە جازۋدان تارتىنام...
مٸنە, سودان ٶندٸرٸس ەترەتتەرٸندە (وترياد) جۇمىس جوق قىس كەزٸندە وسى روماندى جازدىم. 1974 جىلى 1مامىر كٷنٸ قۇلجا قالاسىندا ٸلە قازاق وبلىسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسٸنە ارنالىپ قۇرىلعان «جاسامپازدىق كەڭسەسٸنە» جٸبەردٸم. بار بولعانى سول, ارادا بٸرنەشە اي ٶتتٸ-ٶتپەدٸ, مەنٸ ٸزدەيتٸندەر شىقتى, قۇلجاعا شاقىردى... قاتارلاستارىمنان جىلى قاباق كٶردٸم, ٷمٸتتٸ سٶزدەر ەستٸدٸم. بٸراق,بۇل روماننىڭ باسپادان شىعۋىنا مٷمكٸندٸك جوق. سونى بٸلٸپ تۇرىپ جٸبەرگەن سەبەبٸم − تانىمال بولۋ عانا. ەرينە,ول ماقساتقا جەتتٸم. روماندى قولدان-قولعا ٶتكٸزٸپ, قازاقتىڭ باستى-تاستىلارى تٷگەل وقىپ شىعىپتى. اقىرى ارى تولعانىپ, بەرٸ تولعانىپ,كٸتابىن شىعارىپ بەرە الماساق تا, ٶزٸنە كٶمەك جاسايىق دەگەن ويعا تيياناقتاپتى. مٸنە, سودان 1975 جىلى كٶكتەمدە «قالپاعىم» الىندى.1977 جىلى بٸر باستاۋىش مەكتەپكە 30 يۋان ەڭبەكاقى الاتىن ۋاقىتتىق مۇعالٸم ەتٸپ جٸبەردٸ. ال, رومان وبلىس ەكٸمٸنٸڭ سۋىرماسىندا سول جاتقاننان مول جاتىپ, زامان وڭالعان, ٶزٸم اقتالىپ شىققاننان كەيٸن 1980 جىلى جارىق كٶردٸ.
بۇل روماندى وقىرمان جىلى قارسى الدى. ونىڭ باستى سەبەبٸ: وقىرمانداردىڭ تٶل ەدەبيەتٸمٸزگە دەگەن اڭسارى مەن رومانداعى تۇرمىس بوياۋىنىڭ شىنايىلىعى ەدٸ. وقىرماننىڭ وسى قولداۋى ارقاسىندا جامان شاقايىمدى سٷيرەتٸپ بارىپ, سوناۋ بەيجيڭنەن سىيلىق الدىم. كەيٸن زامان ٶزگەرگەن سوڭ ٶزگە جازۋشىلار شىعارمالارىن قايتا ٶڭدەگەندە, مەن ٶڭدەمەدٸم. سەبەبٸ, تٸپتٸ, قاراپايىم: ٶتٸرٸك ايتقىم كەلمەدٸ. سول بٸر كەزدە قىتايداعى ۇلى كٶسەمنەن تارتىپ, اش قارىن جٷرگەن ديقانعا دەيٸن وسى كوممۋنا تٷزٸمٸ كٶسەگەلەرٸن كٶگەرتەدٸ دەپ تٷسٸندٸ. وسىنداي شاقتاعى ٶزٸم تٷسٸنگەن,تٷسٸنٸپ تۇرىپ شوشىپ كەتكەن بٸر تٷيٸنٸم: كەدەيلٸك پەن اش قۇرساقتىق ادامدى كەكشٸل ەرٸ مەيٸرٸمسٸز ەتٸپ جٸبەرەدٸ ەكەن, ەڭبەكتەن قالجىراپ كەلە جاتقانىڭىزدا ٶزٸنشە قاننەن-قاپەرسٸز كٶڭٸلدٸ جٷرگەن ادامدى كٶرسەڭٸز, قاراداي ٶشەسەسٸز. سۋىقتا جامان شاپانمەن بٷرسەڭدەپ كەلە جاتقانىڭىزدا,بٷتٸن شاپان كيٸپ, قىز-قىز قايناپ جٷرگەن ەلدەكٸمدٸ ۇشىراتساڭىز, باس سالىپ ساباعىڭىز كەلەدٸ. كٸم تۇرمىسقا ۇقىپتى, كٸم تابىسكەر بولسا, ٶزگەلەر سوعان ٶشەستٸ, ەبٸن تاۋىپ سونى جوعالتۋعا اسىقتى. مەن روماندا تاپ وسىنداي حارەكتردٸ جازدىم. كوممۋناعا قارسى بولعان تٸرٸ پەندە بولعان جوق. كٷن ٶتكەن سوڭ ول تٷزٸمگە ەلدٸڭ بەرٸن قارسى قويساق شىندىق قايدا قالادى... يە,ول كەزدە كٶركەم شىعارمانى تاڭداپ,تالداپ وقيتىن بٸلٸمدٸ وقىرماندار از, ەيتكەنمەن وقىرمانداردا ەشكٸمگە بۇرا تارتپايتىن ەدٸلدٸك كٶزقاراس بار ەدٸ. سوندىقتان كٶركەم ەدەبيەت ٶزٸنٸڭ دەۋٸرلٸك بەلگٸسٸنەن ايىرىلسا, ٶز قۇنىن بٸرجولتا جوعالتاتىنىن جەتە تٷسٸنگەن سول سانالى وقىرمانداردىڭ ارقاسىندا بۇل شىعارما ەلٸ دە نازارعا ٸلٸنٸپ كەلەدٸ.
[caption id="attachment_21132" align="alignleft" width="665"]
تارىم قاسٸرەتٸ, اشتىق جەنە ەسەك سٷتٸن ەمگەن جىلقى مٸنەزٸ...
بەلكٸم,تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولار, مەنٸڭ كٶپ ٶمٸرٸم اسا كٷردەلٸ وقيعالار ٸشٸندە ٶتتٸ. تٷرمەنٸ دە, اشارشىلىقتى دا, قايعى-قاسٸرەت پەن قورلانۋدى دا جەتەرلٸك كٶردٸم. ەيتەۋٸر, اجالسىز جان شىقپايدىەكەن,اجال قۇرىعى ٸلٸنبەگەندٸكتەن, امان-ەسەن وسى كٷنگە جەتتٸم. مٸنە وسى قيىن ٶمٸر كەيٸنگٸ كەزدە مەن ٷشٸن تاۋسىلماس قازىنا بولدى. ەشكٸمنەن سۇراپ جاتپايمىن,ٶز جٷرەگٸمنٸڭ قالاۋىمەن ەمٸن-ەركٸن جازدىم. ەسٸرەسە, تٷرمە جاعدايىن, اشارشىلىق پەن ٶلٸمنٸڭ قايعى-قاسٸرەتٸن كەي-كەيدە كٶز جاسىمدى تٶگٸپ وتىرىپ جازعان كەزدەرٸم بولدى. سوندىقتان «مەدەنيەت زور تٶڭكەرٸسٸ» كەزٸندەگٸ ٶمٸردٸ سۋرەتتەگەن «كٶك بەلەس» پەن تارىم ەڭبەك لاگەرٸندەگٸ ازاپتى كٷندەردٸ بايانداعان «قۇمداعى ٸزدەر» رومانىم وقىرمانداردى ەرەكشە باۋرادى. ەۋەلٸ, وسى رومانداردى راديودا وقىعاندا تالاي ادام جىلاعاندارىن ايتىپ جٷردٸ...
جازۋشى جولى قاشان دا تايعاق, بايقاماساڭ جىعىلىپ تٷسەسٸڭ. سوندىقتان اياقتى بايقاپ-بايقاپ باستىم. ايقايلاپ شىقپاي, ىممەن ايتتىم. ەرينە, بۇلايشا جازۋ جاڭالىق ەمەس. ٶزٸمٸزدٸ تەنتٸ ەتكەن ٷلگٸلٸ شىعارمالاردىڭ بەرٸ دە استارلى ويىمەن,قۇپييا-سىرلارىمەن وقىرمان ەسٸندە قالىپ وتىر. ال, اشۋ-ىزاعا بوي الدىرعان, اشىق-شاشىق ايقايعا تولى شىعارمالار ٶز كەزٸندە قانشا دٷمپۋ تۋدىرعانىمەن, ٶمٸرٸ قىسقا بولادى. بٸر دەۋٸردٸڭ اياقتالۋىمەن ول دا ٶمٸرٸن اياقتايدى. مەن, مٸنە, وسىنى تٷسٸنگەندٸگٸمنەن, ەشكٸمنٸڭ جاعاسىنا جارماسپادىم. ٶز كٶرگەن-بٸلگەن وقيعالارىمدى, ودان سوڭ ەرەكشە ۇلتتىق بٸتٸمٸمٸزدٸ جازدىم. وقىرمان قىزىعاتىنداي تۇشىمدى ەڭگٸمە قۇراۋعا تىرىستىم. بىلايشا ايتقاندا, مەن كٶبٸنشە ساياسي داۋ-دامايدان اۋلاق جولعا جٷرۋگە تىرىستىم. بٸراق,تۇرمىس دەگەننٸڭ ٶزٸ باسى بٷتٸن ساياسي وقيعالارعا تولى عوي, مٸنە, وسى قاراپايىم تۇرمىستىق وقيعالاردان وقىرماندارىم استارلى وي تاۋىپ جٷرەدٸ. ولاردىڭ تاپقان كەيبٸر استارلى ويلارى, تٸپتٸ, مەنٸڭ ەسٸمە دە كەلٸپ كٶرمەگەن. وسىنداي سەتتە ٶزٸم دە تاڭ-تاماشا بولامىن.
وسىعان بٸر-ەكٸ مىسال ايتا كەتەيٸن: 2014 جىلى «شۇعىلا» جۋرنالىنىڭ ٷش سانىندا مەنٸڭ «ٸلەنٸڭ ارعى جاعى,بەرگٸ جاعى» دەگەن كٶلەمدٸ حيكاياتىم جارييالاندى. وقيعاسى دا تىم قاراپايىم,بار بولعانى بٸر كەلٸنشەكتٸڭ ٸلەنٸڭ بەرگٸ بەتٸنەن ارعى بەتٸنە تٶركٸندەۋٸ عانا ەدٸ. ەۋەلٸ كەيبٸر قالامگەردٸڭ كٶزگە ٸلەتٸن وقيعاسى ەمەس. شىعارمالارى وقىرمان نازارىنا ٸلٸنبەي جٷرگەن كەيبٸر قاتارلاستارىم: «مىنا ۇزىن-سونار ەڭگٸمەڭدٸ كٸم وقيد?», − دەپ باس شايقاعان دا بولدى. بٸراق,الپىس جىلعا جۋىق جازۋشىلىق تەجٸريبەم ماعان وقىرمانداردىڭ قانداي شىعارمالاردى رۋحاني قاجەتتٸلٸگٸنە جاراتاتىنىن ەلدەقاشان ۇقتىرىپ بولعان ەدٸ. سوندىقتان جاسىمادىم. بۇل شىعارمامنىڭ باعى جاناتىنىنا سەندٸم. نەگە دەسەڭ,بٷگٸنگٸ وقىرمان جالعان تاريح پەن ساياسي بەت-پەردەلٸ شىعارمالاردان ەبدەن جالىققان بولاتىن. ولاردىڭ كەرەك ەتەتٸنٸ شىنايى تۇرمىس, ادامنىڭ شىنايى جان دٷنيە كٶرٸنٸسٸ ەدٸ. مەن اعات باسپاپپىن, بۇل شىعارمانىڭ وقىرمانى ٶتە كٶپ بولدى. جۋرنالدا باسىلعان الاشقى بٶلٸگٸن وقىپ شىققان سوڭ كەيبٸر وقىرمان مەنەن ەندٸ وقيعانىڭ قالاي داميتىنى جٶنٸندە سۇراپ جٷردٸ. ال, كەيٸن جۋرنالدى تٷگەل وقىپ شىققان سوڭ, كٶپتەگەن ادامدار مەنٸمەن كٶڭٸل كٷيلەرٸن ورتاقتاستىردى. اناداي-مىناداي تٷزەتۋ ايتقاندار دا جوق ەمەس. سودان بٸر وقىرمان: «اعا, مىنا حيكاياتتا بٸر كەلٸنشەكتٸڭ تٶركٸندەۋٸ عانا ايتىلعانىمەن, كٶپ ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸمەن توعىسىپ كەتەدٸ ەكەن,شەشەمنٸڭ تۋىستارى تٷركييادا ەدٸ, تٶركٸندەپ بارىپ, بالا-شاعاسىن ساعىنىپ ۇزاق جاتا الماي قايتىپ كەلگەن بولاتىن, سول كٸسٸ وسى حيكاياتتى وقىپ الىپ: «قوس مەكەندٸ قۇس سەكٸلدٸ ەيەل بايقۇس-اي!» دەپ ەگٸلٸپ كەتتٸ»,− دەدٸ.
ال, 20 عاسىردىڭ 80 جىلدارىنىڭ سوڭىندا جازىلعان «جاسىل باقشا» دەگەن حيكاياتىمداعى 12 جاسار بالانىڭ بٶلٸنگەن وتباسىن قايتا تابىستىرۋ ٷشٸن ماسكٷنەم ەكەنٸ ساۋىقتىرماق بولىپ ۋلى جىلان ۇستاۋعا باتىلدىق ەتۋ وقيعاسى دا قوعامدا جاقسى اڭىس تۋدىردى.
ودان كەيٸن, كٶزبەن كٶرگەن بٸر توسىن وقيعا جٶنٸندە جازىلعان «تۇلپاردىڭ سوڭعى تۇياعى» دەگەن حيكاياتىم مەن ويلاماعان باعاعا يە بولىپ, تٷرلٸ پٸكٸر تۋعىزدى. ەسەكتەن تۋماعان, بٸراق ەسەكتٸ ەمٸپ ٶسكەن تۇلپار تۇقىمىنىڭ ٶز قاسيەتٸن جويىپ تىنعانىن ەشكٸم دە ٶتٸرٸككە شىعارمادى. شىن بولمىس دەپ ۇقتى. وقىرماندار ەۋەلٸ تاپ وسى شىعارمانى مەنٸڭ بۇرىندى- سوڭدى جازعان بار ەڭبەگٸمنەن جوعارى باعالاعان سىڭاي تانىتتى. سول دٷمپۋدٸڭ ىقپالى ما, كەيٸن وسى حيكاياتتىڭ اتىمەن شىققان جيناعىما مەملەكەت دەرەجەلٸ «تۇلپار» سىيلىعىن الدىم.
بابالار اماناتى
مەنٸڭ ٷلكەن دايىندىقپەن جازعان «امانات» تريلوگييام 2015 جىلى باسپادان شىقتى. ٷش كٸتاپتىڭ بٸر مەزگٸلدە جارىق كٶرۋٸنٸڭ سەبەبٸ بولۋ كەرەك. وقىرماندار تەز اڭىس بٸلدٸردٸ. جوعارى باعالار بەردٸ. بۇل تريلوگييا ەسٸرەسە, تاريحىمىزدا, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە بۇزۋعا بولمايتىنداي دەرەجەدە قالىپتاسىپ قالعان ٶتٸرٸكتەردٸ باتىل تٷردە ەشكەرەلەگەن دەستٸ.
جوعارىدا دا ايتتىم, بٸر قالامگەر ەڭ الدىمەن وقىرمانداردى ٶز شىعارماسىنا قىزىقتىرا بٸلۋٸ كەرەك. «اتتان اتتىڭ نەسٸ ارتىق, ادىمداپ باسقان جولى ارتىق. جٸگٸتتەن جٸگٸتتٸڭ نەسٸ ارتىق,ماقامداپ ايتقان سٶزٸ ارتىق» دەگەن بار ەمەس پە,وقىرمانداردى قىزىقتىرۋ ٷشٸن سٶز ٶنەرٸ كەرەك, مەن, مٸنە, وسى جاعىنا كٶڭٸل بٶلدٸم. وقىرماندى بٸر تاراۋدان سوڭ بٸر تاراۋدى وقۋعا اسىقتىرۋدى ويلادىم. ول ٷشٸن, ەرينە,ٶزگەلەر ايتپاعان بٸرەر شىندىقتى اشىپ, ٶزگەلەر باسپاعان سٷرلەۋگە باتىلدىقپەن باستىم. تاريح پەن بٷگٸنگٸ ٶمٸردٸ ارالاستىرا باياندادىم. ەۋەلدە شىعارمانىڭ سەتتٸ شىعۋىنان الاڭداعان بولاتىنمىن, سوسىن, ٷزٸندٸ- ٷزٸندٸنٸ جۋرنالداردا جارييالاپ كٶرٸپ ەدٸم,وقىرماندار بٸردەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. جۋرنالدى ٸزدەستٸ. سونان كەيٸن ٶز-ٶزٸمە سەنٸمٸم ارتتى دا, شىعارمانى قولدان شىعاردىم. ەرينە,ٶيتپەسەم جەنە بولمايدى, نەگە دەسەڭ, بٸز سيياقتى جاسى ەگدە تارتقان ادامنىڭ ەرتەڭنەن ٷمٸتٸ از بولادى ەمەس پە... مٸنە وسى تريلوگييا بيىلعى جىلى قىتاي قازاق ەدەبيەتٸ ٷشٸن بەكٸتٸلگەن مەملەكەت دەرەجەلٸ «اقساي ەدەبيەت» سىيلىعىنىڭ ەرەكشە دەرەجەسٸن ەنشٸلەپ وتىر.
يە, جەنە بٸر ەسكەرتە كەتەتٸن سٶز: قىتاي ەدەبيەتٸندە ەدەبيەتتٸ باسقاراتىن ورىن بار. جەنە دە ەربٸر رەداكتسييا ٶتكەلدەن ٶتكٸزەدٸ. بٸراق, ۇساق-ولاڭ نەرسەگە كيلٸگٸپ جاتپايدى. تەك بٶلشەكتەۋشٸلٸك, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋ سىندى قاتە سىڭايلار عانا شەكتەلەدٸ. قازٸرگٸ كٷندە,مۇنداي سىڭايلار قاي ەلدٸڭ ەدەبيەتٸندە دە شەكتەلەدٸ. ال,وسىنداي شەكتەمەلٸكتٸ تولىق تٷسٸنبەي, سوناۋ بٸر زامانعى كەڭەس وداعى مەن قىتاي ەدەبيەتٸندەگٸ يدەيالىق بۇعاۋ قىتاي ەدەبيەتٸندە بٷگٸن دە ساقتالىپ وتىر دەپ ويلاپ قالماۋىمىز كەرەك. ال,اناۋ «قوزى-كٶرپەشتٸ ايتا الماي بۇزىپ الىپ جٷرگەندەر» قايدا بولسا دا بار ەكەنٸ ٶزدەرٸڭە دە مەلٸم...
[caption id="attachment_21134" align="alignright" width="333"]
قىتايعا تانىمال قوس جازۋشى جايلى پٸكٸر
سۇراعىڭنىڭ استارىن تٷسٸنٸپ وتىرمىن. اڭىسقا يەك سٷيەپ,انىق حابارعا يە بولماي قالۋ قاي-قاشاندا ادامدى اڭعىرتتىققا ۇشىراتادى. جەكە ادام جەكە كٶزقاراس ايتادى. كەيدە بٸلٸپ, كەيدە بٸلمەي ايتادى. مٷددە دە ارالاسىپ جٷرەدٸ. سوندىقتان ول جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن ٶزدەرٸڭ وقىپ,ٶز ويلارىڭدى قالىپتاستىرعاندارىڭ جٶن بولار ەدٸ.
ال, بٸراق,سۇراپ قالعان ەكەنسٸڭ, قىتاي قازاق ەدەبيەتٸ مايدانىندا الپىس جىل قالام تەربەگەن قارت جازۋشى سالاۋاتىممەن ٶز كٶزقاراسىمدى ايتايىن: جۇماباي بٸلەل جاس جاعىنان دا, ەدەبيەتكە ارالاسۋ تاريحى جاعىنان دا مەنٸمەن زامانداس جازۋشى. ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ: ٷنەمٸ سٷرلەۋ باسپاي, تىڭ سوقپاقپەن تارتۋى بولىپ جٷر. ەسٸرەسە,ونىڭ ەڭگٸمەلەرٸ ٶزٸنٸڭ سونى وي, ٶزگەشە جازىلۋ مەنەرٸمەن وقىرمانداردى باۋرادى. ٶزگە ۇلت قالامگەرلەرٸ دە جاقسى باعالادى. ول روماندارىن كٶبٸنشە پۋبليتسيستيكا (شالقىما) تەسٸلٸمەن جازىپ جٷر. حانزۋ ەدەبيەتٸندە وسى شالقىما جانرى ٶتە دامىعان, ەۋەلٸ تالاي جانرعا بٶلٸنٸپ كەتكەن. ونىڭ وسى شالقىما روماندارى حانزۋ تٸلٸنە اۋدارىلۋىمەن جاقسى اڭىس قوزعادى. بٸراق, ونىڭ ەدەبي تٸلٸ ۇزاق-ۇزاق قۇرمالاس سٶيلەم بولىپ كەلەتٸندٸكتەن, ۇعىمعا بٸراز اۋىر. مٸنە, وسى جاعىنان كەيبٸر سىنشىلار قىرىنا كٶپ الا بەرەدٸ. ونىڭ ەڭگٸمەلەرٸنەن ٶزگە «ارۋلار», «بوز جٸگٸتتەر» دەگەن روماندارى بٸرتالاي جاقسى پٸكٸرلەر العان. وسى «بوز جٸگٸتتەر» رومانىنىڭ اۋدارماسى وسى جولعى «اقساي ەدەبيەت سىيلىعىنىڭ» «التىن كٶپٸر» سىيلىعىن الدى.
[caption id="attachment_21136" align="alignleft" width="448"]
ال, ەكبار مەجيتۇلى بولسا, مەنٸڭ جەرلەسٸم. مۇنى مەن ٶزگە ويمەن ەمەس, ەكباردى جاقسى تٷسٸنەتٸندٸگٸمدٸ بٸلدٸرۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن. مەن ارتىق ماقتاپ, كٶپشٸك قويماسام دا, ەكبار ماقتاۋ مەن دەرەجەدەن كەم كٸسٸ ەمەس. قىتاي ساياسي كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, بىلايشا ايتقاندا, پارلامەنت دەپۋتاتى. شىعارمالارىن حانزۋ تٸلٸندە جازادى. قىتايداعى حانزۋ تٸلٸندە جازاتىن ازساندى ۇلت جازۋشىلارىنىڭ ٸشٸندەگٸ كٶرنەكتٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. تانىمال اۋدارماشى. ەسٸرەسە, اباي اقىلييالارىن حانزۋ تٸلٸنە اسقان كٶركەمدٸكپەن جەتكٸزۋٸ بەرٸمٸزدٸ دە سٷيٸندٸردٸ. ەكبار اباي شىعارمالارىن اۋدارىپ قانا قويماي, ٶزٸ قىتايداعى بەلگٸلٸ باسپالاردىڭ بٸرٸ «جازۋشى» باسپاسىن باسقارعان سوڭ, قازاقستان ەدەبيەتٸندەگٸ كٶرنەكتٸ تۇلعالاردىڭ شىعارمالارىن حانزۋ وقىرماندارىنا تانىستىردى. جەكە-دارا قازاق ەدەبيەتٸنە ارنالعان «اقساي ەدەبيەت سىيلىعىنىڭ» دٷنيەگە كەلۋٸنە سەبەپشٸ بولعان جەنە وسى – ەكبار. ٶتكەن ايدا اقسايعا بارعانىمدا, كٷلەشقان دەگەن اۋدارماشى قارىنداسىمىز ەكباردىڭ تاپسىرماسىمەن ٶزٸنٸڭ نۇرلان ورازاليننٸڭ بٸر ٶلەڭدەر جيناعىن اۋدارىپ جٷرگەندٸگٸن ايتتى. قىتايداعى قازاق اقىن-جازۋشىلارى بولسا حانزۋ تٸلٸنە, تٸپتٸ, كٶپتەپ اۋدارىلىپ جٷر. مەن باۋىرىمنىڭ بۇدان كەيٸن دە تٶل ەدەبيەتٸن ەلەمگە تانىتۋ ٷشٸن تىرىسا بەرۋٸن تٸلەيمٸن.
«مەن جاستارعا سەنەمٸن!»
قىتاي قازاق ەدەبيەتٸ تالانتتى قالامگەرلەردەن كەمشٸن ەمەس,بٸر بٶلٸم قالامگەرلەرٸمٸز وسى جاققا قونىس اۋدارىپ كەتكەنٸمەن, ول جاقتا جەنە دە ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ جٷرگەن جازۋشىلارىمىز بٸرتالاي. شەمٸس قۇمار, بالاپان رابات, قىرباق نۇرعالي, قۇماربەك جۋانعانۇلى, ەركەش قۇرمانبەكقىزى, جەڭٸس ىرىسحانۇلى, ازييا ماعىپەرقىزى, بٸلٸسبەك ەبدٸرازاق, باۋىرجان شورماق, ايدىن قىزىرۇلى سەكٸلدٸ ورتا بۋىننىڭ تابىسى اسا كٶرنەكتٸ. ال,جاس قالامگەرلەردەن قانات قەبٸكەنۇلى, باحار بەردٸبەكوۆا, ديدەربەك زەكٸرجانۇلى, نٷربەك تەلەنۇلى, تٸلەۋبەردٸ قانابەك, جانۇزاق جٶكەن, بي-حاميت نۇربازارۇلى, سيپات قازٸكەنۇلى, مۇرات زٷلكەپٸلۇلى قاتارلىلار جۇرتقا كەڭٸنەن تانىمال بولىپ قالدى.
پوەزيياعا كەلسەك,ەسٸمدە جٷرگەن ەسٸمدەردٸڭ ٶزٸ تٸپتٸ كٶپ, مىسالى, ايبەك كٶلبايۇلى, ەرلان نۇردىقانۇلى, ماقسات نۇرعازين, اقان كەرمەنۇلى, مۇرات ەۋەس, قاجىبەك ايدارحانۇلى, مەدەتبەك بەلعابەكۇلى, قۋانىش ٸليياس, قۋانىش دەلەيۇلى, بەيسەنەلٸ مەتقاليۇلى, بايسەنٸم ەبدٸبەكۇلى, ايشا قابىلقوجاقىزى, قۋات اسىلبەكۇلى, نۇراش ەيتٸكەنقىزى, گٷلنيساالپىسبايقىزى,ت. ب. وسى سوڭعى بۋىن اقىن-جازۋشىلارىمىز ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزگە دەگەن تەرەڭ سٷيٸسپەنشٸلٸكتەرٸ,مول بٸلٸمدەرٸ ارقىلى ەدەبيەتٸمٸزگە تىڭ تىنىس باعىشتاپ, كەڭ ٶرٸس اشا باستادى. تۇرمىستىڭ ٶزگەلەردەن قاعىس قالعان شىندىقتارىن باتىلدىقپەن ايتىپ جٷر. جاقسى جاقتى عانا ايتاتىن قاتىپ-سەمگەن كٶزقاراس پەن ٶزٸن-ٶزٸ الداپ ماقتاناتىن تۇرپايى ەدەتتٸ سىنداپ جٷر. مەن شىنىمدى ايتسام,وسى بۋىننان ٷمٸتتەنەم. ەدەبيەتٸمٸزدٸ جاڭا بٸر ساپالى دەڭگەيگە وسىلاردىڭ كٶتەرەتٸنٸنە سەنٸمٸم كەمٸل. يە,ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ جاڭاشا دامۋى سٶز جوق كەلەدٸ.
[caption id="attachment_21138" align="alignright" width="448"]
راحىمجان وتارباەۆ, «بابالار سٶزٸ» جەنە «اباي جولى»
ەرينە, وقىدىم. بٸراق, شىنىمدى ايتايىن, تاڭىرقاعام جوق, بٸراق تٸكسٸنٸپ قالدىم... ٶيتكەنٸ, بۇل ەشقانداي جاڭالىق ەمەس. «كەڭەستٸك قازاق ەدەبيەتٸ» دەگەن كەسٸرلٸ اتاۋ دٷنيەگە كەلگەننەن بەرٸ ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان سٶز. قازاقتىڭ ۇلتتىق ەدەبيەتٸنٸڭ تٷبٸنە جەتكەن سٶز. مەنٸڭ وقىرماندىق تاريحىم راحىمجان باۋىرىمنىڭ جاسىنان دا ۇزاق. ول بٸلمەسە, مەن بٸلەم,«كەڭەس ەدەبيەتٸ» قازاق ەدەبيەت سەركەلەرٸن ارت-ارتىنان مەرت ەتٸپ, ەڭ سوڭىندا قالعان جالعىز تۇياق مۇحتار ەۋەزوۆتٸ قورقىتىپ-ٷركٸتٸپ, الداپ-ارباپ جٷرٸپ ٶز ساپتارىنا قوسىپ تىندى. سونىمەن ٶزگەگە تابىنعىش,تابىنىپ قانا قويماي, قىلتييا قالعان مٷيٸزدٸ قاعىپ تٷسٸرگٸش بٸر توپ بەدەلدٸ «كەڭەس جازۋشىلارى» مايدانعا كەلدٸ. ولار قوجالارىنا جاعۋعا تالاستى. توپ-توپقا بٶلٸنٸپ, بٸر-بٸرٸن جاماندادى, جوققا شىعاردى. ۇلت مٷددەسٸن ويلاعان جوق. الماتىدا قازاق مەكتەبٸنٸڭ جابىلىپ تىنعانىمەن جۇمىسى جوق, سىيلىق ٷشٸن جاعا جىرتىستى. مٸنە, وسى ٷردٸس بٷگٸنگە جالعاسىپ كەلدٸ. بٸرەسە دٷنيەدەن ٶتكەندەردٸ, بٸرەسە كٶزٸ تٸرٸلەردٸ جوققا شىعاردى. سوتتاستى, بٸر-بٸرٸن كٶرمەس بولدى. يە,مۇنىڭ بەرٸ سول كەڭەس زامانىنىڭ يدەيالىق ۋىمەن ۋلانعان قالامگەرلەر ەدٸ.
زامان وڭالادى, بەلكٸم, ولار دا ساباق الادى, ول مٸنەزدەرٸن تاستار, ٶزگەرەر دەپ ٷندەمەگەن ەدٸك, بٸراق, تاپ سول مٸنەز ٶزگەدەن ەمەس راحىمجان باۋىرىمنان بايقالعاندا شوشىپ كەتتٸم. ويباي-اۋ, نەگە شوشىمايىن, راحىمجان بولسا كەڭەس ساياساتىنىڭ جىلىمىق دەۋٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن,ونىڭ ٷستٸنە اقىل توقتاتقان, ازاماتتىق دەۋٸرٸ قازاقتىڭ رۋحاني سٸلكٸنۋ كەزەڭٸنە تۋرا كەلگەن, ودان سوڭ جيىرما بەس جىل تەۋەلسٸز قازاقستاندا عۇمىر كەشكەن تالانتتى جازۋشىنىڭ اياق استىنان ارعى-بەرگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تابىسىن جوققا شىعارىپ, توسىن مٸنەز تانىتقانى ٶز بٸتٸم-بولمىسىنا لايىقسىز ۇياتتى جاعداي. ونىڭ بۇل قىلىعى ورىسقا تابىنعان ەلگٸ كەڭەس جازۋشىلارىن جولدا قالدىردى دەۋگە بولعانداي. ونىڭ سٶز لەمٸنەن ەۋروپا وقىماعان, ەۋروپاعا جاقپاعان قازاق ەدەبيەتٸ ەدەبيەت ەمەس دەگەن وي تٷيٸپ قاپالاندىم. ٶزگە ەمەس, ٶز جازۋشىڭ, جازۋشى بولعاندا دا ٶزٸم شىعارمالارىن سٷيٸپ وقيتىن, بولاشاعىنان كٶپ ٷمٸت كٷتكەن جازۋشىمىز قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تٸلٸن, دٸلٸن, مەدەنيەتٸن مەنسٸنبەي شالجيىپ وتىرسا, قالاي قاپالانبايسىڭ?!
جەكە جازۋشىلارعا ايتقان ەدٸلەتسٸز سٶزدەرٸن جەكە كٶزقاراس دەپ مەيمٶڭكەلەگەنمەن, جٷز تومدىق «بابالار سٶزٸنە», ۇلى ابايعا,«اباي جولىنا» سوقتىعۋى ماعان ەندٸ ەڭسە كٶتەرە باستاعان ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزگە قاراداي ٶشەسۋ سەكٸلدٸ ەسەر قالدىردى. «بابالار سٶزٸ» بٸزدٸڭ اتادان بالاعا جالعاسقان مۇرامىز, اباي – ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ماقتانىشى. «اباي جولى» – رومانى قازاق رۋحاني مەدەنيەتٸنٸڭ اسىلى. وسى بٸر ەۋرازييا ورتاسىندا ٶمٸر سٷرگەن جاۋىنگەر حالىقتىڭ بەگزاتتىق مٸنەزٸن, پاراسات-پايىمىن, ٶزٸندٸك مەدەنيەتٸن ەلەمگە تانىتقان شىعارما. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەۋەلٸ قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ ەنتسيكلوپەديياسى بولىپ وتىر. ال, شىعارماداعى كەڭەستٸك كٶزقاراس ورىسشىل جارامساقتار جاعىنان ەرٸكسٸز تاڭىلعاندىعى ايدان انىق. ول كٶزقاراستىڭ كٶبٸن ٶلە-ٶلگەنشە كەنەسارىعا جاۋىعىپ ٶتكەن ٷلكەن جازۋشىمىز عابيت مٷسٸرەپوۆتىڭ تىقپالاعانى بەلگٸلٸ.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەۋروپا وقىرماندارى «اباي جولىن» ەمەس, ٶز كلاسسيكالىق شىعارمالارىن دا وقىپ جٷرگەن جوق. ولار وقىماعاندىعى ٷشٸن بۇل ۇلى شىعارما كەرەكسٸز بولمايدى. ەلەمدٸك كلاسسيك شىعارمالاردىڭ 100 تومدىق سەريياسىنا كٸرگەن, قازاقستاندا قالاي ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, قىتاي قازاقتارىندا وسى رومان 20 عاسىردىڭ 80 جىلدارىنان بەرٸ بەس-التى دٷركٸن مول-مول تيراجبەن باسىلىم كٶردٸ. قازٸر جەنە دە كٸتاپحانادان تاپپايسىڭ. بٸراق, ەر قازاقتىڭ ٷيٸنەن تاباسىڭ. جىل-جىل سايىن راديودا وقىلادى, ەلەكتروندى نۇسقاسى دا بار. ەۋەلٸ وسى كٸتاپتٸ تولىق وقىپ شىققان ديكتوردىڭ ٶزٸ وسى كٷندە اسا جوعارى بەدەلگە يە.
قارا شالدىڭ اسىلى جەنە ەۆرەي حالقى
وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن بٸر ەدەبي كەڭەستە مەن: «بٸر تٸلشٸ كولۋمبييالىق كٶكٶنٸس ساتۋشى ەيەلدٸڭ شارباعىنان «جٷز جىلدىق جالعىزدىقتى» كٶرگەنٸن جازىپتى, مەن بۇل سٶزدٸڭ شىن ەكەنٸنە سەنەمٸن, ٶيتكەنٸ, «جٷز جىلدىق جالعىزدىق» كولۋمبييا حالقىنىڭ تاريحىن, رۋحاني مەدەنيەتٸ مەن تارتقان تاۋقىمەتٸن جان تەبٸرەنتەرلٸكتەي ەتٸپ جازعان. ونداي شىعارمالاردى, ەرينە,وقىرمان قولىنان تاستامايدى. مٸنە, وسىنداي حالىق كٶڭٸلٸنەن شىققان شىعارما بٸزدە دە بار. سەنبەسەڭدەر ەل ارالاڭدار, ەر مالشىنىڭ ٷيٸنەن ‹اباي جولىن› تاباسىزدار» دەگەن ەدٸم. مەنٸڭ وسى سٶزٸم «قۇمىل القابى» جۋرنالىنىڭ 2015 جىلعى -سانىندا جارىق كٶرۋٸنەن كٶپ ٶتپەي,«شىنجاڭ گازەتٸندە» قازٸرگٸ شىنجاڭ قازاق مەدەنيەت قوعامىنىڭ تٶراعاسى ارۇپ زۇرعانبەك باۋىرىمنىڭ «قارا شالدىڭ اسىلى» دەگەن ماقالاسى جارىق كٶردٸ. وسى ماقالادا «اباي جولى» رومانىنىڭ قادٸر-قىمباتى جٶنٸندەگٸ بٸر توسىن وقيعا باياندالعان. بۇل ارۇپتىڭ 1968 جىلى قازٸرگٸ بايىنعولين موڭعۇل وبلىسىنىڭ حوشۇت اۋدانىنا قايتالاي تەربيەلەنۋگە تٷسكەن مەزگٸلٸ ەكەن. ول اراداعىلار كٶبٸنشە ۇيعىر, حانزۋ, موڭعۇل ۇلتتارى, قازاق ساۋساقپەن سانارلىق قانا بولسا كەرەك. بٸر كٷنٸ مۇنى بٸر قازاق شال ٸزدەپ كەلەدٸ. ايتۋىنشا, اتامەكەنٸ التاي ەكەن. بٸراق, سوعىستىڭ كەسٸرٸنەن ٷي ٸشٸ تٷگەلٸمەن مەرت بولىپ, جالعىز باس قالىپتى. سودان ٷرٸمجٸگە كەلٸپ, ەر جەردە جالدانىپ ٸستەپ جٷرٸپ, ٶزٸ سەكٸلدٸ بٸر بوسقىن ۇيعىر ەيەلمەن وتاۋ قۇرادى. بٸر-ەكٸ بالا دا كٶرەدٸ. كٷن ٶتە كەلە ولاردىڭ ٷرٸمجٸدە دە جان باعۋى قيىندايدى. سودان ەلگٸ ەيەلدٸڭ وسى حوشۇتتاعى تٶركٸنٸن پانالاپ كٶشٸپ كەلٸپتٸ. قازٸر ەكٸ بالاسى ۇيعىرشا سٶيلەيدٸ. باياعىدا ٷرٸمجٸدەن ساتىپ العان بٸر اسىل كٸتابىن ٶزٸنەن باسقا وقيتىن ادام جوق, ٶزٸ كٶز جۇمسا ول كٸتاپ كەرەكسٸز قاعازعا اينالعالى تۇر. بۇل جاعداي قاريياعا قاتتى باتىپ, وسى اسىلدى قادٸرلەپ ساقتايتىن بٸر ادام ٸزدەپ جٷرەدٸ ەكەن. سودان بٸر كٷنٸ ارۇپتىڭ كٸتاپ وقىپ وتىرعانىن كٶرٸپتٸ دە, ٷيٸندەگٸ اسىل كٸتاپتٸ الىپ جەتٸپ كەلگەنٸ وسى ەكەن. كەلە سالىپ ارۇپ كٸتاپتى «المايمىن» دەپ ات-تونىن الا قاشا ما دەپ ويلاعانداي: «قاراعىم, وسى اسىلىمدى ساعان اماناتتايىن دەپ كەلدٸم, ٶتٸنٸشٸمدٸ جەرگە تاستاما»,− دەپ جالبارادى. ارۇپ قابات-قابات ماتا ورامانى اشىپ قاراسا, ەلگٸ اسىلى «اباي» رومانىنىڭ ەكٸ كٸتابٸ ەكەن. مۇنى كٶرٸپ ول قۋانا داۋىستاپ جٸبەرەدٸ: «اتاتاي,بۇل اسىلىڭىزدى ٶلە-ٶلگەنشە ساقتاپ ٶتەمٸن»,− دەيدٸ. سول اسىل ٷيٸندە ەلٸ كٷنگە ساقتاۋلى ەكەن. مٸنە,بٸزدە دە ٶز مەدەنيەتٸن اسىلدىڭ اسىلىنا بالايتىن ادامدار بار. ەۋروپا وقىماسا مەيلٸ,ٶزٸمٸز وسىلاي وقيمىز, ٶزٸمٸز وسىلاي قادٸرلەيمٸز...
بٸزدٸڭ قور بولىپ جٷرۋٸمٸزدٸڭ باستى سەبەبٸ: ٶز قادٸرٸمٸزدٸ بٸلمەستٸك, قولىمىزدان ٸس كەلەتٸنٸنە سەنبەستٸك. مۇنداي رۋحاني كەمٸستٸك جەكە تالانتتى قويىپ, بٷكٸل ۇلتتى جٸگەرسٸز, ٶزگەگە جاعىنۋعا, جالبارۋعا دايىن تۇراتىن توبىرعا اينالدىرادى. ەۆرەي ۇلتى ٶز قادٸرٸن بٸلگەندٸكتەن, ٶز قولىنان ٸس كەلەتٸندٸگٸنە سەنگەندٸكتەن سانى بٸزدەن كٶپ بولماسا دا, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ وزىق ۇلت بولىپ وتىر. ولاردان بٸر عالىم شىقسا نەشە جٷز ەۆرەيگە تەحنيكا ٷيرەتەدٸ. بٸر ساۋداگەر شىقسا پەلەن جٷز ەۆرەيدٸ كەسٸپكە تارتادى. بٸر مىقتى جازۋشى شىقسا, ونىڭ كٸتابىن ەلەمگە تانىتۋعا كٷش سالىسادى, قالتالى ازاماتتار اقشالارىن ايامايدى, سونىمەن ول جازۋشى اناۋ ٷلكەن ۇلتتاردىڭ جازۋشىلارىمەن تەرەزەسٸن تەڭەستٸرەدٸ.
[caption id="attachment_21140" align="alignleft" width="183"]
ماعاۋيننىڭ ەۆتۋشەنكودان نەسٸ كەم?
جەنە بٸر مىسال, ٶركەندەگەن ەۋروپا ەمەس, مىنا ورىستار قاي زاماندا حانزۋ ەدەبيەتٸن كٶزگە ٸلٸپ ەدٸ? تەك جان سانى كٶپ, ٷلكەن ەل بولعاندىقتان اندا-ساندا بٸرلٸ-جارىم جازۋشىلارىن ەسكە الىپ قوياتىن. ال, ٸس-جٷزٸندە حانزۋ ەدەبيەتٸ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق نەدەۋٸر دامۋعا قول جەتكٸزگەن ەدەبيەت بولاتىن. بٸراق, ەكونوميكاسى قۇلدىراعان كەدەي ەل بولعاندىقتان, ولاردىڭ كٶركەم ەدەبيەتٸن ناسيحاتتايتىن, ٶزگە ۇلت تٸلٸنە اۋداراتىن ادام شىقپادى. اقىرى قىتاي بايىپ شىعا كەلٸپ ەدٸ, اينالاسى 30 جىلعا جەتپەيتٸن ۋاقىت ٸشٸندە اقشانى اۋدارما مەن ٷگٸت-ناسيحاتتان اياماي, وڭدى-سولدى شاشىپ وتىرىپ, نوبەل سىيلىعىن ەنشٸلەدٸ. مٸنە, ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ قادٸرلەي بٸلۋدٸڭ قاسيەتٸ.
ەگەر ولار دا بٸزگە ۇقساپ: «مويان اتاقتى جازۋشى ەمەس, ونى ەۋروپا وقىمايدى, ەگەر مىقتى بولسا, ەۆتۋشەنكو سيياقتى امەريكادا نەگە لەكسييا سٶيلەمەيدٸ?» دەپ شەتٸنەن كەكجەڭدەپ جٷرسە, ەلەمگە ەيگٸلٸ سىيلىقتىڭ ماڭقاراسىن كٶرە الماس ەدٸ. ەگەر بٸزدٸڭ قالتالىلارىمىز ۇلت رۋحىن اسقاقتاتۋدى ويعا السا, تەك سپورتتى عانا قولداپ قويماي, ٶز ۇلتتىق ەدەبيەتٸن دە قولداۋى كەرەك.
ون –ون بەس ميلليون قازاق وقيتىن كٸتاپ باس-اياعى ەكٸ مىڭ دانا تارالىمنان اسپاي وتىرسا, ەۋروپاعا تانىلۋ نە تەڭٸڭ?! مۇنداي مول وقىرمانى بار ۇلتتىڭ كٸتاپتارى ەڭ تٶمەن بولعاندا ون مىڭداپ, جيىرما مىڭداپ تارالادى. ال, ونان سوڭ ٸشتەگٸ-سىرتتاعى مىقتى-مىقتى سىنشىلارعا ٷگٸتتەت, مىقتى-مىقتى اۋدارماشىلارعا اۋدارت. قوي سانى, قويشى بۇتى ەلدەكٸمنٸڭ اۋدارا سالعان شىعارماسى ەلگە تانىلماق تٷگٸل, ٶزٸنٸڭ ەۋەلگٸ قۇنىن جويىپ تا كەتەدٸ. مەن ايتپاسام دا, مۇنى بۇل اراداعى بٸلٸمدٸ ازاماتتارىمىز جاقسى بٸلەدٸ. ەگەر سونداي سەت تۋسا, بٷگٸنگٸ قازاق ۇلتتىق ەدەبيەتٸنٸڭ ماقتانىشىنىڭ بٸرٸ بولعان مۇحتار ماعاۋيننىڭ لەكسيياسىن امەريكادان تىڭداي الار ەدٸك. ەۆتۋشەنكودان ماعاۋيننىڭ نەسٸ كەم?!
يە, بەرٸ دە پەندەشٸلٸك. وسى بٸر كەزدەيسوق ايتىلىپ قالعان اعات سٶزٸمەن راحىمجان باۋىرىمنىڭ ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ بەت-بەدەلٸنە ٷلكەن داق تٷستٸ دەپ ايتا المايمىن. قايتا وقىرمان رايىنان ول بٸر ۇلتتىق جازۋشىنىڭ ٶز باعىت- باعدارىن قالاي تٷزەۋ كەرەكتٸگٸن ٶزٸ دە ۇعىندى, ٶزگەگە دە ۇعىندىردى دەپ ويلايمىن. «ٶسكەن ەلدٸڭ بالاسى بٸرٸن-بٸرٸ باتىر دەيدٸ», قازاق − ٶسكەن ەل, الدىنا ٷلكەن ماقسات قويىپ, تاۋداي ٷمٸتكە تالپىنعان ەل. سوندىقتان, وسى دەڭگەيدە سٶيلەيٸك. بٸز دە ەل سەكٸلدٸ ٶز مەدەنيەتٸمٸزدٸ سىيلايىق. ٶزٸڭە كەرەكسٸز ەدەبيەت ٶزگەگە كەرەك ەمەستٸگٸن تٷسٸنەيٸك. قىتاي قازاق وقىرماندارى مۇحتار ماعاۋيندى, مارقۇم ەبٸش كەكٸلباەۆتى, ورالحان بٶكەيدٸ اسا جوعارى باعالايدى. قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بٸر-بٸر شىڭى دەپ بٸلەدٸ. ەرينە, بٸز ٷشٸن راحىمجان باۋىرىمنىڭ ورنى دا سولاي. ەگەر وسى ەگەسپەن كەتە بەرسە, بۇل باۋىرىم ايتپادى دەمەسٸن, ۇلتتىق وقىرماندارىنان اجىراپ قالادى. بۇل بٸر جازۋشى ٷشٸن اسا اۋىر قاسٸرەت. اللا مۇنداي قاسٸرەتتەن اۋلاق قىلسىن!..
«ەۋلەكٸنٸڭ بيٸ ەل قىدىرىپ جٷرٸپ بيلٸك ايتادى» دەگەن بار, سٶز سوڭىن بيلٸككە اينالدىرىپ جٸبەرمەي توقتاي قالايىن. مەنٸ راحىمجان باۋىرىم بٸلە بەرمەيدٸ, ەرينە, كٸم-كٸمگە بولسا دا قالام ۇستاعاننىڭ بەرٸن بٸلە بەرۋ مٸندەت ەمەس. سوندىقتان, مەن شەتەلدەگٸ بٸر قاراپايىم قازاق وقىرمانى رەتٸندە كٶڭٸل-كٷيٸمدٸ ايتقان بولدىم. بۇل تۋرالى ابايدان اسىرىپ ايتقان كٸم بار! «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ بەرٸ بوس. . . ». يە, جەنە دە بٸر ەسكەرتەرٸم: راحىمجان باۋىرىم قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ تاعدىرىنان الاڭداماسىن, ابايدان, مۇحتار ەۋەزوۆتەن سوڭ دا قازاق ەدەبيەتٸ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. كەلەلٸ جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ كەلەدٸ. ال, راحىمجان باۋىرىمنان كەيٸن دە بۇل ەدەبي تٸلٸمٸز گٷلدەپ-كٶركەيە بەرەدٸ. ماعجان بابام ايتقانداي: «...جاستارعا سەنەمٸن!.. »
[caption id="attachment_21141" align="alignleft" width="248"]
...باراتىن ٷي ازايدى
بۇل جاققا جيٸ كەلٸپ تۇراتىنىم راس. ٶيتكەنٸ, بالا-شاعام, تۋىس-تۋعاندارىم بار. بىلايشا ايتقاندا,«ٸلەنٸڭ ارعى جاعى, بەرگٸ جاعى» دەگەن حيكاياتىمداعى سەكٸلدٸ, ول جاققا بارسام بۇل جاقتاعى بالالارىمدى, بۇل جاققا كەلسەم ول جاقتاعى بالالارىمدى ساعىنام. ونىڭ ٷستٸنە, ەر وتباسىنىڭ ٶزٸندٸك كٷيبٸڭٸ بولادى. سول سەبەپتەن بۇل ارادا ايلاپ جٷرەتٸن كەزدەرٸم دە بار. بۇل جاقتاعى جاس بۋىن ەدەبيەتشٸلەرمەن قازٸر كٶپ ارالاسپاي جٷرگەنٸم بولماسا, الدىڭعى بۋىنمەن ارالاستىعىم ٶتە قويۋ بولدى. مەن قازاقستان تەۋەلسٸز بولا سالعاننان باستاپ بۇل اراعا كەلۋٸم جيٸلەدٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸ كٶزبەن كٶرگەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تۇلعالارىنىڭ كٶبٸمەن كەزدەستٸم, ەڭگٸمەلەستٸم. مارقۇم ەلجاپپار ەبٸشەۆ اتامىزدان تارتىپ, ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ كٶكەمٸزگە دەيٸن ارالاستىم. ەبدٸلدا تەجٸباەۆ, ەبۋ سەرسەنباەۆ, ديقان ەبٸلوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, سافۋان شەيمەردەنوۆ, تۇرسىنحان ەبدٸراحمانوۆا سەكٸلدٸ ەدەبيەت سەركەلەرٸمەن ەڭگٸمە-سۇحباتتاردا بولدىم. ولاردىڭ قولتاڭباسىن جازىپ سىيلاعان كٸتاپتارىن ەلٸ دە ساقتاپ جٷرمٸن. ال, ولاردان ٶزگە ٶز تۇستارىم − تۇمانباي مولداعاليەۆ, قابدەش جٷمادٸلوۆ, مۇحتار ماعاۋين, تٶلەن ەبدٸكوۆ, ىرىمعالي نۇرعالي جەنە فاريزا وڭعارسىنوۆالارمەن جاقسى تٷسٸنٸستٸكتەن ەدەبي بايلانىس ورناتتىم. مٸنە, بٷگٸن ولاردىڭ كٶبٸ قاتارىمىزدا جوق, جاس ۇلعايدى, باراتىن ٷي ازايدى.
ال, كەيٸنگٸ بۋىننىڭ باتىس مەدەنيەتٸنە بار نيەتٸمەن اۋىپ كەتكەندٸگٸنٸڭ سەبەبٸ مە قالاي, بٸزدٸ وقىعىسى دا, تٷسٸنگٸسٸ دە كەلمەيتٸن سىڭايلى. بٸر مەزگٸلدە تالاي-تالاي مىقتى باۋىرلارىما ٶزٸمشە كٸتاپ سىيلاعانىم بار, سوندا كەيبٸرٸ شەكەسٸنەن قاراپ: «مىنا تٶتەشەنٸ تانىمايدى ەكەنمٸن» دەپ وتىرعان ورنىنا تاستاپ كەتە بەرگەن ەدٸ. مەن وسى جاسقا كەلگەنشە كٶپ تاۋقىمەت, كٶپ قورلانۋدى باستان كەشكەن ادام ەكەنٸمدٸ جوعارىدا ايتتىم عوي. كەيٸندەپ ونداي-ونداي كەسەلدٸ سٶز, كەردەڭ مٸنەزدٸ ەلەمەيتٸن دە بولعام. بٸراق, بۇل رەت ٶيتە المادىم, ٶزگەنٸڭ مىسقىلى مەن كەكەسٸنٸنە شىداسام دا, ٶزٸم ارقا تۇتقان ٶز باۋىرلارىمنان مىناداي مٸنەز كٶرگەنٸمدە تٷڭٸلٸپ كەتتٸم. ەندٸگەرٸ ولارعا كٸتاپ ۇسىنۋدى بٸرجولاتا دوعاردىم. بۇل اراداعى باسپاعا كٸتاپ ۇسىنۋدى دا قويدىم. يە, مەن دە جازۋشىمىن. شىن مەنٸندە, تاپ سول مەنٸ كٶزگە ٸلمەي وتىرعان مىقتىدان شوقتىعىم بيٸك ەدٸ... امال نە, باياعى كەڭەستٸك ٶكتەم,سودىر مٸنەز وعان مەنٸ جازۋشى ساناتىنا قوسقىزباي وتىر. سونان كەيٸن شۇعىل ٶزگەردٸم. ٶزٸمدٸ بۇل جاقتاعى ەدەبيەت قاۋىمى ٶزدٸگٸنەن تانىسىن دەگەن ويعا كەلدٸم. قازٸر بۇل ماقساتىم دا ورىندالعان سەكٸلدٸ. ٶتكەن جىلى ەكٸ ەلدٸڭ كٸتاپ اۋىستىرۋ سەريياسىمەن «تۇلپاردىڭ سوڭعى تۇياعى» دەگەن ەڭگٸمە-حيكاياتتار جيناعىم «مەرەي» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. شىنىمدى ايتسام, مەن بۇل ٸستٸ قولىما ەكٸ دانا كٸتاپ تيگەندە عانا بٸراق بٸلدٸم. ەلٸ دە ول باسپامەن بايلانىس جاساعانىم جوق. نەگە دەسەڭ, ول كٸتاپتى ولارعا مەن جولدامادىم, باسپالار ارا بايلانىس. بەلكٸم, بۇنان سوڭ دا وسى جولمەن مەنٸڭ ٶزگە شىعارمالارىم دا بۇل ارادا باسىلىم كٶرۋٸ مٷمكٸن.
يە, راس, قازاقستاندا مەنٸڭ ەڭبەگٸمدٸ دۇرىس باعالاعان ادامدار دا از ەمەس, مىنا راحىمجان باۋىرىم كەمسٸتە سٶيلەگەن كلاسسيگٸمٸز مۇحتار ماعاۋين: «سٸزدٸڭ ەڭگٸمەلەرٸڭٸزگە عاشىق بولدىم» دەگەن سٶزدٸ دە ايتقان ەدٸ. جەكە جەردە ەمەس, تالاي جازۋشىنىڭ الدىندا ايتقان. سوندىقتان, مەنٸڭ «تولقىندى كٶل»,«دٷرەگەي» دەگەن ەڭگٸمەلەرٸمدٸ «جۇلدىز» جۋرنالىنا مەنٸڭ ۇسىنۋىمسىز-اق جارييالاعان بولاتىن. ونىڭ دا جاسى مەنەن كٸشٸ.
وسى باۋىرىمنىڭ ٶزگەگە شالقاق بولسا دا, ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزگە ەرقاشان يٸلٸپ تۇراتىنى كٶڭٸلٸمە اسا بٸر جىلىلىق ۇيالاتقان ەدٸ. ەسٸرەسە,«مىناۋ تٶتەشە ەكەن, مىناۋ لاتىنشا ەكەن» دەپ تۇرماي, مىنا ٶزٸم سەكٸلدٸ قولىنا تٷسكەن شىعارمالاردى قۇنىعا وقۋى مەنٸ تاڭ-تاماشا قالدىرعان بولاتىن. ەۋەلٸ 1992 جىلى جەلتوقساندا شىنجاڭعا بارعان ساپارىندا بٸر-ەكٸ كٷندٸك بوس ۋاقىتىندا بازار ارالاماي, مەيماندىققا بارماي, قوناق ٷيدە جاتىپ الىپ, بٸزدٸڭ «ٸلە ايدىنى» دەگەن جامان جۋرنالىمىزدىڭ نەشە جىلعى سانىن بٸراق العىزىپ, وقىپ شىقتى. مٸنە, سول جۋرنالدان مەنٸڭ «تولقىندى كٶل» دەگەن ەڭگٸمەمدٸ جىرتىپ الىپ كەتٸپ, قايتىپ كەلگەن سوڭ «جۇلدىزدا» جۇمىس ٸستەيتٸن تۇرسىنحان زەكەنۇلى باۋىرىما كٶشٸرتٸپ,1993 جىلى جارييالاتتى. مەن مۇنداي مٸنەزدٸ ٶز ەدەبيەتٸن قادٸرلەۋدٸڭ ٷلگٸسٸ دەپ تانيمىن. سوندىقتان مەن دە مۇحتار شىعارمالارىنىڭ كٶنەسٸن دە, جاڭاسىن دا تولىق وقىپ وتىرامىن.
مەنشە, مۇحتار ماعاۋين بٷگٸنگٸ قازاق ۇلتتىق ەدەبيەتٸنٸڭ داڭقتى ٶكٸلٸ. ول ٶز ۇلتىنىڭ كٶمەسكٸلەنگەن تاريحىن ايقىنداۋعا, ۇلتتىق رۋحىمىزدى بيٸكتەتۋگە بار كٷش-جٸگەرٸن, اقىل-پاراساتىن جۇمساپ جٷر. ونىڭ مٸنەز- بٸتٸمٸندەگٸ كەمشٸلٸك, سٶزٸندەگٸ قىجىل قالاي دەسەڭ سولاي دە, كٶبٸنشە ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸ ٷشٸن ايتىلىپ جٷر. بەلكٸم, ونىڭ سٶزٸ قانىنا قۇل-قۇتاندىق سٸڭگەندەر مەن يمپەريياشىل پيعىلدارعا جاقپاۋى مٷمكٸن, ال, ٶزٸمٸزگە كەلگەندە دۋالى اۋىزدىڭ بٸرٸ. ونداي-ونداي تەرەڭدٸ شولىپ, قويانى اشا بٸلەتٸن مىقتىلارىمىز بولماسا, بٸز قايتىپ ەدەبيەتٸمٸزگە ەلدٸڭ نازارىن اۋدارا الامىز.
مەن ٶز كٶڭٸلٸمدٸ ٶزٸم سىيلاعاندىقتان, ەدەبي ورتامەن از ارالاستىم, از سٶيلەدٸم. پەندەشٸلٸك سٶزدەن اۋلاق, مۇنداي ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كەلەلٸ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە سٶيلەسۋگە قاي-قاشان دا دايىنمىن. «تانىماسىن سىيلاماس» دەگەن بار, قاتارى ازايعان قارت ادامنىڭ كٶرٸنگەن ەسٸكتٸ قاعىپ جٷرۋٸ جايسىزداۋ كٶرٸنٸس. سوندىقتان بۇل اراداعى قالامگەرلەر ٸزدەپ جاتسا ايتۋعا سٶز تابىلادى, ەلبەتتە...
ەبدٸجەمٸل, ورالحان جەنە «جەتٸم بوتا»
«جولدى بٸلسەڭ اداسپايسىڭ» دەگەن بار. جازۋشى بولعان ادام اينالاداعى ەدەبيەت اۋانىن بٸلە جٷرمەسە, ٶزگەلەردٸ وقىپ, زەردەلەپ جٷرمەسە, ارقانداۋلى اتتاي ٶز شيىرىن ٶزٸ تاپتاي بەرمەك. جاڭا وي, توسىن وقيعالاردى تابا المايدى.
مەن كٶپ وقيتىن اداممىن. ٶزٸمٸزگە جاقىن تٷرٸك تەكتەس قىرعىز, تاتار, ۇيعىر, ٶزبەك تٸلدەرٸندەگٸ شىعارمالاردى قيىندىقسىز وقيمىن. ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ بار جەتٸستٸگٸن دە ٶزٸمٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزگە اۋدارىلعان كٸتاپتار مەن وسى تٸلدەر ارقىلى بٸلٸپ جٷرمٸن. قازاقشاعا اۋدارىلعان دٷنيەلەردٸ ەكٸباستان قالت جٸبەرمەيمٸن. مەنٸڭ وسى كٸتاپ قۇمارلىعىم ارعى بەتتەگٸ جاس قالامگەرلەرگە جاقسى ٷلگٸ بوپ جٷر. ولار مەنەن, مەن ولاردان كٸتاپ سۇراستىرىپ, شەتەل ەدەبيەتٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەسٸپ تۇرامىز.
جوعارىدا ايتتىم, مەن ٶز ەدەبيەتٸمٸزگە الپىس جىلدان ارتىق وقىرمان بوپ كەلەمٸن. مەن وقىماعان قازاق ەدەبيەتٸ كەمدە-كەم. ۋاقىتىمنىڭ بٸر پاراسى ەلٸ دە وسى كٸتاپ وقۋمەن ٶتەدٸ. ەرٸ ٷيرەنۋ, ەرٸ دەمالىسىم ەسەپتٸ. كٸتاپ وقىماسام زەرٸگٸپ, وتىرا المايمىن. ەۋەلٸ جاس كەزٸمدە كەيبٸر رومانداردىڭ تاراۋ-تاراۋىن جاتقا دا ايتاتىنمىن. ەلٸ ەسٸمدە كٶپ نەرسە جاتتاۋلى تۇر. قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ شوقتىعى ەرقانداي ٷلكەن ۇلتتاردىڭ ەدەبيەتٸنەن تٶمەن ەمەس. تٶمەندەتٸپ جٷرگەن ٶز قىزعانشاقتىعىمىز بەن ٶزٸمٸزگە ٶزگەنٸڭ كٶزٸمەن قاراۋشىلىق بولىپ وتىر. ەيتپەسە, بٷگٸنگٸ كٶزٸ تٸرٸ الىبىمىز ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ ەڭبەگٸ كٸمنەن كەم?! وسى كٷنگە دەيٸن ٶزگە ۇلتتىڭ بەرگەن باعاسىنىڭ بٸردە-بٸرٸ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ اۋزىنان شىعىپ كٶرگەن جوق. ٶزگەلەر «قان مەن تەر» قازاقتىڭ ورىستىڭ اعىنان دا,قىزىلىنان دا جاقسىلىق تاپپاعانىن جازدى دەپ وتىرسا,ٶزٸمٸز ونى جوققا شىعاردىق. «سوڭعى پارىز» ارال ارقىلى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعدىرىن بەينەلەدٸ دەسە, ٶزٸمٸز قاتىن تالاسىنا باعالادىق. وسىنىڭ دۇرىس ەمەستٸگٸن بٸلەتٸن بٸلٸمدٸ ادام جوق پا? ەلبەتتە, بار. بار بولعاندا دا, تٸپتٸ, كٶپ. بٸراق, قىزعانشاقتىق ايتقىزباي وتىر... ال, ورالحان بٶكەيدٸڭ «جەتٸم بوتاسى» قانداي عاجاپ سىر بٷگٸپ جاتىر. ەگەر قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك الماعاندا, سول تۋىسسىز اۋرۋ قىز سەكٸلدٸ جەتٸم بوتامىزدى جەتەكتەپ, كەرٸ اتىراۋدىڭ بۇلدىر-بۇلدىر ەلەسٸنە ەلٸتٸپ, تەڭٸزگە باتىپ جوق بولار ەدٸك. بايقاماساق, ەلٸ دە قاۋٸپتٸ. ەلەس قۋعاندار جەتەرلٸك.
تٸزە بەرسەم, ٶزٸم سەزگەن ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ ۇلتتىق ناقىشتاردى ايتىپ تاۋىسا المايمىن. قازٸر بٸزدٸڭ ەدەبيەتٸمٸز ٷلكەن ٶزگەرٸس, ايرىقشا كٷرەس ٷستٸندە. كەڭەس ەدەبيەتٸنٸڭ قارا پەردەسٸن دار-دار ايىرىپ, جاڭا قازاق ەدەبيەتٸ دٷنيەگە كەلٸپ جاتىر. ولار سٶز جوق, ورالحاننىڭ جەتٸم بوتاسىن سۋعا باتىرمايدى.
قازاقستان ەدەبيەتٸندە جەتٸستٸك مول. ونى مەن ايتپاسام دا, سىنشىلار ايتپاسا دا, جازۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ-اق ايقايلاپ ايتىپ جٷرمەي مە. مەنٸڭ كٶڭٸلٸم تولمايتىن بٸر جاعداي –تاپ وسى ٶزٸن-ٶزٸ جارنامالاۋ,ونان سوڭ ەشكٸمنٸڭ شىعارماسىن وقىماۋ سىندى كەسٸرلٸ مٸنەز. كەيبٸر مىقتىمەن ەڭگٸمەلەسٸپ جارىمايسىڭ. كەزدەسە قالساڭ بولدى, ٶزٸن ماقتاپ, ٶزگەنٸ ٸلٸككە العىسىز ەتٸپ جٶنەلەدٸ. ونداي جەردە, ەرينە, مەن باق تالاستىرىپ, بٸرگە ماقتانا شاپقىم كەلمەيدٸ. سونىمەن بەرٸ دە تەمام بولادى.
حان كەنە مەن قۇنانباي: قازاق ٷشٸن كٸم قادٸرلٸ?
بٸر توپ تالانتتى جازۋشىلارىمىزدىڭ كٶزقاراستارىنا تەنتٸ بولىپ,ولاردى بٸرتالاي وقىپ ەدٸم, اقىرىندا,ولاردىڭ تاريحي شىندىققا, ۇلتتىق مٷددەمٸزگە قايشى جالتاق, دٷدەمال ويلارىنان تٷڭٸلٸپ تىندىم. ٶيتپەي قايتەيٸن, بٸر-بٸرٸنە قىلىش سەرمەگەن ەكٸ ادامدى تەڭ «مىقتى» دەپ اتاعانىمىز جٶن بولعانىمەن, ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان كەلگەندە ول ەكەۋٸنە تەڭ باعا قويا المايمىز. ەگەر ورناتقان تارازىمىز شىن تارازى بولسا, سٶز جوق, ۇلتتىق مٷددە جولىندا باسىن بەيگەگە تٸككەن حان كەنە ورىس وتارشىلدارىنىڭ قاندى شوقپارى قۇنانبايدى باسىپ تٷسەرٸ مۇنداعى سٶز. شىن مەنٸندە, قۇنانباي – بٸر اباي ەمەس, مىڭ ابايدىڭ ەكەسٸ بولسا دا, قازاق حالقى الدىندا قىلمىسكەر.
مەن قانداي ۋاقىتتا دا ويداعى سٶزٸمدٸ بٷكپەي ايتامىن. كٶرگەن كٶرەسٸ, تارتقان بەينەت اشىندىرا-اشىندىرا وسى كٷيگە جەتكٸزگەن. وسىنداي سىن پٸكٸرٸمدٸ ٶز كەزٸندە مارقۇم ورالحانعا دا ايتقانمىن. ونىڭ «سايتان كٶپٸرٸندەگٸ» اسپاننىڭ مۇسىلمان بالاسى, ەسٸرەسە, ارۋاق سىيلاعىش مۇسىلمان قازاقتىڭ دەتٸ بارمايتىن ايۋاندىعىنا رەنٸش ايتقانمىن. ەلبەتتە, تٸك مٸنەز, استام كٶڭٸل جازۋشى ازداپ رەنجٸدٸ. سٶيتسە دە مەنٸڭ تاباندى وقىرمان ەكەنٸمە مويىنسال بولدى. سول ٷشٸن قۇرمەتتەدٸ. «اعا, سٸزدٸ كەلەر جىلى شاقىرامىن, كاتونقاراعايعا ەرتٸپ بارامىن» دەپ كەتتٸ. بٸراق, تاعدىر وعان ٷلگٸرتپەدٸ. كٶپ ٶتپەي ول باۋىرىم دٷنيە سالدى. مەن ونىڭ جاقسى پەيٸلٸن قابىل العان ەدٸم. سول ٷشٸن كٶزٸ كەتسە دە, بارۋعا ۋەدە ەتكەن كاتونقاراعايعا اراعا ون جىلداي ۋاقىت سالسام دا بارىپ قايتتىم. مۇراجايىنا قۇران وقىپ, ەستەلٸككە قولتاڭبامدى قالدىردىم. وسىنداي دارا-دارا بيٸكتەر بولادى. ارتىقشىلىعى دا بٸر تٶبە, كەمشٸلٸگٸ دە جەتەرلٸك بولادى. بٸزگە كەرەگٸ ونىڭ ۇلتىمىز ٷشٸن تٶككەن تەرٸ مەن ٸستەگەن ەڭبەگٸ.
قىتاي قازاقتارى, ەسٸرەسە, جازۋشىلاردان مۇحتار ماعاۋيندى, ورالحان بٶكەيدٸ كٶپ وقيدى. ٶز حالقىنىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, قۋانىشىنا بٸرگە قۋانىپ, ەلٸنٸڭ ەڭسەسٸن بيٸكتەتۋگە بارىن سالعان قالامگەرلەرٸمٸز حالىق جاعىنان وسىلاي قۇرمەتتەلٸپ وتىر. ولاردىڭ پەندەلٸكتەرٸ, اعات باسقان قادامدارى, تٸپتٸ, ەسكەرٸلمەي دە قالادى. «قاراعا جاققان حانعا دا جاعادى» دەگەن سٶز بار, وسى جازۋشىلاردى سول استام كٶڭٸل ەۋروپاڭ دا تانيدى. بٷگٸن بولماسا, ەرتەڭ تانيدى. ول تەك ۋاقىتتىڭ ٸسٸ عانا... مٸنە, وسى اقيقاتتى قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ جاس قالامگەرلەرٸ جاقسى تٷسٸنٸپ وتىر. كٶڭٸلٸم ەڭ الدىمەن وسىعان كٶنشيدٸ. ٶزگەگە ەمەس, ٶز حالقىڭا ۇناۋعا تىرىسۋ − بٷگٸنگٸ ۇلتتىق وي-پٸكٸردٸڭ قورىتىندىسى. بٸزدٸڭ ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ٸرگەسٸ ەلٸ دە بوس, ٶزگەگە ەلٸكتەۋدٸ ماشىق ەتۋدەن جازباساق, اتا-بابادان قالعان وسى ەدەبي عيماراتىمىزدى قۇلاتىپ تىنۋىمىز دا عاجاپ ەمەس. كٶپتٸڭ سٶزٸ مەن ازدىڭ سٶزٸ ۇقسامايدى. كٶپ ٶزگەنٸ قوساعىما السام دەيدٸ. از امان قالسام دەيدٸ. ويلانايىق, باۋىرلار!
[caption id="attachment_21144" align="alignleft" width="683"]
قىتاي ەدەبيەتٸنٸڭ قازٸرگٸ دەڭگەيٸ جەنە اۋدارما مەسەلەسٸ
بۇل جٶنٸندە جوعارىدا ايتقان سەكٸلدٸمٸن. قايتالاپ جاتۋ قاجەتسٸز دە بولار. سٶيتسە دە, قىتاي ەدەبيەتٸندەگٸ ٶزٸم سەزٸنگەن بٸرنەشە ارتىقشىلىقتى ايتا كەتەيٸن.
بٸرٸنشٸ, جاڭاشىلدىققا تالپىنۋلارى كٷشتٸ. بٷگٸنگٸ وقىرماننىڭ اۋانىنا قاراپ, تٸپتٸ, جانرلاردى ارالاستىرىپ تا جازىپ جٷر.
ەكٸنشٸ, ۇلتتىق بٸتٸمدەگٸ ٶزگەشەلٸكتٸ باتىلدىقپەن جازۋعا كەلگەندە, تٸپتٸ, تاڭ-تاماشا قالاسىڭ. مىسالى, ٶز كەلٸسٸمدەرٸ بويىنشا بٸر ٷيدە ەكٸ ەركەكتٸڭ تۇرۋى. ەركٸمنٸڭ ٶز بالاسىنا ەكە اتالۋى سىندى وقيعالاردى ۇلتتىڭ بەت-بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ دەمەستەن جازىپ, ەۋەلٸ كينوفيلمگە اينالدىرىپ جٷر.
ٷشٸنشٸ, شەتكە تانىستىرۋدى, اۋدارمانى ٶتە مىقتى ۇستايدى. ودان سوڭ, ەلەم ەدەبيەتٸندەگٸ جىلت ەتكەن جاڭالىقتى ەلدەن بۇرىن اۋدارادى. تٸپتٸ, ٶز ٸشٸندەگٸ بٸز سەكٸلدٸ ازساندى ۇلت جازۋشىلارىنىڭ وقىرمان اڭىسى بولعان شىعارمالارىن دا تەز اۋدارادى. اۋدارماشىلاردىڭ قالاماقىسى جازۋشىنىڭ ٶزٸنەن دە كٶپ. ەدەبي سىيلىقتاردان اۋدارما قالىپ كٶرگەن ەمەس. سوندىقتان كٶپتەگەن مىقتى اۋدارماشىلار شىعارما ٸزدەيدٸ. ال, سىنشىلارى, تٸپتٸ, بەدەلدٸ. قالاماقىسى ەدەتتە پروزا, پوەزييادان جوعارى. باعالاۋلاردىڭ بەرٸنە وسىلار قاتىناسادى. مٸنە, وسىنداي كٶڭٸل بٶلۋدٸڭ ارقاسىندا حانزۋ ەدەبيەتٸ قازٸر ەلەمدٸك ىقپالعا يە بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ قوعامدىق سالاسى ەدەبيەتكە وسىلاي كٶڭٸل بٶلسە, جان-جاقتىلى بٸلٸم العان قازاق قالامگەرلەرٸ ۇلتتىق بٸتٸمٸمٸزدٸڭ الۋان تٷرلٸ ناقىشى بەدەرلەنگەن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كەرەمەت شىعارمالاردى ٶمٸرگە ەكەلەتٸنٸ مۇنداعى سٶز.
بٸر كەزدەرٸ شىنجاڭدا «كٶكجيەك» جۋرنالى ٶتە جاقسى شىقتى. ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكتەرٸن اۋدارىپ, ولار تۋرالى تولىمدى اقپارات, شىعارمالارى جٶنٸندە رەتسەنزييا بەرەتٸن. اۋدارماشىلار قانداي ساۋاتتى ەدٸ. قازٸر «كٶكجيەك» قانا ەمەس,ٶزگە باسىلىمداردا جارىق كٶرگەن اۋدارمالاردىڭ كٶبٸنٸڭ تٸلٸ شۇبارالا. جاس اۋدارماشىلاردا ٸزدەنۋ از, ونىڭ ٷستٸنە, اۋدارماشىسى كٶپ ۇيعىر تٸلٸنٸڭ ەسەرٸ جەنە بار. قازٸر بۇل مەسەلە ول جاقتا دا جيٸ سٶز بوپ جٷر. ورتالىقتان تارتىپ, ايماقتارعا دەيٸن ەدەبي اۋدارما وقۋلارىن جٷرگٸزە باستادى. ەندٸگەرٸ ەدەبي تٸل ٶتكەلٸنەن ٶتپەگەن اۋدارماشىلارعا ەدەبي اۋدارما بەرمەيمٸز دەپ تە وتىر. ال بۇرىن «ەدەبي اۋدارماشى» دەگەن اۋدارماشىلار جوق بولاتىن, ەدەتتەگٸ ساياسي اۋدارماشىلار دا اۋدارا بەرەتٸن. ەندٸ بۇل جاعداي رەتتەلۋ ٷستٸندە. ەرينە, قارت اۋدارماشىلار دا اۋدارىپ جٷر. بٸراق,بار جۇمىس ساناۋلى ادامنىڭ قولىنان شىعا بەرمەيدٸ عوي, سوندىقتان بۇل جاعداي بٸرتە-بٸرتە وڭالادى دەگەن ٷمٸتتەمٸن.
قارت ادامنىڭ ويى بىتىراڭقى, ەجٸگٸ كٶپ بولادى, قاراعىم, شامام جەتكەنشە قويعان سۇراقتارىڭا جاۋاپ بەردٸم. كەم-كەتٸگٸ بولسا عافۋ ەتەرسٸڭ. ەلەپ-ەسكەرگەندەرٸڭە مىڭ دا مىڭ راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل.
