شتاب ٶكٸلدەرٸ الدىمەن «نوۆوپەك» جشس – پوليمەرلەردەن جاسالعان ۇنتاق جارما ٶنٸمدەرٸنە ارنالعان قاپتامالاردى شىعاراتىن وتاندىق ٸرٸ ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورنىنا باردى.
ٷگٸت-ناسيحات توبى كەسٸپورىن جەتەكشٸلەرٸ جەنە جۇمىسشىلارمەن كەزدەسٸپ, پارتييانىڭ ساياسي باعدارلاماسىن تانىستىرىپ, سايلاۋشىلاردىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸن تىڭدادى.
– وسى ٶڭٸردەن بٸر مانداتتىق وكرۋگ بويىنشا مەجٸلٸس دەپۋتاتتىعىنا ەسٸمٸ ەلگە تانىمال مەرۋەرت قازبەكوۆا ٷمٸتكەر بولۋدا. ونىڭ ەكەسٸ اقمولا وبلىسىنداعى كٶپتەگەن كەن ورىندارىن العاش اشۋشى, بەلگٸلٸ گەولوگ بولعان. مەرۋەرتتٸڭ ٶزٸ كەسٸپكەر, ٶمٸر بويى وپپوزيتسييادا بولدى. 2001 جىلى «اق جول» پارتيياسىن قۇرۋعا اتسالىسقان, پارتييامىزدىڭ ەڭ تەجٸريبەلٸ مٷشەسٸ. كٶكشەتاۋلىقتار جەرلەسٸن قولدايدى دەپ ويلاپ, سەنٸم ارتامىز, – دەپ سٶزٸن باستادى پارتييا تٶراعاسى ازات پەرۋاشەۆ.
جيىندا ۇجىم قىزمەتكەرلەرٸ يپوتەكالىق نەسيەنٸڭ جوعارى پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸ, باسپانا كەزەگٸ, مٷگەدەك بالالارعا كٶمەك كٶرسەتۋ, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋى, اۋىلدان كەلگەن جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ سيياقتى مەسەلەلەردٸ كٶتەردٸ.
مەكەمە قىزمەتكەرٸ «بٸزدەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا اقشا ۇستالادى, ەمحانا, اۋرۋحانالاردا قان, زەر تالداۋلارى تەگٸن بولعانىمەن باسقا مەديتسينالىق قىزمەتتەر اقىلى جەنە ۇزىن سونار كەزەك. ال, ٶز تاڭداۋىمىزبەن جەكە كلينيكالاردىڭ قىزمەتٸن قابىلدايتىن بولساق, وعاندا ٶز قاراجاتىمىزدى تٶلەيمٸز. سوندا بٸز مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا نە ٷشٸن جارنا تٶلەپ وتىرمىز?», – دەپ ساۋال دا قويدى.
– بۇل ٶتە ٷلكەن مەسەلە. ناقتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا كٶشۋ قاجەتتٸگٸن كٶپ جىلدار بويى ايتىپ كەلەمٸز. قازٸر جاسالعان ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى ٸس جٷزٸندە «ساقتاندىرۋ» ەمەس, سالىق سالاتىن ورگان. جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدار تيٸستٸ جارناسىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا تٶلەپ جٷر. ال سول جينالعان قاراجاتتاردى جۇمسايتىن كەزدە, جارنا يەلەرٸنەن سۇراماي, قوردىڭ ٶزٸ يگەرٸپ وتىر.
سوندا قىزمەتكەرلەر ٶز مٸندەتتەرٸنە ۇقىپتىلىقپەن قارايدى, ال جۇمىسىنا ادال مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ اۋىر ەڭبەگٸ ٷشٸن لايىقتى جالاقى الادى. تٸپتٸ ناۋقاس ٶزٸن ساپاسىز ەمدەگەنٸ ٷشٸن مەديتسينالىق ۇيىم مەن قىزمەتكەردٸڭ قىزمەتتەرٸنە تٶلەم جاساۋدان باس تارتا الاتىنداي قۇعىعى بولۋى كەرەك. ناعىز ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ دەگەن وسى.
سونىمەن بٸرگە, سپورتپەن شۇعىلدانىپ, تەمەكٸ شەكپەي, اراق ٸشپەي جٷيەلٸ تٷردە سكرينينگ ٶتٸپ, ٶز دەنساۋلىعىنا مۇحييات قارايتىن ادامدار بار. ياعني, مۇنداي ازاماتتاردىڭ ەسەپشوتىندا كٶبٸرەك جيناق جارناسى بولۋى تيٸس.
ال, ٶز-ٶزٸنٸڭ دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايلى قارايتىن ازاماتتار دا بار. مىسالى اراق ٸشەتٸن, تەمەكٸ تاراتىن, سپورتپەن اينالىسپايتىن, ەمحانا مەن اۋرۋحاناعا قاتتى اۋىرعاندا عانا بارىپ, كٶمەككە جٷگٸنەتٸن. تٷپتەپ كەلگەندە قازٸرگٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى ٶزگەلەر سالعان جارنانى راسىمەندە مۇقتاج (ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن, كٶپبالالى وتباسى ت.ب.) ادامدارمەن قاتار, وسىنداي ازاماتتارعا پايدالانىپ وتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. ياعني, قازٸرگٸ ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ «ناعىز ساقتاندىرۋ» ەمەس.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا «دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بٸراز رەفورما جٷرگٸزٸلدٸ. دەگەنمەن, ونىڭ جاعدايى ەلٸ دە مەز ەمەس. ەرينە, جىلدار بويى قوردالانعان تٷيتكٸلدەر بٸر مەزەتتە شەشٸلمەيدٸ. سوندىقتان, اسا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ رەتكە كەلتٸرۋگە باسا مەن بەرگەن جٶن. سونىڭ بٸرٸ – قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸ. وسى سالاعا قارجىنىڭ جەتكٸلٸكتٸ بٶلٸنبەۋٸ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. سونىڭ كەسٸرٸنەن, جۇرت ساقتاندىرۋ جٷيەسٸنە قوسىلسا دا, مەديتسينالىق قىزمەت تولىق كٶلەمدە كٶرسەتٸلمەي وتىر. بٷگٸندە مەديتسينالىق كٶمەك مەملەكەت كەپٸلدٸك بەرگەن جەنە ساقتاندىرۋ پاكەتٸ دەپ ەكٸگە بٶلٸنگەن. اشىعىن ايتساق, مۇنداي جٷيەنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن.
شىن مەنٸندە ناعىز ساقتاندىرۋعا كٶشسەك, ەر ادام قاي كلينيكاعا بارعىسى كەلەدٸ? كٸم دەرٸگەردٸڭ كٶمەگەن العىسى كەلەدٸ? مۇنىڭ بەرٸ ٶز تاڭداۋىڭىزدا ەرٸ قولىڭىزدا جارنا سالىپ, جيناعان قاراجاتىڭىزدى ٶز دەنساۋلىعىڭىز ٷشٸن جۇمساي الۋىڭىزدا. مٸنە, سول كەزدە سٸزدەردە قازٸرگٸدەي اۋىرتپاشىلىق بولمايدى.
«اق جول» پارتيياسى ناعىز ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگٸزۋدٸ پارلامەنتكە ٶتسە ەرٸ قارايدا جالعاستىرادى, – دەدٸ پارتييا ليدەرٸ ازات پەرۋاشەۆ.
سول كٷنٸ رەسپۋبليكالىق شتاب مٷشەلەرٸ «ەۋرازييا» كومپانيياسىنىڭ ۇجىمىمەن دە كەزدەسٸپ, سايلاۋالدى تۇعىرنامانى تانىستىردى.
كەزدەسۋدە بٸر قىزمەتكەر «سايلاۋدان پايدا بار ما? ەگەر ٷكٸمەت, مينيسترلەر مەن ەكٸمدەر ٸستەگەن جۇمىستارى ٷشٸن حالىق الدىندا ەشقانداي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوق بولسا...», – دەپ سۇراق قويدى.
– بٸز پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكانى جاقتايمىز. بٸر ادام, تٸپتٸ ەڭ دارىندى بولسا دا, ەلدەگٸ بارلىق مەسەلەنٸ شەشە المايدى. بۇل بيلٸك تارماقتارىن بٶلۋ فۋنكتسيياسى, تەجەمەلٸك پەن تەپە-تەڭدٸك بالانسى, مۇندا پارلامەنت پەن مەسليحاتتار تٷرٸندەگٸ ٶكٸلدٸ ورگاندار ماڭىزدى رٶل اتقارۋى تيٸس.
ٷكٸمەتتٸ سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتكەن پارتييا جاساقتاۋى كەرەك. سوندا بۇل پارتييا ٶز ٷكٸمەتٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن كەمشٸلٸكتەرٸنە دە جاۋاپتى بولادى. ٶتكەن 30 جىلدا بٸزدە قانشاما داعدارىستار مەن دەۆالۆاتسييالار بولسا دا, ەكٸمدەر مەن مينيسترلەر جەمقورلىقپەن ۇستالسا دا, بيلٸك پارتيياسى ەشقاشان ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا الماي, بيلٸكتەن كەتپەي وتىر. ٷكٸمەتتٸ پارلامەنتتٸك پارتييا جاساقتاپ, حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتٸن كەزدە ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸك پايدا بولادى. ياعني, بۇل ۇلتتىق سەنٸم ٷكٸمەتٸ بولماق, – دەدٸ ازات پەرۋاشەۆ.
جينالعانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ كرەديتتەرٸ بار ەكەنٸن ايتسا, ەندٸ بٸر سول نەسيەنٸ تٶلەۋدٸ مەرزٸمٸنەن ٶتكٸزٸپ الىپ, قيىندىققا تاپ بولىپ وتىرعاندارىن دا جاسىرمادى.
– بٸر اپتا بۇرىن «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ كٷشٸنە ەندٸ. «اق جول» پارتيياسى 8 جىلدان بەرٸ مۇنداي زاڭنىڭ قابىلدانۋىن تالاپ ەتٸپ, بۇل نورما ٷشٸن كٶپتەگەن ۇسىنىستارىن بەردٸ. بٸراق ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانك بٸزدٸڭ ۇسىنىستارىمىزدان باس تارتتى. دەسەكتە, 2 جىل بۇرىن الماتىدا پەتەر يەسٸن ٷيدەن شىعارۋعا كەلگەن 5 ادامعا قاتىستى قايعىلى جاعداي مەن نەسيە پايىزى ٶسٸپ كەتكەن كەلٸنشەكتٸڭ بالالارىن كٶپ قاباتتى ٷيدەن لاقتىرعان وقيعالارىنان كەيٸن عانا بۇل پروبلەمالار شەشٸلە باستادى. پارلامەنتتە ەرٸپتەسٸمٸز دەنييا ەسپاەۆا بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىن باسقارىپ, بىلتىر «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سول ۇسىنىستارىمىزدىڭ ٸشٸندە حالىق ٷشٸن ماڭىزدى دەگەن ٷشەۋٸنە توقتالىپ ٶتەيٸن.
- بٸرٸنشٸ, مىسالى, نەسيە الۋشى قارىزىن جابۋ ٷشٸن كٷش سالسا دا, ول قارىزدىڭ پايىزدارى ٶسە بەرەدٸ. بۇل بٸتپەيتٸن, ادامدى بانك شىرماۋىنان شىعارمايتىن قۇلدىق ەرەكەت. سوندىقتان بٸز بورىشكەر العان «نەسيەنٸڭ پايىزدارىن توقتاتۋدى» سۇرادىق.
- ەكٸنشٸ, 3-5 جىلعا دەيٸن قوسىمشا ۋاقىت بەرۋ, بۇل ۇزارتقان ۋاقىت ٸشٸندە جوعارىدا ايتقانداي نەسيە پايىزدارى قوسىلمايتىنداي «قارىزدى قايتارۋ مەرزٸمٸن ۇزارتۋدى» ۇسىندىق.
- ٷشٸنشٸ, بورىشكەردٸڭ جالعىز باسپاناسىن بانكتەر مەن كوللەكتورلاردىڭ تارتىپ الۋىنا تىيىم سالۋعا ۇسىنىس بەردٸك. اتالعان ەكٸ تالابىمىز قولداۋ تاۋىپ, قازٸرگٸ كٷشٸنە ەنگەن زاڭدا بار. ال ٷشٸنشٸ تالابىمىز جارتىلاي ورىندالدى. نەگە جارتىلاي? ەگەر سول جالعىز باسپانا كەپٸلگە (زالوگقا) قويىلماسا, ونى بانك باسقا ماقساتپەن العان نەسيەسٸ ٷشٸن تارتىپ المايدى. بٸز مۇنى قورعادىق. ال, يپوتەكالىق نەسيە ارقىلى الىنعان جالعىز باسپاناسىن تارتىپ الۋ تۋرالى بانكتەردٸڭ قۇقىعىن ۇلتتىق بانك ساقتاپ قالدى. بٸراق بٸز مۇنى دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىز. سول سەبەپتٸ بٸز ٷشٸنشٸ ۇسىنىسىمىزدى تولىق ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن كٷرەستٸ جالعاستىرا بەرەمٸز. جالپى زاڭعا ەنگٸزٸلگەن جوعارىدا اتالعان تالاپتارىمىز بورىشكەرلەر ٷشٸن ٷلكەن جەڭٸلدٸك بەرەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. وسى زاڭ كٷشٸنە ەنگەن العاشقى كٷننەن-اق 3 مىڭعا جۋىق ادام ٶتٸنٸش بەردٸ. ياعني بۇل زاڭعا حالىق اراسىندا سۇرانىس ٶتە جوعارى دەپ ايتۋعا بولادى.
«اق جول» پارتيياسىنىڭ بۇل باستاماسى حالىق ٷشٸن تيٸمدٸ ەرٸ جەڭٸلدٸك بولدى دەپ ەسەپتەيمٸز. بٸر عانا ٶكٸنٸشٸمٸز, ٷكٸمەت تالابىمىزدى دەر كەزٸندە قولداعاندا, 8 جىل ٸشٸندە قانشاما ازاماتتارىمىزدى وسىنداي اۋىرتپاشىلىقتان قۇتقارۋعا بولاتىن ەدٸ. بٸراق ەلٸدە بۇل زاڭ قارىز الۋشىلاردىڭ بەرەشەك اۋىرتپالىعىن جەڭٸلدەتۋدٸڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالىپ, قيىن ٶمٸرلٸك جاعدايعا تاپ بولعان مىڭداعان ازاماتتارعا ناقتى كٶمەك كٶرسەتەتٸنٸ سٶزسٸز, – دەدٸ پارتييا تٶراعاسى.
مۇنان سوڭ, شتاب ٶكٸلدەرٸ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن شىعاراتىن قازاقستاندىق اگرارلىق-ينۆەستيتسييالىق زاۋىتىنا باردى.
ٷگٸت-ناسيحات توبى پارتييانىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزگٸ تۇجىرىمدارىنا توقتالىپ, زاۋىت جۇمىسشىلارىمەن ەمٸن-ەركٸن ەڭگٸمە قۇردى. ەڭگٸمە بارىسىندا سايلاۋشىلار ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ شارىقتاپ ٶسۋٸ, جاس وتباسىلارعا بالا تۋعان سايىن مەملەكەتتەن قولداۋ كٶرسەتۋ, اۋىلدان كەلگەن جاستاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىن ايتتى.
جيىندا زەينەتكەرلەردٸڭ اۆتوبۋستا جٷرۋ اقىسى قوزعالدى. كٶكشەتاۋلىق ازامات استانا قالاسىندا پەنسيونەرلەر ٷشٸن جول جٷرۋ اقىسى تەگٸن, ال بٸزدە قارييالارىمىز اقىلى جٷرەدٸ. بۇل مەسەلەنٸڭ شەشۋ جولىن قالاي قاراستىرۋعا بولادى?, - دەپ سۇراق قويدى.
– بۇل مەسەلە تەك سٸزدەرگە نەمەسە زەينەتكەرلەرگە عانا ەمەس, جالپى قوعام ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. راسىندا بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييامىزعا سەيكەس, سونداي-اق, ۋنيتارلى مەملەكەت بولعاندىقتان بارشا ازاماتتارىمىزدىڭ ٶمٸر ساپاسى بٸردەي بولۋ كەرەك. ەگەر ناقتى جول جٷرۋ اقىسىنا كەلسەك, بۇنىڭ بارلىعى جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتٸڭ ساياساتىنا بايلانىستى. ولار كەيبٸر اۆتوپاركتەرگە سۋبسيدييا بەرەدٸ. ال, كەيبٸر ٶڭٸرلەردە سۋبسيدييا بٶلٸنبەگەندٸكتەن زەينەتكەرلەرگە, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن وتباسىلارعا نەمەسە كٶپبالالى وتباسىلار مەن وقۋشىلار اقىلى جٷرەدٸ. مۇنداي سۋبسيدييا كٶبٸنەسە ورتالىق وبلىستارعا عانا بەرٸلٸپ جٷر. مىسالى, سەمەي, رۋدنىي قالالارىنداعا اۆتوپاركتەر ٶزدەرٸنٸڭ قۇنى 150 تەڭگە بولسا, 100 تەڭگەدەن جيناپ وتىرمىز, 30 جىلدان بەرٸ بٸردە-بٸر سۋبسيدييا الماعاندارىن ايتتى اۆتوپارك باسشىلارى.
نەگٸزٸندە بۇل مەسەلەنٸ دە بٸزدٸڭ پارتييامىز بۇرىننان كٶتەرٸپ جٷر. تەمٸرتاۋدا دا بولعان بۇل پروبلەما ايتىلدى. ونى ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سكليار مىرزا قاداعالاپ جٷر. اۆتوپاركتەردٸڭ قالالىق اسسوساتسيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸمەن تٸكەلەي بايلانىستامىز. ٷكٸمەتتە ەكٸ-ٷش رەت ارنايى وتىرىستار ٶتكٸزدٸك. سونىڭ ارقاسىندا ٷكٸمەت بيۋدجەتتٸك كودەكس ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار مارشرۋتتارىنا سۋبسيدييا بٶلۋ قۇقىعىن جەرگٸلٸكتٸ ماسليحاتتار مەن ەكٸمدٸكتەرگە بەرٸپ وتىر. ول پروبلەمانى شەشۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ ماسليحاتتاردا «اقجولدىڭ» دەپۋتاتتارىن كٶبەيتۋ كەرەك, – دەدٸ ا.پەرۋاشەۆ.
كەڭەستە كٶتەرٸلگەن ٶزگە دە ۇسىنىستاردى ٷگٸت-ناسيحات توبى نازارعا الىتىندارىن جەتكٸزدٸ جەنە 19 ناۋرىز كٷنٸ «اق جول» دەمپارتيياسىن قولداۋ ٷشٸن سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸنە بارىپ, داۋىس بەرۋگە شاقىردى.
«اق جول» دەموكراتييالىق پارتيياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق شتاب مٷشەلەرٸ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەرٸن قىزىلجار جەنە كەرەكۋ ٶڭٸرلەرٸندە جالعاستىرادى.
*ماتەريالدىڭ اقىسى «اق جول» دەموكراتييالىق پارتيياسىنىڭ سايلاۋ قورىنان تٶلەندٸ.
