***
«بٸتكەن ٸسكە سىنشى كٶپ» دەيدٸ دانا حالقىمىز. قانشاما ۋاقىتتان بەرٸ جۇرتتىڭ بەرٸ ەڭگٸمە قىلعان, بٸرەۋلەر «قازاقتىڭ باعى», ەكٸنشٸلەر «قازاقتىڭ سورى» دەگەن كٶرمەگە بارۋدىڭ رەتٸ كەلدٸ. بٸر ادامداي ارالاپ, قىزىقتاپ كەلدٸك. وسى كٶرمەنٸ ارالاپ جٷرٸپ, «باق» پەن «سور» كاتەگورييالارىنان تىس, بٶلەك وي تٷزٸپ, كٶرمەنٸڭ كٶپشٸلٸك ايتا بەرمەيتٸن تۇستارى تۋراسىندا ەڭگٸمە قوزعاۋ كەرەك دەپ تاپتىم. سول ويلارىمدى ورتاعا سالايىن.
جالپى العاندا, ٶز باسىم كٶرمەنٸڭ قازاقستاندا ٶتٸپ, كٶرمە تاقىرىبىنىڭ ەلٸمٸزدە كەڭ تالقىلانۋىنا قارسى ەمەسپٸن. ەرينە, ەلدەگٸ جەمقورلىق مەسەلەسٸ كەز كەلگەن مەسەلەنٸ, كەز كەلگەن كەرەمەت جوبا مەن يدەيانى جوق قىلا الاتىن تاجال ەكەنٸ بەلگٸلٸ. جۇرتتى قينايتىنى – قوعامنىڭ پٸكٸرٸن ەلەپ-ەسكەرمەۋ, مەملەكەت قارجىسىن جٶن-جوسىقسىز شاشۋ, ونىڭ ەسەپسٸز, تەكسەرۋسٸز تٶگٸلۋٸ, وسىنداي ٸرٸ جوبالاردى «ەرتتەپ-مٸنٸپ» العانداردىڭ اسىپ-تاسۋى (سوڭعىسى, مىسالى, قوعامدا ٷسەنوۆشٸلدٸك دەگەن ٷردٸس ارقىلى تانىلىپ وتىر). تاعى بٸر قوعامدى قيناعان مەسەلە: بارشا دٷنيەنٸ تەك استاناعا جيناۋ. سوندا قازاقستاندا باسقا ايماق جوق پا? مىسالى, سول كٶرمە الماتىدا ٶتەر بولسا, وعان كەلەتٸن, قاتىنايتىن ادامداردىڭ سانى دا, كەلەتٸن شەتەلدٸكتەردٸڭ قاتارى دا ەلدەقايدا كٶپ بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن. بٸراق سول باياعى «اۋزى قيسىق بولسا دا, باي بالاسى مەن باس قالاسى سٶيلەسٸننٸڭ» كەرٸ...
مەيلٸ, استانا بولسا, بولسىن دەلٸك. قىرۋار قارجى, كٷش پەن قايرات جۇمسالدى. زەۋلٸم-زەۋلٸم عيماراتتار, پرەزيدەنتتٸڭ ەسٸمٸن مەنشٸكتەگەن جاڭا ەۋەجاي, جول, ٷيلەر سالىندى. ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸ مەن ۇيىمىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ٶز پاۆيلوندارىن اشتى. سولاردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا سول ەلدەردٸڭ باسشىلارى كەزەك-كەزەك كەلٸپ جاتىر. رەسەيدٸڭ ايۋى مەن قىتايدىڭ ايداھارىنىڭ اراسىندا ەۋپٸرٸمدەپ كٷنەلتٸپ, ابىلاي حان ساياساتىن جٷرگٸزۋگە مەجبٷر ەلگە بۇل دا بٸر مٷمكٸندٸك. بيلٸككە دەگەن كٶزقاراسىمىز ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ەلگە دەگەن كٶزقاراسىمىز بٸر ەمەس پە? مىنانى تٷسٸنگەنٸمٸز ابزال سيياقتى: قازاقستان سيياقتى ەلەم ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنا قوساتىن ٷلەسٸ تىم از, كٸشكەنتاي عانا مەملەكەتكە, بٸرەۋ ۇناسىن-ۇناماسىن ٶزٸنٸڭ سۋبەكتٸلٸگٸن تانىتۋ, ياعني بار ەكەندٸگٸن, ەسٸ دۇرىس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستا ەكەنٸن كٶرسەتۋ ٶمٸر مەن ٶلٸم مەسەلەسٸ. جىلان ارباعان كٸشكەنتاي عانا تورعاي جۇتىلماۋ ٷشٸن نە ٸستەيدٸ? جٷنٸن كٷجٸرەيتٸپ, قاناتىن وڭ-سول سەرمەپ, ٸرٸ-ٷلكەن بولىپ كٶرٸنگٸسٸ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدٸكٸ دە سول ساياسات بولماق.
تاعى بٸر انىق دٷنيە, وسى كٶرمەنٸڭ قازاق ٷشٸن تاعى بٸر ٷلكەن سيمۆوليكالىق ماڭىزى بار: ول – استانا EXPO-2017 دەپ اتالاتىن شارۋا ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي دەۋٸرٸنٸڭ اياقتالۋىن ايقىن بٸلدٸرەتٸن تاريحي وقيعا. باياعىدا مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ياماني دەگەن شەيح «تاس دەۋٸرٸ تاس بٸتٸپ قالعاندىقتان اياقتالعان جوق, مۇناي دەۋٸرٸ دە مۇناي بٸتكەندٸكتەن اياقتالمايدى» دەپ ايتقان ەكەن. بٸزدەگٸ مۇناي قورى ەلٸ بٸراز جىلعا بارۋى ىقتيمال, ودان ەلٸ دە تابىس-نەپاقا تابۋعا ەبدەن بولادى. سولاي بولا تۇرسا دا, ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي دەۋٸرٸ اياقتالىپ كەلەدٸ. ونى تٷسٸنۋ ٷشٸن ەلەمدەگٸ بولىپ جاتقان تەحنولوگييا, تەحنيكا, ساياسي-ەكونوميكالىق وي مەن فيلوسوفييا سالالارىنداعى ٷدەرٸستەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت. ەگەر قازاق حالقى مەن قوعامى وسى ٷدەرٸستەرگە ٸلەسە الماسا, سول ٷدەرٸستەردٸڭ باسى ەمەس, تىم بولماعاندا, سولاردى جاقسى مەدەنيەت, بٸلٸم مەن تەربيە تانىتىپ يگەرە الاتىن بٶلٸگٸنە اينالماسا, بٸز مەڭگٸلٸك مەملەكەتكە ەمەس, مەڭگٸلٸك اۋتسايدەرگە اينالامىز. وسى كٶشتەن ادا بولۋ, وسى كٶشكە ٸلەسە الماۋ – ەڭ ٷلكەن تاريحي قاتە, ەڭ زور ٶركەنيەتتٸك تراگەدييا بولادى. مۇناي دا, مەتالل دا, اينالىپ كەلگەندە, سول ٶركەنيەت كٶشٸنە ٸلەسۋ ٷشٸن عانا قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. قالعانىن, شىنداپ كەلسەك, قازاق حالقى, قازاق جاستارى ٶز ەڭبەگٸمەن, بٸلٸمٸمەن, بەلسەندٸلٸگٸمەن تابا الادى, جاسايدى. تەك سوعان مٷمكٸندٸك اشىپ, قازاقتىڭ, جاستارىمىزدىڭ بويىنداعى ەنەرگييانى اشۋعا, دۇرىس ارناعا بۇرۋعا, پايدالانۋعا جاعداي جاساۋ قاجەت. ال ونى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جولى بەلگٸلٸ – ساياسي دەموكراتييا, شىنايى بەسەكەلەستٸك, اشىقتىق, ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك. بٸز ەڭ الدىمەن وسىنى ۇعىنۋىمىز قاجەت ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, وسى تاقىرىپتار مەرەكەلٸك شارالاردىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ جاتىر. كٶرمەگە بارعان حالىق «بٷگٸن نەنٸ قىزىقتايمىز?» دەپ بارىپ, قايتقاندا «ەلٸمنٸڭ ەرتەڭٸ نە بولادى?» دەپ ويلانىپ شىعۋى كەرەك بولاتىن. كٶرمەدەن شىعىپ, ٷيلەرٸنە تارقاپ بارا جاتقان جانداردىڭ جٷزٸنەن وسىنداي تەرەڭدٸكتٸ بايقاي المادىم.
جالپى العاندا, استانادا ٶتٸپ جاتقان كٶرمەنٸڭ باستى تاقىرىبى – جاڭا ەنەرگييا كٶزدەرٸ – ٶتە مىقتى, قازاققا سٶزسٸز قاجەت تاقىرىپ. الايدا سونى حالىققا جەتكٸزە الاتىن, ميىنا قوندىرا الاتىن تىڭ تاريحي-فيلوسوفييالىق كونتسەپتسييا مٷلدەم جوق دەۋگە بولادى. ەسٸرەسە وتاندىق «نۇر-ەلەم» پاۆيلونى قارىن اشتىرادى ەكەن. جالپى جاقسى كٸتاپ وقىعان, ەلەمدٸك جاڭالىقتاردى ينتەرنەتتەن تۇراقتى, ٷزبەي قاراپ وتىراتىن كٶزٸ اشىق ادام ٷشٸن وسى پاۆيلون نە بەرە الادى? سەگٸز قاباتتى زەۋلٸم عيماراتتى تٷگەل ارالاپ شىقتىم. بٷگٸنگٸ ەلەم مۋزەيلەرٸ مەن كٶرمەلەرٸندە كٶپتەپ ورناتىلعان قوندىرعىلار مەن «پرەزەنتاتسييالار», تەلەديدار مەن پلازمانىڭ مٷمكٸندٸگٸن كەڭٸنەن پايدالانۋ. وندايدى بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٶپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن وبلىستىق مۇراجايلار دا ەندٸرٸپ كەلەدٸ. ال تاريحىمىز قايدا, ٶتكەن جولىمىز قايسى? كٶرمەگە كەلگەن, قازاق پاۆيلونىنا كەلگەن ەربٸر ادام ٶزٸنٸڭ تاريحىن, بٷگٸنٸن جەنە بارار كەلەشەگٸن كٶرۋٸ مٸندەت ەمەس پە? بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن پەشٸن دالاداعى مالدىڭ قيىمەن جاعىپ, تاماعىن ەزٸرلەپ كەلگەن قازاق قاي باعىتقا قاراي ۇمتىلۋى كەرەك? كەلگەن شەتەلدٸكتەر ٷشٸن, ەسٸرەسە باتىس اۋديتوريياسى ٷشٸن زاماناۋي ەلەمدٸك تەحنيكانىڭ دامۋ ٷردٸسٸ تاڭسىق ەمەس. ٶز تاريحىن بٸزدەن دە جاقسى بٸلەتٸن حالىق. قازاق پاۆيلونى قازاق تاريحىن, فيلوسوفيياسىن, ونىڭ ٸشٸندە تابيعاتقا تىرناق باتىرماي, تابيعاتپەن قويان-قولتىق تٸرلٸك جاساي بٸلگەن بابالارىمىزدىڭ تٸرلٸگٸ مٷلدەم كٶرسەتٸلمەگەن. اينالىپ كەلگەندە, جاڭا ەنەرگييا كٶزدەرٸن ٸزدەۋدٸڭ باستى فيلوسوفيياسى – تابيعاتقا قييانات جاساماۋ ەمەس پە ەدٸ? بۇل تۇرعىدان قاراساق, بٸزدٸڭ ۇلت الدىندا تۇرعان باستى مٸندەت ٶزگەدەن ٷيرەنۋ عانا ەمەس, تاريحىمىزدا, تامىرىمىزدا جاتقان سانا, تەربيە مەن ٸلٸمدٸ جاڭعىرتۋ, سونى زامان ٷردٸسٸنە ٸلٸكتٸرۋ, جالعاۋ ەمەس پە? قازاق تاريحىنىڭ, بولمىسىنىڭ كەلگەن شەتەلدٸكتەرگە كەدەسىي جاساپ-ساتاتىن شەتتە جاتقان «ەتنو-اۋىل» دەرەجەسٸندە عانا تانىستىرىلۋى ٷلكەن قاتەلٸك دەپ ويلايمىن.
كەزٸندە «كٶرمەگە ادام بارمايدى» دەگەن كٷڭكٸل كٶپ بولدى. قۇدايعا شٷكٸر, ەڭبەك زايا كەتكەن جوق. كٶرمەگە بارۋشى دا, ارالاۋشى دا ادامداردىڭ لەگٸ جامان ەمەس. شانحايداعى نەمەسە پاريجدەگٸ كٶرمەدەي ەمەس, ەرينە, بۇل مٷلدەم مٷمكٸن ەمەس شارۋا ەكەنٸ انىق. بارۋشىلاردىڭ دٷيٸم كٶپشٸلٸگٸ – ٶز قازاعىمىز, ەلٸمٸزدٸڭ شەت-شەتٸنەن كەلگەن ٶز ازاماتتارىمىز. ال سولار وسى كٶرمەدەن قانداي ەسەر الىپ جاتىر? ەلەم وسىلاي ەكەن عوي دەپ تاماشالاپ, قىزىقتاپ, باسىنا بٸر يدەيا الماي كەتەتٸن بولسا, وسى كٶرمەنٸڭ قازاققا بەرەتٸنٸ نە? تەحنيكانىڭ وزىعىن كٶرۋ ٷشٸن كٶرمەگە بارماي-اق, ٸرٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر مەن تويحانالاردىڭ جانىنداعى اۆتوتۇراقتا تۇرعان باي بالاسىنىڭ «لامبوردجيني» نەمەسە «تەسلا» اۆتوماشينالارىنا تامسانىپ ٶتە بەرسە دە بولادى عوي. باستى مەسەلە, قايتالاپ ايتايىن, كٶرمەگە كەلگەن قازاق ەلەمنٸڭ دامۋ ٷردٸسٸنە قىزىعىپ, بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸنە تٷڭٸلٸپ كەتۋٸ كەرەك! سول تٷڭٸلۋ تەرەڭ ويعا, تەرەڭ وي – وسى ٶمٸردٸ ٶزگەرتۋگە دەگەن ىقىلاس پەن نيەتكە, وسى ىقىلاس پەن نيەت – تىڭ ٶزگەرٸستەردٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ەنەرگييانىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلۋٸ كەرەك ەدٸ. استانادا ٶتٸپ جاتقان دٷبٸرلٸ شارا «كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي» ەمەس, مۇناي دەۋٸرٸ مەن مۇناي ەكونوميكاسى ورناتقان زامان مەن دەۋٸردٸ, ٶمٸر مەن قارىم-قاتىناستاردى جەرلەپ, سوعان بەرٸلگەن ساداقا اسى بولۋى كەرەك ەدٸ. بٸزدٸڭ ٸزدەگەنٸمٸز سول باياعى توي بولىپ شىقتى. ٶكٸنٸشتٸ...
تاعى بٸر نەرسەنٸ ۇعىنعانىمىز دۇرىس سيياقتى. جاقسى بولسىن, جامان بولسىن كٶرمەنٸڭ ارقاسىندا 50 مىڭنان استام جۇمىس ورنى جاسالدى. بٸراز قانداسىمىز جۇمىسقا كٸرٸپ, جالاقى الدى. ال ەرتەڭگٸ كٷنٸ نە بولادى? سول 50 مىڭ ادامنىڭ قايسىسى تۇراقتى جۇمىس ورنىنا ورنالاسا الادى? قانشاسى جۇمىسسىز قالادى? قۇرىلعان عيماراتتاردىڭ بولاشاعى نە بولادى? مىسالى, ٶزٸم كٶرگەن شانحاي كٶرمەسٸنٸڭ كٶپتەگەن عيماراتى سوڭىنان بۇزىلدى. بٸزدە قالاي بولماق? وسى تۋرالى اقپاراتتى بيلٸك جۇرتقا تٷسٸنٸكتٸ تٷردە جەتكٸزە بٸلۋٸ مٸندەت. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قانشا جەردەن كٶلگٸرسٸپ, قانشا جەردەن جەرٸمٸز باي دەسەك تە, بٸزدٸڭ ەلدە بٸردەن 2-3 مىڭ ادامنان استام جۇمىس ورنىن قامتاماسىز ەتەتٸن جوبالار مٷلدەم جوق. ەلەمنٸڭ بارشا ميللياردەرٸ ەلگە كەلٸپ, «بٸزگە اقشا سالاتىن ٶندٸرٸس كٶزٸن نەمەسە تىڭ جوبا ۇسىنىڭىزدارشى» دەسە دە, ولارعا ۇسىنارىمىز جوقتىڭ قاسى. كٶرمە اياقتالار, قوناقتار تارار. قالاتىن سول باياعى ٶزٸمٸز. ٶز ٶمٸرٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز عانا جاساي الامىز. سوندىقتان توي-مەرەكە اراسىندا ٶزٸمٸزگە جاعىمسىز, ۇنامايتىن سۇراقتاردى دا قويا بٸلەيٸك. سوندا, بەلكٸم, زامان ٶزگەرەر.
ايدوس سارىم, ساياساتتانۋشى
