قىدىر اتا مەن اياز اتا تالاسادى
يە, ناۋرىز كٶجە – مەرەكەنٸڭ اجىراماس بٶلشەگٸ. اناۋ بٸر جىلدارى قىدىر اتانى تٷيەگە مٸنگٸزٸپ, نٶپٸر حالىقتىڭ اراسىنا ەنگٸزٸپ جٸبەردٸك. قىدىر اتا مەن ناۋرىز ٷيلەسەدٸ. بٸراق مەرەكەدە قىدىر اتانىڭ ميسسيياسى ايقىندالماعاندىقتان, سوڭعى ۋاقىتتارى تٷيەگە مٸنگەن قىدىر اتانى كٶرمەيتٸن بولدىق.
بٷگٸندە ٶزدەرٸن سالت-دەستٷردٸڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن ەتنوگراف سانايتىن اقىن-جازۋشى, تاريحشىلار ناۋرىز بەن جاڭا جىلدى بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋعا قۇمار. بۇل دەرتتٸڭ اسقىنعانى سونشا الداعى ۋاقىتتا الاڭدا – قىدىر اتا مەن اياز اتا بٸر-بٸرٸمەن تٶبەلەسٸپ جاتسا, تاڭعالمايتىن بولدىق.
بٸز ون جەردەن ۇلتشىل بولساق تا, جاڭا جىلدى ناۋرىز مەرەكەسٸنەن ارتىق تويلايمىز. نەگە? ٶيتكەنٸ بۇل مەرەكەنٸ تويلاۋدىڭ ٶزٸندٸك جٶن-جوسىعى قالىپتاسقان.
قالالىق جەرلەردە الاڭدارعا كيٸز ٷي تٸگٸلٸپ, كونتسەرت قويىلىپ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى ناۋرىز مەرەكەسٸن قارسى الىپ جاتادى. ال ساۋداگەرلەر ناۋرىز كٶجە, كەۋاپ پەن سۋسىندارىن قىمباتقا ساۋدالاپ, قالتاسىن قالىڭداتادى. بولعان-بٸتكەنٸ وسى.
الاڭداردا تٸگٸلگەن كيٸز ٷيلەرگە ەكٸم-قارالار باس سۇعىپ, كٶجە ٸشٸپ, ەت جەپ بولعاننان كەيٸن ەر مەكەمە تٸككەن كيٸز ٷيلەرٸن جىعا باستايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. مۇندايدا مەرەكە ەكٸم-قارالار ٷشٸن ۇيىمداستىرىلعان با دەپ قالاسىڭ. ايتپاقشى, مەرەكە سوڭىندا الاڭداعى قوقىستان اياق الىپ جٷرە الماي قالاتىن كەزٸمٸز دە ەدەتكە اينالىپ بارادى.
كٶشەگە قوقىس تاستاۋدى قويعاندا عانا ەل بولامىز
ەرينە, ناۋرىز كەزٸندە ەشكٸم قولىنا سىپىرتقىسىن الىپ كٶشە سىپىرىپ كەتپەيدٸ. مۇنى بيلٸك ورىندارى بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزدەرٸ قولعا الۋى تيٸس. قاجەت بولسا, بۇل ٸسكە زييالى قاۋىمداردى تارتىپ, حالىقتىڭ ىنتا-ىقىلاسىن وياتقان ابزال.
اينالامىزدى تازا ۇستاۋ – بۇل ەل بولىپ ورتاق ماقساتقا ۇيىسۋدىڭ كٸشكەنتاي عانا كٶرٸنٸسٸ. ەگەر بٸزدەر وسىنداي قاراپايىم ٸس-ەرەكەتتەردٸ ٶمٸرلٸك داعدىمىزعا اينالدىرساق, قوعامدا ورىن العان مەسەلەلەرگە بەي-جاي قارامايتىن كٶڭٸلٸ وياۋ, سەرگەك حالىققا اينالار ەدٸك.
بٷگٸندە بەرٸمٸز ەسٸك الدىن سىپىرىپ, قوقىسىن كٶشەگە تاستاۋعا قۇمارمىز. الىس اۋىلداعى جاعدايدى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە الماتىدا جەر ٷيدە تۇراتىن حالىق قىستا ەسٸك الدىنداعى قارىن كٷرەپ, كٶشەنٸڭ ورتاسىنا لاقتىرادى. قار مەشينە تابانىمەن تاپتالىپ, ەرٸپ كەتەدٸ دەپ ويلايمىز. شىندىعىندا كٶشەنٸڭ قاق ورتاسىنا كٷرەپ تاستاعان قارىمىز كٶلٸك تابانىمەن تاپتالىپ, كٶك تايعاق مۇزعا اينالىپ, ٶمٸرٸمٸزگە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸن ەسكەرمەيمٸز.
ال كٶشە تازالايتىن قىزمەتكەرلەر دە جولدىڭ جيەگٸندە جاتقان قاردى كٶشەنٸڭ ورتاسىنا لاقتىرىپ, قاردى تاسۋدى قيىنسىنادى. قاردى اۋلاققا تاسىپ تاستاۋ ٷشٸن قالا بيلٸگٸ قارجى بٶلەدٸ. بٸراق كوممۋنالدىق مەكەمەلەر بولسا قارجى ٷنەمدەپ, جول جيەگٸندەگٸ قاردى مەشينەنٸڭ تابانىنىڭ استىنا تاستاعاندى جٶن سانايدى.
ارىقتى قازۋ مەن تازالاۋ قيىن با?
قازٸر قالالى جەردە قاردى ارىقتارعا ٷيٸپ تاستاۋ دا ٷيرەنشٸكتٸ جاعدايعا اينالعان. ال قار ەرٸگەندە ارىقتار بٸتەلٸپ, اينالانى توپان سۋ باسادى. «اۋىز اس ٸشەردە, كٶتەن ت... كەرەك» دەگەندەي, بٸزگە ارىق تەك كٶكتەمدە عانا كەرەك. ال قالعان ۋاقىتتا ارىقپەن ٸسٸمٸز بولمايدى.
اقىر ايتتىق قوي, مىنا بٸر مەسەلەنٸ دە ايتا كەتەيٸك. قازٸر قالالاردىڭ ماڭىندا جاڭا ەلدٸ مەكەندەر بوي كٶتەرٸپ, ٷيلەر كٶپتەپ سالىنىپ جاتىر. سول ەلدٸ مەكەندەردە ارىق دەگەنٸڭٸز اتىمەن جوق. جاۋعان قار ەرٸسە, كٶشە كٶل-دارييا بولادى.
«ٶزٸمە بولسىن» دەگەن پرينتسيپتٸ مىقتاپ ۇستانعان جۇرت ارىق جاتۋى تيٸس جەردٸڭ بەرٸن جەرگٸلٸكتٸ سەۋلەت مەكەمەسٸنٸڭ ماماندارىنا بەرەتٸنٸن بەرٸپ, قارىس سٷيەم جەردٸڭ بەرٸن قورشاپ, زاڭداستىرىپ العان. رەتٸ كەلسە كٶشەنٸ دە قورشاپ, زاڭداستىرىپ الۋدان تايىنبايمىز. ال زاڭ نورمالارىن ساقتايدى دەگەن جەرگٸلٸكتٸ سەۋلەت مەكەمەلەرٸنە اقشانىڭ شەتٸن كٶرسەتسەڭ, بەرٸن زاڭداستىرىپ بەرۋگە دايار.
ەندٸ نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك? ەكٸ مەشينە قاتار كەلسە, ٷلكەن داۋ بولاتىن مۇنداي كٶشەلەردە ارىق قازاتىن ورىن مٷلدە جوق. بۇل مەسەلەنٸ جەرگٸلٸكتٸ سەۋلەت مەكەمەلەرٸ شەشٸپ بەرمەسٸ انىق. بۇدان جاپا شەگەتٸن سول كٶشەنٸڭ تۇرعىندارى.
ەركٸم قورشاۋىن بٸر مەتر كەرٸ تارتىپ, ٷيٸنٸڭ تۇسىنان 10-15 مەتر ارىق قازسا, بار مەسەلە شەشٸلەر ەدٸ. وعان بٸزدٸڭ حالىقتىڭ ەرٸك-جٸگەرٸ جەتە مە?
بٸراق مۇنداي قادامعا ەشكٸم بارعىسى كەلمەيدٸ. قايتا ەبٸن تاۋىپ, بٸر قارىس جەردٸ باۋىرىمىزعا باسىپ قالۋعا تىرىسامىز. بۇدان كەيٸن قايتٸپ ەل بولامىز? ناۋرىز مەرەكەسٸ بٸزگە ارىقتى تازالاۋعا, ارىق قازۋعا ٷندەيتٸن مەرەكە بولسا, قانداي جاقسى بولار ەدٸ.
جاڭادان بوي كٶتەرگەن ەلدٸ مەكەندەردٸڭ كەيبٸر كٶشەلەرٸنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى اسفالت تٶسەپ بەردٸ. بٸراق ارىق بولماعاننان كەيٸن جولدى جٶندەۋدە نە ماعىنا بار?
قار مەن جاڭبىردىڭ سۋى اعاتىن ارىق بولماعان سوڭ, كٶشەدە كٶلكٸپ, بٸر جىلدا اسفالتتالعان جولدىڭ استىنا سٸڭٸپ, تالقانىن شىعارماي ما? وسىنىڭ بەرٸن بٸلە تۇرا, ارىقتى قازۋدان, تازالاۋدان نەگە قاشاتىنىمىزدى تٷسٸنبەي-اق قويدىم.
ەگەر بٸز ەل بولۋدى ويلاساق, ارىق پەن توعاندارىمىزدى تازا ۇستاۋىمىز كەرەك. ناۋرىز مەرەكەسٸ تۇرمىسىمىزدى تٷزەۋگە ىقپال ەتەتٸن وسىنداي يگٸلٸكتٸ ٸستەرگە جۇرت بولىپ جۇمىلدىرۋى تيٸس. ٶكٸنٸشكە وراي, كيٸز ٷي تٸگٸپ, ەكٸم-قارالارعا كٶجە ۇسىنىپ, تاباق-تاباق ەت تارتۋ – ناۋرىزدىڭ باستى نىشانىنا اينالىپ بارا جاتقانى جانىمىزعا باتادى.
ەكٸمدەر ٷشٸن ناۋرىز «بىتوۆوي» ٸس
كٶكتەم شىققاندا ەكٸمدەر ارىق تازالاۋدى ەمەس, مەكتەپ تٷلەكتەرٸنٸڭ تەستتەن جاقسى نەتيجە كٶرسەتٸپ, «بەس» دەگەن باعا الۋىن قاداعالايدى. يە, مەكتەپ بٸتٸرۋشٸ تٷلەكتەردٸڭ تەستتەن جوعارى نەتيجە كٶرسەتۋٸ ماڭىزدى مەسەلە. بٸراق بۇعان ەكٸمنٸڭ قانشالىقتى قاتىسى بار? بۇل – پەداگوگتاردىڭ مەسەلەسٸ ەمەس پە?
شىنى كەرەك, قازٸر اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن وسى تەست نەتيجەسٸ ايقىندايتىن بولدى. قازٸر اۋدان-اۋداندار تەست بويىنشا جارىساتىن دەرەجەگە جەتكەن. جارىس بولعان سوڭ, اۋدان ەكٸمٸنٸڭ اپپاراتى تۇتاس امال-تەسٸلدٸ ۇيىمداستىراتىنى بەلگٸلٸ. تەست باستالعاندا قىپ-قىزىل ساۋدا جٷرەتٸنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. ونىڭ باسىندا كوميسسييانى باسقارىپ ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى جٷرەدٸ.
سوندىقتان مۇنداي مەملەكەتتٸك ماڭىزى زور «ٸسپەن» باس اۋىرتىپ جٷرگەن ەكٸمگە ناۋرىزدى تۇرمىسىمىزدى تٷزەۋگە ىڭعايلاستىرىپ تويلايىق دەپ ۇسىنىس ايتىپ, سٶزٸڭدٸ بوسقا شىعىنداۋدىڭ تٷك تە قاجەتٸ جوق.
شاحانوۆتى شاپتان تٷرتۋ ەدەتكە اينالىپ بارادى
يە, شاحانوۆ باستاماسىمەن ناۋرىزدى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قايتا تويلاي باستادىق. بۇعان قارسى ايتار داۋىم جوق. بٸراق ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەيدٸ دەگەن دارداي ادامنىڭ قايتا-قايتا بۇل مەسەلەنٸ ايتا بەرۋٸنٸڭ نە قاجەتٸ بار? بۇل نە, جٷيكەنٸڭ جۇقارعانى ما?
جوق جەردەن سەنساتسييا ٸزدەيتٸن تەلەارنا جۋرناليستەرٸ دە ناۋرىز قارساڭىندا بۇل داۋعا ماي قۇيىپ, جانداندىرا تٷسەدٸ. «جەلتوقسان», «شىڭعىس حان», «تٸل», «شىندىعىن جوعالتقاندار» دەپ ەبدەن جٷيكەسٸ جۇقارعان اعامىزدىڭ شابىنان تٷرتٸپ, «ناۋرىزدى بەلەنشە دەگەن كٸسٸ بەلەن وبلىستىڭ تٷگەن دەگەن اۋدانىنداعى بٸر شاعىن ەلدٸ مەكەنٸندە ەڭ العاش رەت بٸز تويلاعانبىز دەيدٸ» دەپ كەزەكتٸ داۋدىڭ شوعىن ٷرلەي تٷسەدٸ.
كەزٸندە كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قۇرىعى جەتپەگەن (مۇنداي اۋىلدار كٶپ قوي) بەلەن دەگەن اۋداننىڭ وتىز-قىرىق شاقتى تٷتٸنٸ بار تٷگەن دەگەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بٸر قازان كٶجە جاساپ, ناۋرىزدى باياعىدان تويلاسا تويلاعان شىعار. سونى مەسەلە ەتٸپ كٶتەرٸپ, تىنىش جاتقان ارىستاندى وياتۋدىڭ نە قاجەتٸ بار? بۇدان كەيٸن مۇحاڭ ناۋرىزدان باستاپ, جەلتوقسانداعى ەرلٸگٸن تٸزبەلەپ, شىڭعىس حاندى شىقپىرتىپ بارىپ بٸر-اق توقتايدى.
جەلتوقسان مەن قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸن كٶتەرۋدە شاحانوۆتاي ەڭبەك سٸڭٸرگەن زييالى جوق. بٸراق بۇل تاقىرىپقا وسىنشاما بەرٸلۋگە بولا ما? مۇحاڭ قايتا ناۋرىزدى تويلاۋدىڭ قاراپايىم تۇرمىستىق دەڭگەيدەگٸ ەرەجە-داعدىسىن دايىنداپ, حالىققا تاراتپاي ما?
حالىقتىڭ ەسٸنە ناۋرىزدى ەڭ العاش كٸمنٸڭ باستاماسىمەن تويلاعانىمىزدى سالىپ وتىرۋدىڭ نە قاجەتٸ بار? حالىق شاحانوۆتى ونسىز دا بٸلەدٸ. تەست سۇراقتارىندا «ناۋرىز ەلٸمٸزدە ەڭ العاش كٸمنٸڭ باستاماسىمەن تويلانا باستادى?» دەگەن سۇراق بار. انىق جاۋابى استىندا جازۋلى تۇر.
تاعى ايتا كەتەتٸن مەسەلە. بٸزدٸڭ تەلەارنا جۋرناليستەرٸ جىل سايىن ناۋرىز مەرەكەسٸ جايىندا حابار جاساپ, كٶجەنٸ قالاي جاساۋدىڭ تەسٸلٸن ٷيرەتۋگە قۇمار. بۇدان باسقا تاقىرىپ جوق پا? قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ بالاسى ناۋرىز كٶجەنٸ قالاي جاساۋدى جاقسى بٸلەدٸ. ناۋرىز مەرەكەسٸ قارساڭىندا تەلەارناعا قاراساڭ, مەرەكەنٸ العاش رەت تويلاپ جاتقانداي ەسەرگە قالاسىڭ.
ٶز باسىم ناۋرىز مەرەكەسٸ قارساڭىندا ەنشٸ-ەرتٸستەردٸڭ تەلەارنادا كٶلبەڭدەپ كٶجە جاساعانىنان مەزٸ بولدىم. ناۋرىز مەرەكەسٸ تۇرمىسىمىزدى تٷزەپ, يگٸلٸككە باستايتىن مەرەكە ەكەنٸن, ياعني وسى تاقىرىپ اياسىندا تالاي دٷنيە كٶرسەتۋگە بولادى عوي.
نۇرلان جۇماحان
