بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز فيلم كەيٸپكەرٸنٸڭ جالعان مەن شىندىقتى «اجىراتا» بٸلۋ قابٸلەتٸنٸڭ كەرەمەتتٸگٸ تۋرالى بولماق. ادامنىڭ «اجىراتا بٸلۋ» قابٸلەتٸ قۇندى ەرٸ ٶتە ماڭىزدى قاسيەت. جالعان مەن شىندىقتى ادامنىڭ تٷر-تۇرپاتىنا قاراپ اجىراتۋ بٸر بٶلەك, ال ونى كٶرە بٸلۋ, تٷيسٸنۋ, سەزٸنە بٸلۋدٸڭ ورنى تٸپتٸ ەرەكشە.
سونىمەن, بٸز اجىراتا بٸلۋ ٶنەرٸ تۋرالى نە بٸلەمٸز? ول بٸزگە كەرەك پە? لايىقتى تاڭداۋدى قالاي جاسايمىز? اداسپاۋدىڭ, ٶز-ٶزٸڭدٸ الداماۋدىڭ جولى قانداي? شىندىقتىڭ كريتەرييلەرٸ بار ما?
شىندىق – ول ناقتىلىق. ال, ونىڭ ماعىناسىن اشىپ, ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن شىم-شىتىرىق اعىمداردىڭ اراسىنان شىندىقتىڭ ارناسىن تابۋ مٸندەت. ول ٷشٸن تانۋدى جەنە اجىراتا بٸلۋدٸ ٷيرەنۋ لەزٸم. بٸردەن ايتايىق, شىندىق جەر بەتٸندە اشىقتان-اشىق جارقىراپ جاتقان جوق. «بٸلٸم – ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەپ, ٶتە تەرەڭنەن قامتىپ ايتىلعانىنا كٶزٸڭ جەتەدٸ. بٷگٸنگٸ اقپارات زامانىندا زامانداستارىمىزعا دا, جاس ۇرپاققا دا اۋقىمدى بٸلٸم, تەگەۋرٸندٸ كٶزقاراس قاجەتتٸگٸن قازٸر تٸپتٸ ايقىنداي تٷسكەندەيمٸز.
«اجىراتۋ» مەكتەبٸ
ادام بالاسى ٶمٸردە مىنا نەرسە «دۇرىس», ال مىنا نەرسە «بۇرىس» دەپ بٶلٸپ قاراۋعا بەيٸم. وسى «بٶلۋ» اللا تاعالانىڭ ادامزاتقا بەرگەن «اجىراتا بٸلۋ» قابٸلەتٸ. بالا كەزٸمٸزدە اتا-ەجەلەرٸمٸزدٸڭ «ونى ٸستەۋگە بولمايدى, ۇيات بولادى», «مىنانى ٸستەۋگە بولادى, ول دۇرىس» دەپ اق پەن قارانى بٶلٸپ قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وتىرۋى اجىراتا بٸلۋگە باۋلۋ مەكتەبٸ ەكەن. وسىنداي وي ورامدا دانىشپان ەل-فارابيدٸڭ: «ادام نەنٸ جەنە قالاي اجىراتاتىندىعىنىڭ مەنٸنە جەتٸپ (ەدٸسٸن بٸلٸپ), ٶمٸر بويى جاقسى مەن جاماندى ايىرار بولسا, مٸنە, سوندا عانا باقىتقا جەتەدٸ», – دەپ «ايىرا» بٸلۋ ۇعىمىنا باسىمدىق بەرۋٸ بەكەر ەمەس.
«ادام نەنٸ جەنە قالاي اجىراتاتىندىعىنىڭ مەنٸنە جەتۋٸ» ٷشٸن نە قاجەت? ەرينە, ادامنىڭ ٸس ەرەكەتٸن باسقارۋشى سۋبەكتٸ (اعىم) تۋرالى اقپارات كەرەك. اقپارات – اجىراتۋدىڭ «نەگٸزٸ». ۇزاق ۋاقىت بويى جينالعان تەجٸريبە, اقپاراتسىز «دۇرىس» نەمەسە «بۇرىس» دەپ تۇجىرىم جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان, اق پەن قارانى ايىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى – اقپارات.
ساناڭداعى ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋ ٷشٸن بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى يدەيالار اعىمىن سالعاستىرىپ, سالىستىرىپ كٶپ وقىعانمەن, راس, تەز ارادا كٶكەيٸڭ كٷيتتەگەن جايعا بٸردەن جەتە المايسىڭ. الايدا, وقۋ, توقۋ, سالىستىرۋ ارقىلى كٶزقاراسىڭا, كٶڭٸلٸڭە ٷلكەن سەنٸم ورنايدى. ال, نىق سەنٸم ورنىقتى ەرەكەتكە باستايدى. وسىلاي شىڭعا كٶتەرٸلۋ, جان-جاعىڭا, تۇتاس ٶمٸرگە سەرگەك قاراۋ قادامى باستالادى. بۇل – باعا جەتپەس ادامگەرشٸلٸك بايلىق.
مەن بەرەتٸن تۇسىمىز مىناۋ: دانىشپان, عۇلاما ەل-فارابي تاعى بٸر تۇجىرىمىندا: «ادامعا ەڭ بٸرٸنشٸ بٸلٸم (اقپارات) ەمەس تەربيە بەرٸلۋٸ كەرەك, تەربيەسٸز بەرٸلگەن بٸلٸم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى», – دەۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ نەدە?
زەيٸن سالىپ قاراساق: عالىمنىڭ تەربيە دەپ وتىرعانى اق پەن قارانى, جاقسى مەن جاماندى «اجىراتا بٸلۋ» قابٸلەتٸ. دەمەك, جاستارعا اقپارات بەرمەستەن بۇرىن «اجىراتا بٸلۋ» داعدىسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. اتا-ەجەلەرٸمٸزدٸڭ «مىناۋ بولادى», «مىناۋ بولمايدى» دەپ ەر نەرسەنٸ ەكٸگە بٶلٸپ, بالانىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرۋىنىڭ ٶزٸ «اجىراتۋ داعدىسىن» قالىپتاستىرۋ جولى بولعان.
«اجىراتۋ» ەدٸسٸ
اجىراتا بٸلۋ – اللا تاعالانىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن ەرەكشە قابٸلەتٸ. ايىرا بٸلۋ قابٸلەتٸ – كەز كەلگەن ادامدا بار قاسيەت. بٸراق, بيدايدى قاۋىزىنان بٶلٸپ الۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر ەدٸس كەرەك. «مەنٸ الدا» فيلمٸندەگٸدەي ادامنىڭ فيزيوگنوميكاسى تۋرالى بٸلٸمنٸڭ ٶزٸ تولىق اجىراتۋعا جەتكٸلٸكسٸز. ونىڭ دا سەبەپتەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. فيزيوگنوميكا تۋرالى عىلىم اجىراتۋعا قاجەتتٸ 60-70% عانا اقپارات. سونىمەن قاتار, ول تەورييا ەردايىم جۇمىس جاساي بەرمەۋٸ دە مٷمكٸن. سوندىقتان, اجىراتۋ ەدٸسٸن مەڭگەرۋ ٷشٸن تٶمەندەگٸ مىنا عىلىمي ۇعىمداردىڭ ماڭىزى زور. ولار:
- باقىلاۋ
- ٶلشەۋ
- انالوگييا
- تالداۋ
- سينتەز
بۇل ايتىلعان باسىمدىقتار – تەك عىلىمي ەدٸستەر جٷيەسٸ. عىلىمي زەرتتەۋ ەدٸستەرٸمەن قوسا ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق تەرەڭدٸگٸ مەن كەمەلدٸگٸن تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ولار:
- تۇتاس قابىلداۋ
- ايقىن تٷسٸنۋ
- تەرەڭ تٷيسٸنۋ
قوعامدا ھەم اعىمدار اراسىندا بولىپ جاتقان پروتسەسستەردٸ تانىپ-تٷسٸنۋگە, دۇرىس اجىراتۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن باسىمدىقتار بار. ولار:
- ويلاۋ ستەرەوتيپٸ
- بٸرجاقتىلىق جەنە سىننىڭ جوقتىعى
- بٸلٸمنٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ
- ەموتسييانالدىق تەۋەلدٸلٸك جەنە تۇراقسىزدىق
اجىراتا بٸلۋدٸ ٷيرەنۋ ەشقاشان كەش بولمايدى. ەسٸرەسە, جاستار دٸن مەن اعىمنىڭ اراجٸگٸن اجىراتا بٸلۋٸ ٶتە ماڭىزدى.
«ەل-فۋرقان» دەگەنٸمٸز نە?
قاسيەتتٸ قۇراندا «ەل-فۋرقان» دەگەن سٷرە بار. ماعىناسى اجىراتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, «اجىراتۋ» ۇعىمىنا تۇتاس بٸر سٷرە ارنالعان. قۇراندا «اجىراتۋ» ۇعىمىنا مەن بەرٸلۋٸ بەكەر ەمەس. بٷگٸندە ساراپشىلار مەن عالىمدار يسلام ەلەمٸنٸڭ كٷيرەۋ سەبەبٸ تۋرالى عىلىمي بولجامدار جاساپ, تٷرلٸ ۋەجدەر ايتۋدا. سونىڭ بٸر سەبەبٸ: «ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸ تٶمەن, بٸلٸم-عىلىم جولىندا ارتتا قالدى», – دەيدٸ.
مەسەلەن: ستاتيستيكا بويىنشا يراك مەملەكەتٸنٸڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸ 2013 جىلدىڭ دەرەگٸ بويىنشا ەيەلدەر 80.57%, ەركەكتەر 83.26% ساۋاتتى. ليۆييا ەلٸ 2013 جىلدىڭ ستاتيستيكا بويىنشا ەيەلدەر 99.90%, ەركەكتەر 99.96% ساۋاتتى. ال, سيرييادا ەيەلدەر 73.6%, ەركەكتەر 86% ساۋاتتى ەكەن. ەرينە, بۇل ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸمەن سالىستىرمالى دەرەك. سوندىقتان, يسلام ەلدەرٸ حات تانىپ, جازۋ جازا الامايدى دەۋگە بولمايدى.
يسلام ەلەمٸنٸڭ ساياسيلانعان حاوس ورتالىعىندا قالۋىنىڭ بٸرەگەي سەبەبٸ قۇراندا باياندالعان «اجىراتۋ» ۇعىمىنان ايىرىلىپ قالۋى. ەڭ ٷلكەن كٷنە – قوعامدا, عالامدا بولىپ جاتقان پروتسەسستەردٸ اجىراتا الماي, ٶزٸڭدٸ دە, ٶزگەنٸ دە سەرگەلدەڭگە سالىپ اداستىرۋ. اعىمنىڭ جەتەگٸندە جٷرگەن ادام ٶز ۇستانىمىنان باسقانى مويىندامايدى. جالپى, تانىم-تٷسٸنٸگٸ تار شەڭبەرلٸ ادام دٷنيەدە بولىپ جاتقان قۇبىلىس, تٸرشٸلٸك ەرەكەتتەرٸن دۇرىس اڭداپ, بايىپتاۋعا كەلگەندە ٶتە كەندەلٸك تانىتادى. بۇل – كەمدٸك. بۇل – بارىپ تۇرعان قورلىق.
زاماناعا تٷيٸن ايتۋ – اللا تاعالانىڭ ادامزات بويىنا دارىتقان «اجىراتۋ» قابٸلەتٸنە ٷڭٸلۋ ەكەنٸن اڭعاردىق. ۋاقىتقا ساي بەرٸ ٶزگەرٸپ سالا بەرەتٸنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. ول مٸن ەمەس, ەرينە. مٸن – سونى اجىراتا الماۋ.
اللا تاعالا «ەل-فۋرقان» سٷرەسٸنٸڭ, 1-شٸ اياتىندا: «ەلەمدەرگە ەسكەرتۋشٸ بولۋى ٷشٸن قۇلىنا (اقيقات پەن جالعاندى) اجىراتۋشىنى تٷسٸرگەن, ول (اللا) ۇلىق بەرەكەلٸ!» – دەپ باياندايدى. اللا تاعالا قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمنٸڭ ٶزٸن جاقسىلىق پەن جاماندىقتى, اق پەن قارانى, شىندىق پەن جالعاندى اجىراتۋشى (فۋرقان) دەپ اتاعان. «ەل-فۋرقان» (اجىراتۋشى) – قۇراننىڭ ەڭ كەڭ تارالعان جەنە مۇسىلمان ەلەمٸنە مەلٸم اتى. ونىڭ كٷللٸ مازمۇنى, سايىپ كەلگەندە, «اقيقات كەلدٸ دە, ٶتٸرٸك سەيٸلدٸ; جالعاننىڭ ٶمٸرٸ ۇزاق ەمەس» دەگەندٸ دەلەلدەيدٸ.
«جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ»
كەز كەلگەن اعىمدى ماتريتسا دەيتٸن بولساق (ماتريتسا دەگەنٸمٸز – جاساندى جٷيە. ال اعىمدار – ۇزاق ۋاقىت بويى پروگراممالانىپ, قولدان كودتالعان جٷيە), ماتريتسانىڭ (اعىم) تابيعاتى مەن ماقساتى – اداستىرۋ, شىندىقتى ايقىن كٶرسەتپەۋ, بٷركەمەلەۋ. ول – سول ٷشٸن جاسالعان. ماتريتسادان شىعۋدىڭ جولى – «اجىراتۋ». باسقا جولى جوق. ەندٸ, اعىمنىڭ قۇرىلىمىن, ونداعى اقپاراتتاردىڭ ورنالاسۋ تەرتٸبٸن, جٷيەسٸن بٸلمەيٸنشە, ودان شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. ال اعىمنىڭ قۇرىلىمىن بٸلمەگەن ادامنىڭ قوعامعا, ادامدارعا دەگەن ەرەكەتٸن قالاي بولجاۋعا بولادى? ياكي, اجىراتا بٸلگەن ادام اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتەر مە ەدٸ?
حەكٸم ابايدىڭ: «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ, بٸرٸ قان, بٸرٸ ماي بولدى ەندٸ ەكٸ ۇرتىڭ», – دەپ ساناسىن سارقىپ, ۋايىم شەگۋٸنٸڭ بٸر عانا سەبەبٸ بار. سٸز قاشان سوڭعى رەت سانالى, دەگدار ادام رەتٸندە دٷنيەنٸڭ اق-قاراسىن «اجىراتۋعا» تىرىسىپ كٶردٸڭٸز?
ەسەت بەكتۇر, قمدب باسپاسٶز بٶلٸمٸنٸڭ باس مامانى
