– ورىستىڭ پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ الەكساندر نەۆسكييدٸڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتپاق ەكەن دەگەن اقپارات شىقتى. بٸراق, ولاردىڭ رۇقسات العانىن ەستٸمەدٸك, سوندا مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
–2021 - 2022 جىلدارى ورىستىڭ پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ الماتى ەكٸمدٸگٸنە قالانىڭ قوعامدىق اۋماعىنا بيٸكتٸگٸ 5 مەترلٸك الەكساندر نەۆسكييدٸڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتۋ باستاماسىمەن جٷگٸنگەن بولاتىن. زاڭ تالاپتارىنا سەيكەس, الماتى قالاسىنىڭ تاريحي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كوميسسييا بۇل مەسەلەنٸ بٸرنەشە رەت قارادى. ول وتىرىستارعا كوميسسييا مٷشەسٸ بولعاندىقتان مەن دە قاتىسقانمىن. پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ الەكساندر نەۆسكييگە ارناپ ەسكەرتكٸش ورناتۋ جٶنٸندەگٸ ٶتٸنٸشٸ ٷش رەت كەرٸ قايتارىلعانى ناقتى ەسٸمدە. سوڭعى رەت كوميسسييا وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەسكەرتكٸشتٸ ورناتۋدان باس تارقان ەدٸ.
وسى ورايدا, مەنٸڭ ٶزٸم دە, ەرٸپتەستەرٸم دە ۇسىنىلعان ەسكەرتكٸشتٸڭ الماتىنىڭ سونداي-اق جالپى قازاقستاننىڭ تاريحىنا قاتىسى جوق ەكەنٸن اتاپ ايتقانبىز. بۇعان قوسا, قالا اۋماعىندا ەسكەرتكٸشتەردٸ ورناتۋعا ارنالعان بوس جەر ۋچاسكەلەرٸ جوق دەسەك تە بولادى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ كەيبٸر تاريحي تۇلعالارىنا, مىسالى, قازاق حاندارىنا, باتىرلارىنا جەنە ت.ب. ەسكەرتكٸشتەر ەلٸ ورناتىلعان جوق.
تٸپتٸ ەسكەرتكٸش قويۋ تۋرالى ٷكٸمەت قاۋلىلارى شىققان تۇلعالار دا بار. الايدا, قاراجات پەن جەر ۋچاسكەلەرٸنٸڭ بولماۋىنا بايلانىستى ولارعا ەسكەرتكٸشتەر ەلٸ ورناتىلمادى. نەۆسكييدٸڭ ەسكەرتكٸشٸنە قاتىستى ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ تاراپىنان ٶزگە دە بٸرقاتار ەسكەرتپە ايتىلدى. ەسكەرتكٸشتٸڭ پروپورتسيياسى بويىنشا دا ەسكەرتپەلەر بولعانى ەسٸمدە. وسىنداي سەبەپتەردٸڭ نەگٸزٸندە دە ۇسىنىس قابىلدانبادى.
– ولاي بولسا بۇل جولى قالاي رۇقسات الىنىپ جٷر?
– مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, ولارعا ٸس جٷزٸندە ەشقانداي رۇقسات بەرٸلگەن جوق. قازاقستاننىڭ پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ ەسكەرتكٸشتٸ ٶزٸنٸڭ اۋماعىندا, ياعني شٸركەۋ اۋلاسىندا ورناتۋعا شەشٸم قابىلداعان. ەلبەتتە, مۇنداي جاعدايدا رەسمي رۇقسات بەرٸلمەيدٸ ەرٸ ەسكەرتكٸش ورناتۋ مەسەلەسٸ دە بٸزدٸڭ كوميسسييانىڭ قۇزىرەتٸنە كٸرمەيدٸ. جالپى بۇل – كەڭ تارالعان تەجٸريبە.
ەلٸ ەسٸمدە, 2018 جىلى لاتيف حاميدي بويىنداعى ەيەلدەر موناستىرٸ اۋلاسىندا ەۋليەلەر ساناتىنداعى ٷش تۇلعا - سەنٸم, ٷمٸت, ماحاببات پەن ولاردىڭ اناسى سوفيياعا ارناپ ەسكەرتكٸش اشىلعان ەدٸ. اتالعان مٷسٸندەردٸ قويۋ كەزٸندە دە ارنايى رۇقسات الۋعا ەشقانداي قاجەتتٸلٸك بولعان جوق. ياعني, ولاردى ورناتۋ قازاقستان زاڭدارىنا قايشى كەلمەيتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بٸراق, مۇنداي جاعدايدا سٶز بولىپ وتىرعان مونۋمەنتتەردٸڭ تاريحي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸش دەگەن مەرتەبەسٸ بولمايتىنىن دا ەسكەرگەن جٶن.
قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنٸن جەنە دٸن ٸستەرٸنە ياعني شٸركەۋدٸڭ مەسەلەلەرٸنە ارالاسپايتىنىن بەرٸمٸز جاقسى بٸلەمٸز. ونىڭ ٷستٸنە الەكساندر نەۆسكيي – پراۆوسلاۆيەلٸك ەۋليە. سوندىقتان شٸركەۋ ٶز ەۋليەسٸنە ٶز اۋماعىندا ەسكەرتكٸش ورناتىپ, قۇرمەت كٶرسەتە الادى.
– سٸز تاريحشىسىز, الەكساندر نەۆسكييگە تۇلعا رەتٸندە قالاي قارايسىز? جالپى, ونىڭ تاريحىمىزعا قانداي دا بٸر قاتىسى بار ما?
– عىلىمي زەرتتەۋ جاساپ جٷرگەن تاقىرىبىم – ورتاعاسىرلىق تاريح, ونىڭ ٸشٸندە «التىن وردا» دەگەن اتپەن تانىمال جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى. ورىس جەرٸنٸڭ تاريحى سول كەزدەگٸ الىپ دەرجاۆا – التىن وردا تاريحىنىڭ بٶلٸگٸ سانالادى. ەلبەتتە, ول كەزدەرٸ التىن وردانىڭ ورىس كنيازدٸكتەرٸمەن قارىم-قاتىناسى يمپەرييالىق-ۆاسسالدىق قاتىناستا بولدى. ورىس كنيازدەرٸنٸڭ يەلٸكتەرٸ «ورىس ۇلىسى» رەتٸندە بەلگٸلٸ ەدٸ.
الەكساندر نەۆسكيي – سول كەزەڭدەگٸ ورىس تاريحىنداعى ٸرٸ تاريحي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ بولدى. ول ۇلى كنيازدٸكتٸڭ بەلگٸسٸن اتاقتى باتۋ حاننىڭ ٶز قولىنان الدى. بۇل رەتتە, الەكساندر نەۆسكييگە دەگەن كٶزقاراس تٸپتٸ رەسەيدٸڭ ٶزٸندە دە, ەرتٷرلٸ. بٸراق ول ٶز دٸنٸ ٷشٸن كٶپ قاجىر-قايراتىن جۇمسادى. رەسەيدٸڭ كاتوليكتٸك ەمەس, پراۆوسلاۆتىق باعىتتا قالۋىندا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى دەپ باعا بەرۋشٸلەر بار. سوندىقتان ونى XVI عاسىردا ورىس پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ ەۋليە رەتٸندە ۇلىقتادى.
ناقتى تاريحي دەرەكتەر بولماسا دا, الەكساندردىڭ ەكەسٸ, ۆلاديمير كنيازٸ – ۆسەۆولود قىپشاق قىزىنا ٷيلەنگەن دەگەن بولجام بار. بۇعان قوسا, الەكساندر نەۆسكييدٸڭ اناسى دا قىپشاق حاندارى ەۋلەتٸنەن شىققان. سوندىقتان ونى «جيەن» دەپ ايتۋعا بولادى.
الەكساندر نەۆسكيي سول كەزەڭدەگٸ ورىس كنيازدەرٸ اراسىنداعى ەڭ كٶرنەكتٸ ديپلوماتى بولدى. ول ماقساتتى تٷردە التىن وردا بيلەۋشٸلەرٸمەن بەيبٸت جەنە دوستىق قارىم-قاتىناستى دامىتتى. باتۋ حان وعان وڭ كٶزبەن قاراپ, ۇلى كنياز اتاعىن بەرگەن. الەكساندر نەۆسكيي باتۋ حاننىڭ جاقسى كٶرەتٸن ۇلى سارتاكپەن دوس بولىپ, باۋىر تۇتقانى جايىندا دا ايتىلادى. بۇل تۋرالى ەسٸرەسە لەۆ گۋميلەۆ جازدى. بٸراق قازٸرگٸ تاريحشىلاردىڭ كٶبٸ ونى ويدان شىعارىلعان دٷنيە دەپ سانايدى.
الايدا, ورىس قولباسشىسى الەكساندر نەۆسكييدٸڭ ەشقاشان التىن ورداعا قاراپ قىلىشىن قىننان الماعانى شىن مەنٸندە تاريحي فاكت. كەرٸسٸنشە, ول ۇلى دالا مەملەكەتٸمەن بارىنشا دوستىق, وداقتاستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا بارىنشا تىرىسقان.
«ورىس جىلنامالارىنا» سٷيەنسەك, التىن ورداعا الىم تٶلەۋ ٷشٸن جالپى حالىق ساناعىن جٷرگٸزۋگە قارسىلىق كٶرسەتكەن نوۆگورود كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە الەكساندر نەۆسكيي وردا جاعىنا شىققان. ەرينە, مۇنداي شەشٸم ورىستار ٷشٸن جاعىمسىز قادام رەتٸندە كٶرٸندٸ. الايدا, سول كەزدەگٸ ۇلى دالا دەرجاۆاسىنىڭ قۋاتىن ەسكەرەر بولساق, بۇل ونىڭ ساياسي كٶرەگەندٸگٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ بولا الادى.
ل. ن. گۋميلەۆتٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا, ول رۋستٸ ۇلى دالامەن جاقىنداستىرعان ادام بولدى.
الەكساندر نەۆسكييدٸڭ قولباسشى بولعانى دا ەشكٸمگە قۇپييا ەمەس. ول ونداعان جىل بويى ٶز ەلٸنٸڭ باتىس شەكارالارىندا كٶرشٸلەرٸمەن كەسكٸلەسكەن كٷرەس جٷرگٸزدٸ. كەيبٸر تاريحشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, اتاقتى مۇز شايقاسىندا ورىستار التىن وردانىڭ قۋاتتى قولداۋى ارقاسىندا عانا جەڭٸسكە جەتە العان. بۇل, باسقالارىن ايتپاعاندا, كاتوليتسيزمنٸڭ رۋسكە تارالۋىنا توسقاۋىل بولدى.
سوندىقتان رەسەيدٸڭ پراۆوسلاۆتىق ۇستانىمدا قالۋىنا بٸزدٸڭ اتالارىمىزدىڭ دا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ٷلەسٸ بار ەكەنٸن ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, كٶپتەگەن ورىس تاريحشىلارى التىن وردانىڭ ورىس مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا ەسەر ەتكەنٸن مويىندايدى. جالپى, ۇلى دالا مەن رەسەيدٸڭ قارىم-قاتىناسى جەنە ٶزارا ىقپالى تاريحىن دۇرىس تٷسٸنۋدٸ قاجەت ەتەتٸن قىزىقتى جايتتار ٶتە كٶپ.
– دەمەك, سٸز الەكساندر نەۆسكييگە ەسكەرتكٸش قويعاندا تۇرعان ەشتەمە جوق دەپ سانايسىز با?
– مەنٸڭشە, ٶز تاريحىمىزدا ەسكەرتكٸش قويىلۋى تيٸس تاريحي تۇلعالارىمىز جەتكٸلٸكتٸ. سوندىقتان الماتى ەكٸمدٸگٸ جانىنداعى بٸزدٸڭ كوميسسييا قالانىڭ قوعامدىق اۋماعىنا ەسكەرتكٸش قويۋعا بايلانىستى مەسەلەدە دۇرىس قادام جاسادى دەپ ويلايمىن.
سونىمەن قاتار, مەن ورىس پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸنٸڭ ٶز اۋماعىندا, ٶز قارجىسىنا ورىس حالقىنىڭ تاريحي تۇلعاسىنىڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتۋىنان وعاش ەشتەڭە كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن.
ەرينە, مەن دە قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سيياقتى, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستى ايىپتايمىن. دەسە دە بٸزدە ۇلى دالا مەن رەسەي حالىقتارىن جاقىنداستىراتىن, سونداي-اق وسى يگٸ ٸسپەن اينالىسقان تاريحي تۇلعالارىمىزعا قاتىستى دا ورتاق تاريحىمىز بار. ونداي ادامدارعا ەسكەرتكٸش قويۋعا بولادى جەنە قاجەت دەپ تە سانايمىن.
مىسالى, 2019 جىلى رەسەيدە XVI عاسىردا قازاق حاندىعى مەن رەسەي مەملەكەتٸ اراسىنداعى بايلانىستى دامىتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسقان قازاق سۇلتانى وراز-مۇحاممەد وندانۇلىنىڭ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش ورناتىلعانى بەلگٸلٸ. اتالعان ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋىنا مەن دە قاتىسقان ەدٸم.
سونىمەن قاتار, قازاقستاندا پراۆوسلاۆ دٸنٸ نەگٸزگٸ دٸندەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن ەسكەرۋ قاجەت. وسى ورايدا, الەكساندر نەۆسكيي پراۆوسلاۆيەلٸك ەۋليە رەتٸندە وسى سەنٸمدٸ ۇستاناتىن جەرلەستەرٸمٸز ٷشٸن دە ماڭىزدى تۇلعا ەكەنٸن ۇمىتۋعا بولمايدى. ەسكەرتكٸش تۇعىردا وڭ قولىندا يكوناسى بار الەكساندر نەۆسكييدٸڭ قارۋسىز تۇرعان بەينەسٸ سومدالعانى ەسٸمدە قالىپتى. ونىڭ ورىس قولباسشىسى الەكساندر نەۆسكييگە ەمەس, پراۆوسلاۆيەلٸك ەۋليە الەكساندر نەۆسكييگە ارنالعان ەسكەرتكٸش ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. وسىنداي ايىرماشىلىقتى وتانداستارىمىز دا تٷسٸنەدٸ دەپ ويلايمىن.
