"قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارىققا شىققان "مەنٸڭ ٶمٸرٸم. بوداندىقتان بوستاندىققا دەيٸن" اتتى كٸتابىن اۆتوردان العانىم ٶزٸمدٸ شىنايى العىس سەزٸمگە بٶلەپ, رۋحاني قاناعاتتاندىردى" - دەپ جازادى, ەكس قورعانىس مينيسترٸ, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن باسقارعان نۇرلان ەرمەكباەۆ.
[caption id="attachment_96323" align="alignnone" width="1378"]
"ەلبەتتە ەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ جەنە شەتەلدٸڭ وقىرماندارى وسى كٸتاپ ارقىلى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ قالىپتاسۋ جەنە دامۋ جولى تۋرالى, وسى كٷردەلٸ كەزەڭدەردە ەلٸمٸزدٸ "بوداندىقتان بوستاندىققا" باستاي بٸلگەن كٶشباسشى تۇلعانىڭ جەكە ٶمٸرٸمەن ويلارى تۋرالى دەل سول كٸسٸنٸڭ ٶزٸنەن تەرەڭ تٷسٸنٸك الادى دەگەن وي كەلدٸ. بۇل كٸتاپتٸ قاراپ شىعىپ تۇرعاندا, ونى اسىقپاي, اپتىقپاي وقۋدى قاجەت ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. وسى رەتتە قازٸر تەك العاشقى العان ەسەرٸمدٸ سٸزدەرمەن بٶلٸسە الامىن.
مەنٸڭ ويىمشا, بۇل شىعارمانىڭ باسقا مەمۋار جانرىنداعى ەڭبەكتەرگە قاراعاندا, ٶز ەرەكشەلٸگٸ بار. بۇل ەرەكشەلٸگٸ – ول ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ جاڭا تاريحىنداعى جىلناماعا ۇقساس. سونىمەن قاتار, اۆتور وسىناۋ وقيعالاردىڭ كۋەگەرٸ عانا ەمەس, ەل تاريحىنا قاتىسۋشى دا عانا ەمەس, ول - تەۋەلسٸز قازاقستانىمىز تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋىمەن, ونى نىعايتۋ جولىندا جاسالعان ٸرٸ جۇمىسىنىڭ كٶشباسشى بولا بٸلگەن تۇلعا. كٸتاپتا كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم ناقتى دەرەكتەر تارتىلىپ, ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العانعا دەيٸنگٸ جەنە تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ قيىن ەرٸ قاراما-قايشى ٷدەرٸستەر اشىق قامتىلعان. ەلٸمٸزدٸ تۇماندى ەرٸ سىندارلى توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ مەن 2000-شى جىلدارداعى بٸركەلكٸ جايلى دا ايشىقتى كەزەڭدەرٸنەن ٶتكٸزگەن كٶشباسشى ٶزٸنٸڭ جەكە ٶمٸرٸ تۋرالى ايتىلعان اشىق ەڭگٸمە وقىرمان قاۋىمعا ٶتٸمدٸ جەنە ٶتە قىزىقتى دەگەن پٸكٸردەمٸن.
وسى كٸتاپتى وقىپ وتىرىپ, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن العاش كەزدەسۋلەر ەرٸكسٸز ەسٸمە تٷسەدٸ. 1993-شٸ جىلى تەۋەلسٸز قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ديپلوماتييالىق قاتىناس ورناتىلعاننان كەين, وسى ەلگە ەڭ بٸرٸنشٸ مەملەكەتتٸك ساپار جاسادى. مەملەكەت باسشىسىمەن قۇرامىندا بٸر توپ "جاڭا قازاقستاندىق بۋرۋازييانىڭ" ٶكٸلدەرٸ بار ٷلكەن دەلەگاتسييا كەلدٸ. بٸزدٸن كەسٸپكەرلەر جاڭا عانا “اسپان استى ەلٸمەن” ەرٸپتەستٸك ورناتا باستاعان بولاتىن. سول كەزدە مەن قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەلشٸلٸگٸ جٶنٸندەگٸ ساۋدا ٶكٸلدٸگٸنٸڭ اعا ساراپشىسى رەتٸندە وسى ساپاردىڭ دايىندىعىنا اتسالىستىم. سول ۋاقىتتا قازاقستان باسشىسى قازاق ەلٸنٸڭ قىتايداعى تۇڭعىش تولىققاندى جەنە قۇزىرەتتٸ ەلشٸلٸگٸن رەسمي تٷردە اشتى. قحر تٶراعاسى, قكپ وك باس حاتشىسى تسزيان تسزەمينمەن بولعان ەكٸ جاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا شەكارا مەسەلەسٸن رەتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋگە جەنە ساۋدا ەكونوميكالىق بايلانىستى دامىتۋعا ۋاعدالاستى.
ماڭىزدى ايتا كەتەتٸن جايت: نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى جان-جاقتى تەجٸريبەسٸنٸڭ جەنە ٶزٸنٸڭ تابيعي تارتىمدىلىعىنىڭ ارقاسىندا قىتاي كٶشباسشىسىمەن تەك ەرٸپتەستٸك قاتىناسىن عانا ەمەس, دوستىق قاتىناسىن دا نىعايتىپ ٷلگەردٸ. نەتيجەسٸندە بۇنداي قاتىناستار ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى شەكارا شەبٸن ورتاق ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزۋگە ايتارلىقتاي ەسەر ەتتٸ. مەملەكەتتٸك شەكارانى دەليميتاتسييالاۋ ەر بٸر ەلدٸڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن اتقاراتىن رٶلٸ وراسان زور ەكەنٸ ايدان انىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەل وسىنداي شىنايى دوستىق قاتىناستى باسقا دا قىتاي كٶشباسشىلارىمەن عانا ەمەس, كٶپتەگەن ٶزگە ەلدٸڭ باسشىلارىمەن دە, ٷكٸمەت جەتەكشٸلەرٸمەن دە ورناتا بٸلدٸ.
تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ٶز ەستەلٸگٸندە 1991 جىلى, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك الماي تۇرىپ, قىتايعا ساپار جاساعانىن جازىپتى. سول ساپاردا وعان قىتايدىڭ “ەۋەلٸ ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات” دەگەن تاڭداۋى ەرەكشە ەسەر ەتكەن. ول ٶز كٸتابىندا كٶپشٸلٸكتٸڭ ەسٸنەن شىققان دەرەكتٸ: قازاقستان العاشقى كەزەڭدە ساياساتقا نازار اۋدارىلعانىن, ال كەيٸن عانا ساياساتتان بۇرىن ەكونوميكانى دامىتۋعا باسىمدىق بەرٸلگەنٸن ەسكە سالادى. وسى جولىمەن بارىپ, حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ اۋىرتپالىعىن سەزٸنە وتىرىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت ٷنەمٸ ويلانىپ, ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ كٶشباسشىلارىمەن اقىلداسىپ وتىرعان بولاتىن.
2003-شٸ جىلى سول كەزدەگٸ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ ماعان دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ سينگاپۋردەگٸ العاشقى ديپلوماتييالىق ميسسيياسىن اشۋىن ۇيىمداستىرۋ جەنە ونى باسقارۋدىڭ مەرتەبەسٸ بۇيىردى. ديپميسسييا ەندٸ عانا جاڭادان اشىلعانىنا قاراماستان, بٸز قازاقستان باسشىسىنىڭ سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنا تۇڭعىش مەملەكەتتٸك ساپارىن ۇيىمداستىردىق. (ودان بۇرىن 1996 جىلى جاسالعان ساپارى مەملەكەتتٸك ەمەس, ال رەسمي ستاتۋسقا يە بولدى). ساپار جوسپارىنىڭ ٶتە تىعىزدىعىنا قاراماستان, پرەزيدەنت سينگاپۋردىڭ بۇرىڭعى پرەمەر-مينيسترٸ ەيگٸلٸ لي كۋان يۋ مىرزامەن كەزدەسۋدٸ قالاعان بولاتىن. “لي كۋان يۋ ەمدەلٸپ جاتىر, سول سەبەپتٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ رەزيدەنتسيياسىنا كەلە المايدى”,- دەگەن حابار كەلەدٸ (ديپلوماتييالىق پراكتيكادا مەملەكەت باسشىسى ساپارلاپ بارعان ەلدە جاتقان جەردٸ رەزيدەنتسييا دەپ اتايدى). الايدا, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى حاتتاما ەرەجەسٸن تەۋەكەل ەتٸپ, لەزدە لي كۋان يۋ مىرزاعا ٶزٸ ارنايى باراتىنى جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادى جەنە بٸزگە بۇل مەسەلەنٸ سينگاپۋر تاراپىمەن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. اۋرۋحانا پالاتاسىندا بولعان دوستىق پەيٸلدەگٸ ەڭگٸمەلەسۋ بارىسىندا قازاقستان كٶشباسشىنى قازاقستان جەنە سينگاپۋردىڭ دامۋ بارىسى تۋرالى لي كۋان يۋ مىرزانىڭ پٸكٸرٸ قىزىقتىردى. سينگاپۋر جەتەكشٸسٸ قازاقستان باسشىسىنىڭ “ەۋەلٸ ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات” دەگەن باعىتىن وڭ باعالادى. قازاقستان دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸنٸڭ بايقاعانداي, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بۇنداي باعالاۋدان كەيٸن ٶزٸنٸڭ دۇرىس جولدى تاڭداعانىنا تاعى بٸر مەرتە كٶز جەتكٸزگەندەي ەسەردە بولدى. اۋرۋحانادا ەم الىپ جاتقان لي كۋان يۋ-عا قازاق باسشىسىنىڭ ارنايى بارىپ حال سۇراپ, ەمەن-جارقىن ەڭگٸمە ايتۋىن سينگاپۋردىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى جەنە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ جاسى كەلگەن, كٶپ ۋاقىت بۇرىن جوعارى دەڭگەيدەگٸ قىزمەتٸنەن كەتكەن ادامعا بٸلدٸرگەن ناعىز ادامگەرشٸلٸك مىڭداعان سينگاپۋرلىقتاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماعان دەگەن سەنٸمٸنٸڭ ارقاسىندا تٷرلٸ باعىتتا جۇمىس ٸستەدٸم. وسى رەتتە, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸم بايقاعان مىنا قاسيەتتەرٸ مەنٸ ەرەكشە تاڭعالدىرعان بولاتىن: بۇل كٸسٸنٸڭ ٶز ٸسٸنە دەگەن بەرٸلگەندٸگٸ, تٷرلٸ سالادا قىزمەت ٸستەپ, جينالعان زور تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلگەن دانىشپاندىعى مەن ٸشكٸ تٷيسٸگٸ. دەگەنمەن, ەڭ ەستە قالعانى تابيعاتتان دارىعان زور ادامگەرشٸلٸك كەيپٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەڭ جوعارى لاۋازىمدا بولعان كەزدە دە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن دە بٸلٸمگە قۇشتار ادام دەپ سانايمىن.
ەلٸ ەسٸمدە, قورعانىس مينيسترٸ بولعان كەزٸمدە, مەملەكەت باسشىسى قارۋلى كٷشتەردٸڭ جوعارعى قولباسشى رەتٸندە ەسكەري سالانىڭ تٷرلٸ مەسەلەلەرگە تەرەڭ ٷڭٸلدٸ, تٸپتٸ جاڭا ەسكەري قارۋ-جاراق پەن تەحنيكانىڭ تاكتيكالىق-تەحنيكالىق سيپاتتامالارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جٷردٸ. بٸر كەزدە قارۋلى كٷشتەردٸڭ دامۋىنا قاتىستى كەزەكتٸ باياندامامدى تىڭداپ وتىرىپ, بىلاي دەدٸ: "بٸز قازٸر بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز, بٸراق 10-20 جىلدان كەيٸن نە بولارىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. كەز-كەلگەن ستسەنارييگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. بٸز ەۋە شابۋىلىنا قارسى كٷشتەرٸن نىعايتىپ, تٸپتٸ زىمىرانعا قارسى قورعانىس جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋىن باستاۋىمىز كەرەك". قۋانتارلىق جايت: سول كەزدە بەكٸتٸلگەن وسى جەنە تاعى دا باسقا قارۋلى كٷشتەردٸ دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارى بٷگٸن دە ٸسكە اسىرىلىپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز.
2021 جىلدىڭ 25 تامىزى كٷنٸ جامبىل وبلىسىنداعى قارۋ-جاراق قويماسىنا ەكٸ ەسكەري قىزمەتشٸ ٶرت قويىپ, ونىڭ ارتى ٶرت پەن جارىلىسقا ۇلاستى. قاۋٸپ-قاتەر مەن وقيعانىڭ نەگٸزگٸ سالدارىن جويىلعاننان كەيٸن مەن ەشكٸممەن كەڭەسپەستەن ٶزٸمدٸ قورعانىس مينيسترٸ لاۋازىمىنان ٶز ەركٸممەن بوساتۋ جٶنٸندەگٸ راپورت بەرەمٸن دەپ شەشتٸم. نەگە دەسەڭٸز, كەز كەلگەن, ەسٸرەسە ەسكەري پوگون كيٸپ جٷرگەن, بٸرٸنشٸ جەتەكشٸ, قيىن جاعدايدا العا شىعىپ, ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الۋعا ەردايىم دايىن بولۋ كەرەك دەپ سانايمىن. دەل سول كٷنٸ ماعان سول كەزدە قر قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولعان نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى قوڭىراۋ شالدى. ول ماعان ەكەمدەي ەسەرمەن: "نۇرلان, جالعىز سەن ەمەس, بەرٸمٸز الاڭداپ وتىرمىز. ەرينە, بۇل قايعىلى جاعداي, بٸراق وعان سەنٸڭ كٸنەڭ جوق ەكەنٸن بٸلەمٸن"-دەدٸ. قيىن سەتتەگٸ مۇنداي قولداۋ سٶز ەر قايسى ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ تاريحىمىزعا باعا بەرگٸسٸ كەلەتٸندەر كٶپ, جەنە ول ەرقيلى سارىندا. بٸراق, بٸزدٸڭ ازاماتتار ساياساتكەرلەر مەن ساياسات تۋرالى ٶز وي-پٸكٸرٸن اشىق ايتا الاتىنىڭ, سان قيلى پٸكٸر ايتىپ جٷرگەن ادامداردىڭ بار ەكەننٸڭ ٶزٸ – بۇل بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ دامۋى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيگە جەتكەننٸڭ كٶرٸنٸسٸ ەمەس پە? نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاريحىمىزدىڭ ەڭ كٷردەلٸ كەزەڭدە تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ جولىندا وراسان زور رٶل اتقارعان مەملەكەتتٸك قايراتكەر دەگەن پٸكٸرمەن كەز-كەلگەن ادام كەلٸسەدٸ. ول كٸسٸگە تٷرلٸ, كٷردەلٸ شەشٸمدەردٸ دە قابىلداۋعا تۋرا كەلگەن بولاتىن. ول شەشٸمدەردٸڭ قوزعاۋشى تەتٸكتەرٸن ەردايىم اشىق ايتا المايدى. الايدا, ناعىز كٶشباسشىنىڭ عانا ەل مەن حالىقتىڭ مٷددەلەرٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الىپ, كەي-كەزدە جاعىمسىز ەرٸ ريزاسىز شەشٸمدەردٸ قابىلداۋعا باتىلدىعى جەتەدٸ. جاڭادان جارىققا شىققان كٸتاپتا وسى جەيتتەر دە قامتىلعان دەپ ويلايمىن.
اۆتورى: ەرمەكباەۆ نۇرلان بايۇزاقۇلى
https://el.kz/ru/novaya-kniga-nursultana-nazarbaeva-eto-letopis-noveyshey-istorii-gosudarstva-nurlan-ermekbaev_99390/
