قازاقستان ەكونوميكاسىندا مەتاللۋرگييا سالاسى ەرەكشە ماڭىزعا يە, ەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق سالالاردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. بۇل سالا ەلدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنٸڭ (جٸٶ) ماڭىزدى بٶلٸگٸن قۇرايتىنىن دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. مەتاللۋرگييا قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ. سونىمەن قاتار بۇل سالا ەل ٸشٸندەگٸ ٶنەركەسٸپتٸك دامۋىندا سەرپٸن بەرٸپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
مەتاللۋرگييا سالاسىندا الىناتىن ٶنٸمدەر – قارا جەنە تٷستٸ مەتاللدار, سونىڭ ٸشٸندە بولات, مىس, مىرىش, اليۋمينيي جەنە باسقا دا مەتالدار بار. اتالعان ٶنٸمدەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ ەكسپورتتىق تاۋارى بولىپ تابىلادى. ايتالىق, قازٸر مىس ٶندٸرۋ كٶلەمٸ جىل سايىن ٶسٸپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن مىستىڭ باسىم بٶلٸگٸ سىرت ەلدەرگە ەكسپورتتالادى.
ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە جٷگٸنەتٸن بولساق, قازاقستاننىڭ جالپى ەكسپورتىنىڭ شامامەن 20%-ى مەتاللۋرگييا ٶنٸمدەرٸ قۇرايتىنىن بايقايمىز. قارا مەتاللۋرگييا (بولات, شويىن) مەن تٷستٸ مەتاللۋرگييا (مىس, اليۋمينيي, مىرىش) ٶنٸمدەرٸ رەسەي, قىتاي, ەۋروپا جەنە باسقا دا ەلەمدٸك نارىقتارعا ەركٸن ساۋدالانۋدا. بۇل – ەكسپورت ەلدٸڭ ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەرٸن تولىقتىرىپ, ساۋدا تەڭگەرٸمٸن ۇستاپ تۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
مەتاللۋرگييا سالاسى قازاقستانعا شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋدىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. شەتەلدٸك ينۆەستورلار جاڭا تەحنولوگييالار مەن ٶندٸرٸس تەسٸلدەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى سالانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷددەلٸ.
سوڭعى جىلدارى ەلدٸڭ تٷرلٸ ٶڭٸرلەرٸندە مەتاللۋرگييالىق كەسٸپورىنداردى جاڭعىرتۋ جەنە جاڭادان سالۋ جوبالارى جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل – يننوۆاتسييالار ٶندٸرٸستٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, قورشاعان ورتاعا تيگٸزەتٸن ەسەردٸ ازايتادى.
مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸنٸڭ قازاقستانداعى نەگٸزگٸ ورتالىقتارى رەتٸندە قاراعاندى, ٶسكەمەن, پاۆلودار قالالارى سانالاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل سالانىڭ اتالعان ايماقتارعا ەكونوميكالىق تٷرعىدان زور ىقپالى بار ەكەنٸن بايقايمىز. مەتاللۋرگييانىڭ دامۋى وسى ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى مەن ەلەۋمەتتٸك ەل-اۋقاتىن جاقسارۋىنا بارىنشا ىقپال ەتٸپ كەلەدٸ.
بۇل سالا قورشاعان ورتاعا ەدەۋٸر ەسەر ەتەتٸن سالالاردىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان, قازاقستان سوڭعى جىلدارى ەكولوگييالىق ستاندارتتاردى كٷشەيتٸپ, جاسىل تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ٸسٸنە مەن بەرٸلە باستادى. وسى ارقىلى ٶندٸرٸس پروتسەسٸن ەكولوگييالىق تازا ەرٸ تۇراقتى جٷرگٸزۋگە باعىتتالعان رەفورمالار جٷزە استى.
مەتاللۋرگييا ەرقاشان قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار سالاسى رەتٸندە ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸنە, ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸنٸڭ نىعايۋىنا جەنە ايماقتىق دامۋعا ٷلكەن ٷلەس قوساتىنى انىق. ەلٸمٸز ٷشٸن مەتاللۋرگييانى دامىتۋ تەك ەكونوميكالىق تابىس كٶزٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶندٸرٸستٸ ەرتاراپتاندىرۋ, تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋ جولىنداعى نەگٸزگٸ قادامداردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستانداعى مەتاللۋرگييا سالاسىنا بٸرنەشە ٸرٸ حالىقارالىق جەنە ۇلتتىق كومپانييالار ينۆەستيتسييا سالىپ, ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
قازاقستان مەتاللۋرگييا سالاسىنا گەرمانييا, كورەيا, جاپونييا جەنە باسقا ەلدەردٸڭ كومپانييالارى تاراپىنان دا ينۆەستيتسييالار تارتىلۋدا. بۇل ەلدەردەن كەلەتٸن ينۆەستيتسييالار كٶبٸنە تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋعا, ٶندٸرٸس پروتسەستەرٸن اۆتوماتتاندىرۋعا جەنە ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان.
قازاقستاننىڭ مەتاللۋرگييا سالاسىنا ەڭ ٸرٸ ينۆەستيتسييالار شەتەلدٸك جەنە ۇلتتىق كومپانييالار تاراپىنان سالىنۋدا, ونىڭ ٸشٸندە كارمەت, Glencore, رۋسال, قازاقمىس, قازمىرىش سيياقتى الپاۋىتتار بار. بۇل كومپانييالار سالانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, حالىقارالىق نارىقتا قازاقستاننىڭ ورنىن كٷشەيتۋگە كٶمەكتەسٸپ كەلەدٸ.
بٷگٸندە قازاقستاندا ٶندٸرٸلگەن قارا مەتالدار (بولات, شويىن جەنە باسقا دا قارا مەتالل ٶنٸمدەرٸ) بٸرنەشە ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. نەگٸزگٸ ەكسپورت باعىتتارى قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق جاعدايى مەن سەرٸكتەس ەلدەردٸڭ ٶندٸرٸستٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸنە بايلانىستى بولۋدا.
قازاقستاننىڭ قارا مەتالداردى ەڭ كٶپ كٶلەمدە ەكسپورتتايتىن نەگٸزگٸ ەل – رەسەي. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن مەتاللۋرگييالىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸ ەلدٸڭ ٶنەركەسٸپتٸك ايماقتارىنا جەتكٸزٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ رەسەي قارا مەتاللۋرگييا ٶنٸمدەرٸنە ٷلكەن سۇرانىسقا يە جەنە جاقىن ورنالاسقاندىقتان لوگيستيكا جٷيە تيٸمدٸ قالىپتاسقان.
قازٸر ٸرگەدەگٸ قىتاي دا ەلٸمٸزدٸڭ قارا مەتالداردى يمپورتتايتىن نەگٸزگٸ ەلگە اينالىپ وتىر. قىتايدىڭ بولاتقا دەگەن سۇرانىسى جىل ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. سەبەبٸ قىتاي ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قىتاي قازاقستاننىڭ مەتالل ٶنٸمدەرٸن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردا, قۇرىلىس جەنە ٶنەركەسٸپ سالالارىندا كەڭٸنەن پايدالانۋدا. گەوگرافييالىق جاقىندىعى دا بۇل ساۋدانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى.
تٷركييا دا قازاقستاننان قارا مەتالداردى كٶپ كٶلەمدە يمپورتتايتىن ەلدەردٸڭ قاتىنان ورىن الدى. تٷرٸك اعايىندا قازاقستاننىڭ ماتالۋرگييا ٶنٸمدەرٸن قۇرىلىس پەن ٶندٸرٸس سالاسىن ٶركەندەتۋگە كەڭٸنەن پايدالانۋدا. تٷركييانىڭ ٶنەركەسٸبٸ, ەسٸرەسە بولاتقا دەگەن سۇرانىستى جوعارى.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ قارا مەتالدارى ەۋروپا ەلدەرٸنە دە ەكسپورتتالاپ كەلەدٸ. نەگٸزٸنەن بۇل ەلدەرگە گەرمانييا, يتالييا, نيدەرلاندى سيياقتى مەملەكەتتەر جاتادى. قازاقستاننىڭ مەتاللۋرگييا ٶنٸمدەرٸ ەۋروپاداعى اۆتوكٶلٸك, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس سالالارىندا قولدانىلادى. ەۋروپالىق نارىقتا جوعارى ساپالى بولات ٶنٸمدەرٸنە تۇراقتى سۇرانىس بار, بۇل قازاقستاننىڭ قارا مەتاللۋرگيياسىنان كەلەتٸن ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرادى.
ورتالىق ازييا ەلدەرٸ, ەسٸرەسە ٶزبەكستان, تٷرٸكمەنستان جەنە قىرعىزستان, قازاقستاننىڭ قارا مەتالدارىن يمپورتتايتىن ايماقتىق سەرٸكتەستەر بولىپ تابىلادى. بۇل ەلدەردە قازاقستاندىق مەتالل ٶنٸمدەرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جەنە ٶنەركەسٸپتٸك جوبالاردا كەڭٸنەن قولدانىلادى.
قازاقستاندا قارا مەتاللۋرگييا سالاسى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ بولعانىمەن, شيكٸزاتتى باستاپقى ٶندٸرۋدەن سوڭعى ٶنٸمگە دەيٸن ٶڭدەۋ دەڭگەيٸ سالىستىرمالى تٷردە شەكتەۋلٸ. بۇل رەتتە ەلدەگٸ قارا مەتاللۋرگييانىڭ ٶڭدەلۋٸنە قاتىستى بٸرنەشە اسپەكتٸنٸ اتاپ ٶتۋگە بولادى.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە مەتاللۋرگييانىڭ باسىم بٶلٸگٸ شيكٸزات ٶندٸرۋ مەن ونى باستاپقى ٶڭدەۋمەن تۇيىقتالادى. تەمٸر رۋداسىن ٶندٸرۋ قوستاناي وبلىسىنداعى سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبيناتىندا جەنە باسقا دا كەن ورىندارىندا جٷرگٸزٸلەتٸنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
ٶڭدەۋ بارىسىندا شيكٸزات بولات پەن شويىنعا اينالادى, بۇل ٶنٸمدەر ٸشكٸ نارىقتا دا, ەكسپورتقا دا شىعارىلادى. الايدا, قارا مەتالداردىڭ تەرەڭ ٶڭدەۋٸ تولىققاندى دامىماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بولات پەن شويىننان قۇرىلىس ماتەريالدارىن, كٶلٸك بٶلشەكتەرٸ ٶزگە دە باسقا جوعارى ٶڭدەلگەن ٶنٸمدەر شىعارۋعا بولادى. الداعى ۋاقىتتا ٷكٸمەت وسىعان ۇمتىلۋى كەرەك.
