«پوەزييانىڭ باسى دا, اياعى دا جوق. ول – شەكسٸز. سول سەبەپتٸ ونىڭ شەڭبەرٸ جايلى ويلانۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. ونى جاتتاۋدىڭ دا كەرەگٸ جوق. پوەزييامەن بٸرگە جٷرۋ كەرەك. ٶلەڭنٸڭ ەر جولىن كٶزبەن سٷزٸپ, زىمىراپ جٶنەلگەننەن ادا بولىپ, الدىڭدا اشىق كەڭٸستٸكتٸڭ تۇرعانىن ەلەستەتۋ قاجەت. مٸنە, ٶلەڭدٸ وسىلاي وقۋ كەرەك!» – ادونيس.
نوبەل سىيلىعىن الۋدا جولى بولماي جٷرگەندەردٸڭ بٸرٸ – وسى ادونيس. ول – اراب پوەزيياسىنىڭ كلاسسيگٸ. سۋفيستٸك ميستيكالىق شەشٸمدەردٸ قولداناتىن ەستەتيكالىق رەۆوليۋتسيونەر. اسادتىق ساياساتتىڭ قۇربانى. ادونيس بٸرنەشە ونجىلدىقتار بويى ەميگراتسييالىق ٶمٸر كەشۋدە (ليۆان, پاريج). اراب بٸرتۇتاستىعىن ارماندايدى. نوبەل سىيلىعىنا بۇدان ارتىق ادام تابۋدىڭ ٶزٸ قيىن بولىپ كٶرٸنەدٸ. بٸراق... ٶكٸنٸشكە وراي, باسىلىم بەتتەرٸندە ادونيستىڭ ەسٸمٸ اتالعان بارلىق ماقالادا ونىڭ نوبەل سىيلىعىنا «كەزەكتە» تۇرعان ادام رەتٸندە جازادى. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل سيرييالىق اقىننىڭ لايىقتى باعاسى ەمەس.
ٶمٸر بويى ادونيس قۇدايدىڭ ەسٸمٸن سەرٸك قىلعان سيرييالىق اقىن تابيعاتتاعى وي, سٶز بەن تٸلدٸڭ, ٶلٸم مەن ٶمٸردٸڭ ٶزگەرمەيتٸن قاعيداسىن شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتتٸ. ول كلاسسيكالىق اراب پوەزيياسىنان جاڭاشىلدىققا دەيٸنگٸ جولدى جٷرٸپ ٶتتٸ ھەم سول جولعا قايتا ورالدى. سوڭعى كەزدەردە ەدەبيەتتەگٸ باستى سىيلىققا (نوبەل سىيلىعى) ٷمٸتكەرلەر قاتارىنان كٶرٸنٸپ جٷرگەن اقىن, شۆەتسييالىق اكادەمييا «تابالدىرىعىن» اتتاي الماي جٷرگەنٸنە دە بٸراز بولدى. بيىل دا مۋراكامي (جاپونييالىق جازۋشى) ەكەۋٸ «جۇلدىزدى» ٷمٸتكەرلەر قاتارىندا. وسى ورايدا,شامامىزدىڭ كەلگەنٸنشە قازاق وقىرماندارىنا بەيتانىس اقىننىڭ ٶمٸرٸمەن شىعارماشىلىعىن ساراپتاۋ كٶرۋدٸ جٶن كٶردٸك.
ەلي احمادتان ادونيسكە دەيٸن
1930 جىلى شييتتەردٸڭ وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن ادونيس (ەلي احماد سايد اسبار), بالا كٷنٸنەن القاپتا جۇمىس ٸستەگەن. ەكەسٸ وعان, بىلايشا ايتقاندا زورلىقپەن, ٶلەڭ جاتتاتقان ەكەن. ۋاقىت ٶتە ول ٶزٸ ٶلەڭ جازا باستاپتى. ال, 1947 جىلى سيرييا پرەزيدەنتٸ شۋكري ەل-كۋاتليگە ٶلەڭ وقۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولعان. داماسكتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ بٸرٸندە وقىپ جٷرگەن كەزٸندە بٸرنەشە گازەت پەن جۋرنالداردا رەداكتور رەتٸندە قىزمەت اتقارىپتى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ەلي احماد سايدتىڭ ٶلەڭدەرٸن قابىلداماعان گازەتتەر, كەيٸننەن ادونيستىڭ ٶلەڭدەرٸن گازەتكە شىعارۋعا كەلٸسكەن ەكەن. 1956 جىلى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ليۆانعا قونىس اۋدارادى. 1957 جىلى ليۆان ازاماتتىعىن الادى. دەگەنمەن, ول ەلٸ كٷنگە دەيٸن سيرييالىق اقىن رەتٸندە تانىمال. جە, بۇل تەك ونىڭ ٶمٸرٸنەن قىسقاشا ماعۇلمات قانا. ەندٸ ونى شىعارماشىلىعىنا كٶشەيٸك...
ادونيس 1970 جىلى ەدەبيەت سالاسىنداعى سيرييا-ليۆاندىق سىيلىققا يەلٸك ەتكەن. قازٸرگٸ اراب اقىندارىنىڭ ٸشٸندە دە ويىپ تۇرىپ ورىن العان ەدەبيەتشٸ. ونىڭ شىعارماشىلىعىنا فرانتسييالىق پوەزييا مەن ەۋروپالىق سيۋررەاليزمنٸڭ جەنە ميفولوگييالىق وبرازداردىڭ ەسەرٸ مول ەكەنٸ دە ايتىلىپ جٷر. ەۋروپا تٸلدەرٸنە ٶلەڭدەرٸ اۋدارىلىپ ٷلگەرگەن اقىن ەسكپەريمەنتكە دە كٶپ بارادى. پوەتيكا مەن ناقىل سٶزدەردٸڭ جەنە ٶمٸر فيلوسوفيياسىنىڭ سينتەزٸن ٶلەڭگە سىيدىرۋعا تىرىسادى. ونىسى سەتتٸ شىعادى دا. ادونيستىڭ ٶلەڭدەرٸ 1984 جىلدارى ەۋروپادا تارالدى. 80-شٸ جىلدارى ول پاريجگە قونىس اۋدارىپ, يۋنەسكو-دا كەڭەسشٸ رەتٸندە جۇمىس ٸستەدٸ. 2011 جىلى ٷش جىلدا بٸر رەت بەرٸلەتٸن گەتە اتىنداعى سىيلىققا يەلٸك ەتتٸ. وعان دەيٸن ول ەۋروپادا ەدەبيەتشٸ رەتٸندە بٸرنەشە ماقالا مەن عىلىمي ەڭبەك دايارلادى. 1959 جىلى «جاڭا پوەزييانى» انىقتاۋعا تىرىسۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ول پوەزييا مەن پروزانىڭ ايىرماشىلىعى تەك ۇيقاس پەن كٶلەمٸندە عانا ەمەس, جەكە ادامنىڭ ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراس تەجٸريبەسٸندە, ياعني, ويدىڭ شەكسٸز تٷسٸندٸرٸلۋٸ مەن ٶربۋٸ (interpretatio) ەكەنٸن ايتادى. ٶزٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸندە يسلامعا دەيٸنگٸ جەرورتا مەدەنيەتٸنٸڭ (شۋمەرلٸك, فينيكييلٸك, ۆاۆيلوندىق, گرەكييالىق) شۋاعى بار ەكەنٸ سەزٸلەدٸ. ول ٶلەڭدە ٶمٸردٸ ٶزٸ جاسايتىنىن, ياعني, ەر ادامنىڭ وي ساباقتاستىعى بەيسانالىق دەڭگەيدە ٶمٸردٸ ٶزٸنشە كٶرەتٸنٸن بٸلدٸرگٸسٸ كەلەتٸندەي (ەر ادام ٶز ٶمٸرٸنٸڭ قۇدايى - اۆتور). ونىڭ ٶلەڭدەرٸن فرانتسييا تٸلٸنە ەجەن گيلۆيك پەن ەتەل ادنان اۋدارعان. گيلۆيك «ادونيس كەڭٸستٸگٸ» دەگەن ٶلەڭ جازىپ, ول جەردە اقىندى ٶز ەلەمدەرٸن تۋدىرۋشى قۇدايعا تەڭەگەن. جوعارىدا جازعانىمىزدىڭ بٸر كەپٸلٸ دەسەك بولار... .
ەدەبي باسىلىمداردىڭ بٸرٸندە بىلاي دەپ جازىپتى:
«يە, كەيدە نوبەل سىيلىعىن تاماشا اۆتورلارعا بەرەدٸ – ماريو ۆارگاس, دجون كۋتزەە (دج.كۋتسي – اۆتور), تەودور موممەنزۋ, البەر كاميۋ, يوسيف برودسكيي جەنە ت.ب. دەگەنمەن, كٶپ جاعدايدا لەۆ تولستوي, ۆلاديمير نابوكوۆ, حورحە لۋيس بورحەس, زەبال سەكٸلدٸ مىقتى جازۋشىلارعا بەرٸلمەيدٸ. قازٸر ەدٸلدٸك پەن ەدلەتسٸزدٸك جايلى سٶز قوزعاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەدەبيەت - فۋتبول ەمەس. نوبەل سىيلىعى ەلەمدە بار جٷزدەگەن سىيلىقتاردىڭ بٸرەۋٸ. ونىڭ لاۋرەاتتار تٸزٸمٸن ساراپتاۋ كەيدە قىزىق ەكەنٸ راس. تەك ەدەبيەت جاعىنان ەمەس, ناقتى بٸر قوعامدىق سانانىڭ جۇمىس ٸستەۋٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن عانا. سونىمەن قاتار, نوبەل سىيلىعىنىڭ زييانى دا بار. ول كٸتاپ پەن جازۋشىنىڭ اراسىن الشاقتاتادى. سونىڭ كەسٸرٸنەن, قوعامدا كٶپتەگەن قاۋەسەت پەن كٷلكٸ تۋدىراتىن پٸكٸرلەر قالىپتاسادى. كەيبٸر جازۋشىلار باسىلىم بەتتەرٸندە «جيىرما جىلعا جۋىق نوبەل سىيلىعىنا كەزەكتە تۇر» دەگەن سيياقتى ماقالالاردىڭ كەسٸرٸنەن دەل وسى سىيلىقتىڭ قاماۋىندا قالىپ قويادى. بۇل كٷلكٸلٸ. ۇلى جازۋىشىلاردىڭ بۇنداي ماقالا بەتتەرٸندە اتى جازىلعانىنىڭ ٶزٸ ولار ٷشٸن نامىسقا تيەرلٸك جاعداي ەمەس پە?! ولار دٷكەندە كەزەك كٷتكەندەي كٷيدە بولاتىنى انىق».
نەسٸ بار, بٸز دە وسى ويمەن كەلٸسەمٸز!
ابزال سٷلەيمەن
