مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك اياسىنداعى جەتٸستٸكتەر
مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك قايدان شىقتى?
جالپى مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك سەرٸكتەستٸك يدەياسىنىڭ زاماناۋي تٷسٸنٸگٸ, قايتا جاڭعىرۋى حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ۇلىبريتانييادا تۋىندادى دەپ سانالادى. بۇل باعىت سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق جەنە ۇلتتىق دەڭگەيدە ەڭ الدىمەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان يننوۆاتسييا رەتٸندە قابىلدانعانىمەن, كٶپتەگەن ەلدە بيلٸك پەن جەكە سەكتور اراسىنداعى بايلانىس بۇرىننان قالىپتاسقان. برازيلييا, يسپانييا, يتالييا, مەكسيكا, امەريكا قۇراما شتاتتارى جەنە فرانتسييادا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارىنىڭ تاريحى تەرەڭدە.
بريتانييالىق عالىم ستيۆەن حوكينگ ليندەر «سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ سوڭىنداعى سەرپٸن مەن قاجەتتٸ رەفورمالىق دەرەجە العانىنا قاراماستان, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك بيلٸك ٷشٸن جاڭاشىلدىق ەمەس. ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن اقش فەدەرالدىق ٷكٸمەتتە مۇنداي ەرٸپتەستٸك ەشقانداي سالتاناتسىز, رەفورمالىق مٶرسٸز-اق, قالا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدا جەكە ينۆەستيتسييانى ىنتالاندىرۋ قۇرالى رەتٸندە قولدانىلدى», – دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەن. مۇنىمەن قوسا, عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك ٶڭٸرلٸك ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدا فەدەرالدىق باستامالاردىڭ شوعىرلاندىرۋدىڭ تەتٸگٸنە اينالعان.
«مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك» تەرمينٸ باستاپقىدا امەريكادا پايدا بولعان. بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋدا مەملەكەت پەن جەكە سەكتوردىڭ بٸرلەسٸپ جۇمىس اتقارۋىنان باستالعان. كەيٸننەن 1950-جىلدارى قوعامدىق پايدالانۋ نىساندارىن قارجىلاندىرۋ قولعا الىنسا, 1960-جىلدارى قالانى مودەرنيزاتسييالاۋ مەن قايتا قۇرۋدا جەكمەنشٸك كەسٸپورىندا قاتىسىپ, بۇل بايلانىس نىعايا تٷستٸ. وسىلايشا مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار تاس جولدار مەن ماگيسترالداردى سالۋ جەنە پايدالانۋعا بەرۋدە جەكە مەنشٸك سەكتور نەگٸزگٸ رٶل اتقاردى. سونىمەن قاتار جاپونييادا بۇل تەسٸلدٸ پايدالانىپ, العاشىندا جەكە سەكتوردىڭ قاراجىلاي كٶمەگٸ ارقىلى كٶپٸر سالىنعان.
ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ ٸستەر
قازاقستاندا دا ۇتىمدى ەرٸ تيٸمدٸ تەسٸلدەردٸ يگەرۋ قولعا الىنىپ وتىر. ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك باعىتىنا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار سالالاردا جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «جەكەمەنشٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ جٶنٸنەن مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك تەتٸگٸ وراسان زور ەلەۋەتكە يە بولىپ وتىر. بٸز قازاقستاندا بۇل تەتٸكتٸ ٸسكە قوستىق, بٸراق تا ول وزىق ەلەمدٸك پراكتيكاعا سەيكەس جەتٸلدٸرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ», – دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەن. سونىمەن قاتار كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ, مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى تيٸمدٸ بايلانىستى نىعايتۋ مەسەلەلەرٸ ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىندا دا كەڭٸنەن ايتىلىپ كەلەدٸ.
قر ٷكٸمەتٸ 2011 جىلعى 29 ماۋسىمدا 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك-جەكە ەرتٸپتەستٸكتٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلاما, سونىمەن قاتار 2015 جىلى 31 قازاندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك تۋرالى زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭنىڭ 3-بابىندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتٸڭ مٸندەتتەرٸ انىق كٶرسەتٸلگەن:
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتٸك ەرٸپتەس پەن جەكەشە ەرٸپتەستٸڭ تيٸمدٸ ٶزارا ٸس-قيمىلى ٷشٸن جاعدايلار جاساۋ;
ينفراقۇرىلىمدى جەنە حالىقتىڭ تٸرشٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جٷيەلەرٸن دامىتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ەرٸپتەس پەن جەكەشە ەرٸپتەستٸڭ رەسۋرستارىن بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى مەملەكەت ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسييالار تارتۋ;
حالىقتىڭ, سونداي-اق ٶزگە دە مٷددەلٸ تۇلعالاردىڭ مٷددەلەرٸ مەن قاجەتتٸلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ دەڭگەيٸن جەنە ساپاسىن ارتتىرۋ;
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى يننوۆاتسييالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋ, ونىڭ ٸشٸندە جوعارى تەحنولوگييالىق جەنە عىلىمدى قاجەتسٸنەتٸن ٶندٸرٸستەردٸ دامىتۋعا جەردەمدەسۋ.
مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جٷزەگە اسىرىلۋ تەسٸلٸ بويىنشا ينستيتۋتسيونالدىق جەنە كەلٸسٸمشارتتىق بولىپ بٶلٸنەدٸ. ينستيتۋتسيونالدىق مەملەكەتتiك-جەكەمەنشٸك ەرiپتەستiكتٸ مەملەكەتتiك-جەكەمەنشٸك ەرiپتەستiك شارتىنا سەيكەس مەملەكەتتiك-جەكەمەنشٸك ەرiپتەستiك كومپانيياسى iسكە اسىرادى. ٶزگە جاعدايلاردا مەملەكەتتiك-جەكەمەنشٸك ەرiپتەستiك كەلٸسٸمشارتتىق مەملەكەتتiك-جەكەمەنشٸك ەرiپتەستiك تەسٸلٸ بويىنشا جٷزەگە اسىرىلادى.
ەرٸپتەستٸكتٸڭ ارقاسىندا 893 جوبا پايدا بولدى
ال كەلٸسٸمشارتتىق مەملەكەتتiك-جەكەمەنشٸك ەرiپتەستiك كونتسەسسييا, مەملەكەتتٸك مٷلٸكتٸ سەنٸمگەرلٸك باسقارۋ, مەملەكەتتٸك مٷلٸكتٸ مٷلٸكتٸك جالداۋ (جالعا الۋ); ليزينگ; تەحنولوگييالار ەزٸرلەۋگە, تەجٸريبەلٸك ٷلگٸ دايىنداۋعا, تەجٸريبەلٸك-ٶنەركەسٸپتٸك سىناۋعا جەنە از سەرييالى ٶندٸرٸسكە جاسالاتىن شارتتار; ٶمٸرلٸك تسيكل كەلٸسٸمشارتى; سەرۆيستٸك كەلٸسٸمشارت; مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتٸڭ بەلگٸلەرٸنە سەيكەس كەلەتٸن ٶزگە دە شارتتار جاساسۋ ارقىلى ٸسكە اسىرىلادى. كەلٸسٸمشارتتىق مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتٸڭ جەكەلەگەن تٷرلەرٸن ٸسكە اسىرۋ كەزٸندە «مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك» تۋرالى زاڭمەن رەتتەلمەگەن بٶلٸگٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تيٸستٸ زاڭدارىنىڭ ەرەجەلەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە «كونتسەسسييالار تۋرالى» زاڭىندا كٶزدەلگەن ەرەكشەلٸكتەر قولدانىلادى.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل ەلٸمٸزدە جاڭا ٷلگٸدەگٸ مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتٸ دامىتۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى ساراپتامالىق ورتالىعى بولىپ سانالادى. بۇل ورتالىققا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك سالاسىندا جوعارى بٸلٸكتٸ, بٸرەگەي بٸلٸمدٸ جەنە تەجٸريبەلٸ ماماندار جۇمىلدىرىلعان. مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك سالاسىندا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋگە, ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى ساراپتاۋ جەنە ونىڭ ٸسكە اسىرىلۋىن باعالاۋعا باعىتتالىپ وتىر. بٸز جوبالارعا كونسۋلتاتسييالىق قولداۋ كٶرسەتە وتىرىپ, ولاردىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىنا قولعابىس كٶرسەتەدٸ.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك ورتالىعىنىڭ 2018 جىلدىڭ سەۋٸر ايىنداعى مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, وسى سالادا 893 جوبا بار, ونىڭ ٸشٸندە جالپى سوماسى 103,994 ملرد تەڭگە بولاتىن 206 كەلٸسٸمشارت جاسالعان, ال جالپى سوماسى 15 973 ملرد تەەڭگە بولاتىن 81 كەلٸسٸمشارت تٸركەۋ كەزەڭٸندە تۇر. سونىمەن قاتار جالپى سوماسى 394 896 ملرد تەڭگەنٸڭ 102 جوباسى بايقاۋ كەزەڭٸندە بولسا, 733 147 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى 504 جوبانىڭ قۇجاتتارى رەتتەلۋ ٷستٸندە.
شىعىس كٶش باسىندا
ٶڭٸر بويىنشا الاتىن بولساق, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك نەگٸزٸندە تٸركەلگەن جوبالار سانى ويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسى كٶش باسىندا. بۇل ٶڭٸردە 71 كەلٸسٸمشارت تٸركەلٸپ, 2 كەلٸسٸمشارت بايقاۋ كەزەڭٸندە, 95 جوبانىڭ قۇجاتتارى ەزٸرلەنۋدە. ودان كەيٸن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا 22 كەلٸسٸمشارت تٸركەۋدەن ٶتكەن, 20 جوبانىڭ بايقاۋ كەزەڭٸندە, 17 جوبانىڭ قۇجاتتارى جيناقتالۋدا. سونىمەن قاتار قاراعاندى, قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارىندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارى كٶپتەپ قولعا الىنعان.
ٶڭٸرلەر بويىنشا بٶلگەندە باتىس قازاقستان, اتىراۋ جەنە جامبىل وبلىستارىندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك باعىتىنداعى جوبالار از. 2018 جىلدىڭ سەۋٸر ايىنداعى مەلٸمەتكە سٷيەنسەك, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 3 جوبانىڭ كەلٸسٸمشارتى تٸركەلگەن, 9 جوبانىڭ قۇجاتتارى ەزٸرلەنۋدە. اتىراۋ وبلىسىندا 2 جوبانىڭ كەلٸسٸمشارتى تٸركەلگەن, 2 جوبا بايقاۋ كەزەڭٸندە, 33 جوبانىڭ قۇجاتتارى رەتتەلۋدە. جامبىل وبلىسىندا 1 جوبانىڭ كەلٸسٸمشارتى تٸركەلگەن, 6 جوبا بايقاۋ كەزەڭٸندە بولسا, 3 جوبانىڭ قۇجاتتارى جيناقتالۋدا.
ەلٸمٸزدەگٸ تٸركەلگەن جەنە كەلٸسٸمشارتى جاسالعان مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارىنىڭ ٶڭٸرلٸك-سالالىق كارتاسىمەن تانىسۋعا بولادى.
قانداي جەڭٸلدٸكتەر بار?
بيىلدان باستاپ ەلٸمٸزدە مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك سالاسىندا جوبانى جٷزەگە اسىرۋ جەڭٸلدەتٸلمەك. 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالاردى قاراستىرۋ, بەكٸتۋ جەنە جٷزەگە اسىرۋ ٷدەرٸستەرٸن وڭتايلاندىرۋ ەرٸ تەزدەتۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتٸك زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸ. بۇل ٶزگەرتۋلەر مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك سالاسىندا ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىراتىن بولادى.
اتاپ ايتقاندا «باعدارلامالىق مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك» ەنگٸزٸلۋ قولعا الىنعان. بۇل دەگەنٸمٸز جەكە ەرٸپتەس جەنە مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارى بويىنشا بارلىق پروتسەدۋرالار ەكونوميكانىڭ ەر سالاسىنا ارناپ مەملەكەتتٸك جەنە ٷكٸمەتتٸك باعدارلامالاردا جەڭٸلدەتٸلگەن فورما بويىنشا جازىلادى, ياعني قوسىمشا ساراپتاما ٶتكٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ جوق.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارىن جوسپارلاۋ ٷدەرٸسٸ دە وڭتايلاندىرىلۋدا, ەندٸ جوسپارلاۋ 5 كەزەڭ ەمەس 3 كەزەڭنەن تۇرادى (ينۆەستيتسييالىق ۇسىنىستىڭ ساراپتاماسى, بايقاۋ ٶتكٸزۋ, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك شارتىن جاساسۋ), تٸزٸمنەن جوبا تۇجىرىمداماسى جەنە مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك شارتى جوباسىنىڭ ساراپتاماسى الىنىپ تاستالدى.
«جالپى مەلەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارىن ەزٸرلەۋ مەرزٸمدەرٸ 7 ايدان 3 ايعا دەيٸن قىسقاردى. وسىعان بايلانىستى مجە پروتسەدۋرالى اناعۇرلىم قولجەتٸمدٸ بولادى, وسىلايشا ينۆەستورلار ۇزاقمەرزٸمدٸ كاپيتال سالىمىن جوسپارلايتىن بولادى. سونىمەن قاتار سونداي-اق زاڭنامالىق دەڭگەيدە كەمٸندە 3 جىل مەرزٸمگە مجە ٷشٸن تاۋارلاردى, جۇمىستاردى جەنە قىزمەتتەردٸ تۇتىنۋدىڭ كەپٸلدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ بەلگٸلەنگەن. زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ ارقىلى مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸكتە كرەاتيۆتٸ ەرٸ قىزىقتى جوبالار سانى ارتا تٷسەدٸ», – دەدٸ اقمولا وبلىسى كەسٸپكەرلەر پالاتاسى ەكونوميكالىق تالداۋ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى جاننا بايقوڭىروۆا.
كەسٸپكەرلەر پالاتا ساراپشىلارىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بيزنەستٸڭ مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸككە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ تٶمەندٸگٸ – جوبالاردىڭ قىمبات بولۋىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. مەسەلەن, بالاباقشا سالۋ بويىنشا مەلەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوباسىنىڭ قۇنى 70-تەن 140 ملن تەڭگەگە دەيٸن شارىقتاپ تۇر. بۇعان قوسا كەسٸپكەر باستاپقى كەزەڭدە جوباعا 10% جارنا سالۋى تيٸس.
بيۋدجەتتٸڭ ازدىعى نەمەسە جوقتىعى (ينۆەستيتسييالىق/ترانزاكتسييالىق شىعىنداردى ٶتەۋ) دا مەلەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك جوبالارعا قاتىسۋعا شەشٸم قابىلداۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. بٷگٸندە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن بٸرگە ورىندالىپ, تەز تارالىپ جاتقان جوبالار قاتارىندا مەكتەپ وقۋشىلارىن تاماقتاندىرۋ, بالاباقشا, تاس جول سالۋ, كٶشەلەردٸ جارىقتاندىرۋ جەنە تاعى باسقالارى بار,
قارلىعا مىرزاليموۆا, ساراپشى.
