Dalanews.kz قايراتكەردٸڭ مەملەكەتتٸك ھەم قوعامدىق قىزمەتٸن تالداپ, تارازىلاعان ساياساتكەر نەۋبات قاليەۆتٸڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
مارات وسپانوۆتىڭ ساياسي كەلبەتٸ قانداي, ساياساتكەرلٸگٸ نەدە ? ول بٸزگە نەسٸمەن تاعىلىمدى جەنە قۇندى?
بٸرٸنشٸدەن, ول تەرەڭ مەملەكەتشٸل ساياساتكەر. ول قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ قاز تۇرىپ قالىپتاسۋىنىڭ باسى-قاسىندا بولدى, نەبٸر تاعدىرلى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا كٶپ كٷش سالدى.
وسى رەتتە وسپانوۆ تٶراعالىق ەتكەن 1996-1999 جىلدارى مەجٸلٸس قابىلداعان 242 زاڭنىڭ قاتارىندا 7 كودەكس, ونىڭ ٸشٸندە ازاماتتىق (ەرەكشە بٶلٸم), قىلمىستىق, قىلمىستىق ٸس جٷرگٸزۋ, قىلمىستىق اتقارۋ, ازاماتتىق ٸس جٷرگٸزۋ كودەكستەرٸ, «بيۋدجەت جٷيەسٸ تۋرالى», «مەملەكەتتٸك باج تۋرالى», «بانكروتتىق تۋرالى», «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ تۋرالى», «بٸلٸم تۋرالى», «مەدەنيەت تۋرالى», «ساياسي پارتييالار تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸلدەر تۋرالى», «مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى», «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس تۋرالى», «ديپلوماتييالىق قىزمەت تۋرالى» تەرٸزدٸ مەملەكەت دامۋىنىڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸ مەن ساياسي-ەكونوميكالىق ٸرگەتاسىن نىعايتۋعا باعىتتالعان زاڭ جٷيەسٸ جاسالدى.
پارلامەنت وسىلايشا, ٶزٸنٸڭ زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتٸ ارقىلى جٷيە قۇراۋشىلىق, جٷيە جاساۋشىلىق ميسسييا اتقاردى. بۇنىڭ بارلىعىندا م.وسپانوۆتىڭ قولتاڭباسى, سىندارلى, ۇلان-عايىر ۇيىمداستىرۋشىلىق, ساياسي مەمٸلەگەرلٸك جەنە ٸلكٸمدٸ ٷيلەستٸرۋشٸلٸك قىزمەتٸ تۇردى.
ەكٸنشٸدەن, م.وسپانوۆتا ٷلكەن دەڭگەيدەگٸ ساياساتكەرگە قاجەتتٸ قوعام دامۋىنىڭ ٶتكٸر ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸن تالداپ, سارالاپ, جيناقتاپ, ولاردى حالىقتىڭ ەرتٷرلٸ توپتارىنىڭ مٷددەلەرٸن بەينەلەي جەنە كٶرسەتە بٸلۋ ستراتەگييالىق-باعدارلاماشىلدىق قاسيەتتەر بولدى.
ونىڭ بۇل قاسيەتتەرٸ 1999 جىلعى پارلامەنت سايلاۋىندا «وتان» پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىن جاساۋدا ەرەكشە كٶرٸندٸ.
ٷشٸنشٸدەن, م.وسپانوۆ دەموكرات-پارلامەنتاريي ەدٸ. ونىڭ «پارلامەنت – دەموكراتييانىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ» دەگەن تۇجىرىمى ونىڭ قوعام ٶمٸرٸندەگٸ پارلامەنتتٸڭ ورنى تۋرالى پرينتسيپتٸ ۇستانىمى ەدٸ.
م.وسپانوۆ پارلامەنتتٸ, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىن دەموكراتييا مەن حالىق بيلٸگٸنٸڭ تٸرەگٸ, قاينار كٶزٸ دەپ باعالادى.
«پارلامەنت قوعامنىڭ ساياسي توپتاسۋىنىڭ, ونىڭ جەتەكشٸ كٷشتەرٸنٸڭ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ...پالاتا تٶراعاسى رەتٸندە مەن ساياسي تۇراقتىلىق پەن دەموكراتيچنىي ەكونوميكا مەن ساياساتتا ادام مٷددەلەرٸنە تەرٸس ىقپال ەتەتٸن ەرەجەلەرگە جول بەرمەۋ ارقىلى دامىتۋدىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق ەزٸرلٸك جولىن جٷرگٸزۋٸن عانا تاڭداپ الامىن.
بايىپتىلىققا, ديالوگقا, ەرٸپتەستٸككە جەنە مەمٸلەلٸكتٸڭ قاجەتتٸلٸگٸنە نەگٸزدەلگەن ساياساتتاعى تسەنتريزم مەن ٷشٸن بٸردەن-بٸر دۇرىس يدەيالىق-ساياسي تۇعىرناما ەرٸ پراكتيكالىق ساياسات نىسانى بولۋعا تيٸس» – دەپ ساياساتكەر اعىنان جارىلادى.
ول پارلامەنتتٸ ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل تٸرشٸلٸگٸن رەتتەيتٸن ساپالى زاڭداردى شىعارۋدىڭ بەدەلدٸ ورتالىعىنا اينالدىرۋدى ٶزٸنٸڭ دەپۋتاتتىق, سپيكەرلٸك قىزمەتٸنٸڭ باستى ماقساتى جەنە مەنٸ دەپ تٷسٸندٸ.
جەنە بۇل رەتتە كٶپ نەرسەگە قول جەتكٸزدٸ. ونىڭ پارلامەنت, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى تۋرالى تاماشا ويلارى, پٸكٸرلەرٸ, باستامالارى ٶتە كٶپ ەدٸ. ول 1995 جىلعى كونستيتۋتسيياعا سەيكەس ەلدە پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانى ەنگٸزٸلگەننەن كەيٸن دە پارلامەنت, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى بەدەلٸن ساقتاۋ, نىعايتۋ ٸسٸندە بٸر قاراعاندا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن كٶپ جۇمىس تىندىرعان بٸردەن-بٸر سپيكەر دەسەم اقيقاتتان الىستاماي, تٸپتٸ ەدٸلٸن ايتتىم دەپ ەسەپتەيمٸن.
م.وسپانوۆ ەسٸمٸ حالىق جادىندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ەڭ بەدەلدٸ تٶراعاسى رەتٸندە ساقتالىپ كەلەدٸ. ول قازاقستان ٷكٸمەتٸ باسشىلارىنىڭ دا بٸلگٸر دە ەدٸل وپپونەنتٸ ەدٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, م.وسپانوۆتىڭ مەجٸلٸس سپيكەرٸ رەتٸندەگٸ باستى قاسيەتٸ پارلامەنت دەموكراتييا مەن جارييالىلىقتىڭ ەلدەگٸ باستى تٸرەگٸ مەن ٷلگٸسٸ دەپ تٷسٸنٸپ, زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸ مەن سول كەزەڭدەگٸ ەل دامۋىنداعى كٷردەلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى تالقىلاۋ كەزٸندە كەڭ دە اشىق پٸكٸرتالاسىن قامتاماسىز ەتٸپ, بٸرٸ-بٸرٸنە قاراما-قارسى پٸكٸرلەردٸڭ ايتى- لىپ, تىڭدالىپ, تالقى تەزٸنە تٷسۋٸنە جاعداي جاساپ, باعىتتاپ وتىردى.
مەجٸلٸس تٶراعاسى زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸندەگٸ, ەر جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸ بەكٸتۋ مەن ورىندالۋ ەسەبٸ جٶنٸندەگٸ پارلامەنتتٸڭ باستى ەرٸپتەسٸ ٷكٸمەتپەن اراقاتىناستىڭ پرينتسيپتٸ, جوعارى تالاپكەرشٸلٸك جاعدايىندا بولۋىنا جەتٸستٸ.
بۇل مەسەلەلەردە م.وسپانوۆ ەر كەز بيٸكتە بولدى, سارابدال ساياساتكەر-ستراتەگ رەتٸندە كٶرٸندٸ.
سول كٷردەلٸ تاريحي كەزەڭدەگٸ ەلدەگٸ شەتٸن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالدى ناقتى باعالاۋدا, ونداعى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ ماكروەكونوميكالىق جولدارىن, ونىڭ زاڭنامالىق نەگٸزدەرٸن نىعايتۋدا قانداي زاڭداردىڭ باسىمدىعى مەن قاجەتتٸگٸن بٸلۋٸ, جالپى ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸ جٶنٸنەن مارات تۇردىبەكۇلى, بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, ٷكٸمەت باسشىسى مەن ونىڭ ورىنباسارلارىنان كٶش ٸلگەرٸ, جوعارى تۇردى.
مۇنى سول ۋاقىتتاعى ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ دە مويىندايتىن. سول كەزدەگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك كٸرٸس مينيسترٸ 3.كەكٸمجانوۆ بىلاي دەيدٸ: «مەنٸڭ جەكە ٶزٸم ٷشٸن تٷيگەنٸم: مارات تۇردىبەكۇلىنا تەن قاسيەتتەر پوزيتسيياسىنىڭ دۇرىستىعى, كٶزقاراستارىنىڭ دۇرىستىعى جەنە ٶمٸر سالتىنىڭ دۇرىستىعى» [3,118].
م.وسپانوۆ باسقارعان مەجٸلٸسپەن ەرٸپتەستٸك سول كەزدەگٸ ن.بالعىمباەۆ باسقارعان ٷكٸمەت ٷشٸن ناعىز ساياسي سىن مەكتەبٸ بولدى.
ونىڭ ٷستٸنە, ماكروەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ تۋراسىندا مەجٸلٸس تٶراعاسىنىڭ دەربەس, بالامالى باعدارلاماسىنىڭ بولۋى ن.بالعىمباەۆ كابينەتٸندەگٸ, ەسٸرەسە ەكونوميكالىق-قارجى بلوگىنداعى كادرلاردىڭ ٸسٸنە ەرەكشە تالاپ احۋالىن تۋدىرىپ, ولاردىڭ پارلامەنتشٸلەر پٸكٸرٸمەن ٷنەمٸ ەسەپتەسۋٸنە زور ىقپال ەتەتٸن.
ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق قيىندىقتار الدىندا دەرمەنسٸز, «جەڭٸل سالماقتى», ەلسٸز, تىم شامدانعىش, «اشۋشاڭ» ٷكٸمەتتٸ م.وسپانوۆ كونستيتۋتسييالىق نورمالارعا جەنە پارلامەنتتٸك دەموكراتييالىق رەسٸمدەرگە سەيكەس, پارلامەنتتٸڭ سەنٸمسٸزدٸك كٶرسەتۋٸ ارقىلى وتستاۆكاعا كەتۋگە تيٸس دەگەن قورىتىندىعى كەلدٸ.
جەنە ول پٸكٸرٸن باسپاسٶزدە اشىق جازدى. بۇل دا ونىڭ اشىق, پرينتسيپتٸ ساياساتكەر ەكەندٸگٸنٸڭ تاعى بٸر دەلەلٸ.
بەسٸنشٸدەن, م.وسپانوۆتا قازٸرگٸ زامانعى ساياساتكەرگە مەيلٸنشە قاجەت يننوۆاتسييالىق قاسيەت, ياعني ٷنەمٸ ٸزدەنٸستە بولۋ, قوعام دامۋىنىڭ پەرسپەكتيۆاسى تۋرالى ٶز پوزيتسيياسى مەن باعدارلاماسىن ٷنەمٸ ساراپتاپ, جەتٸلدٸرۋ قاسيەتٸ مولىنان بار ەدٸ.
ونىڭ ەكونوميست-عالىم رەتٸندەگٸ ەلدٸڭ دامۋ' بولاشاعىنا, 1998-1999 جىلدارداعى ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋ, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ تىڭ يدەيالارى «تۇراقتاندىرۋدان ٶسۋگە قاراي (1999-2005 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق باعدارلاما)» باعدارلاماسىندا جيناقتالدى. ونى ٶز اتىنان پرەزيدەنت پەن ٷكٸمەتكە ۇسىندى.
م.وسپانوۆتىڭ تٶل باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدىلىعى, ٶز ۋاقىتىندا جاسالعاندىعى, ونىڭ تٷپتەپ كەلگەندە, 1999 جىلدىڭ كٷزٸندە جاڭادان قۇرىلعان ق.توقاەۆ باسقارعان ٷكٸمەتتٸڭ ورتا مەرزٸمدٸك ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ستراتەگيياسىنىڭ نەگٸزٸنە اينالعاندىعى عىلىمي ەدەبيەتتە جان-جاقتى ايتىلعان.
م.وسپانوۆتىڭ سول باعدارلاماسىنىڭ كەيبٸر يدەيالارى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماڭىزدى, ٶمٸرشەڭ. بٷگٸنگٸ تەرەڭ داعدارىستان شىعۋ ٷشٸن باعدارلامانىڭ, ەسٸرەسە سالىق, اقشا-قارجى, بيۋدجەت ساياساتى تۋرالى بٶلٸمدەرٸنٸڭ كٶپتەگەن ناقتى, قۇندى ويلارىنا تاعى بٸر نازار اۋدارىپ, بٷگٸندە وعان سٷيەنۋگە بولادى دەل ەسەپتەيمٸز.
م.وسپانوۆتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ كەڭدٸگٸن, مەملەكەت, ونىڭ باسقارۋ جٷيەسٸ الدىنداعى پروبلەمالاردىڭ اۋقىمى مەن تابيعاتىن بٸلۋٸ دەڭگەيٸن وسى باعدارلامانىڭ «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس» دەپ اتالاتىن تاراۋىنداعى مىناداي ناقتى ۇسىنىستارىنان كٶرۋگە بولادى:
- كەسٸپكەرلەر مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن چينوۆنيكتەردٸڭ قىسىمى مەن جەمقورلىعىنان قورعاۋ جەنە ونى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكٸتۋ;
- سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستە نازاردى ەڭ الدىمەن, ەلدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن جالپىۇلتتىق مٷددەلەرٸنە نەعۇرلىم زور قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن كۇقىق قورعاۋ, سوت, ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارى قىزمەتٸنە, قارجى سالاسىنا (بانكتەر, سالىق كىزمەتٸ مەن پوليتسيياسى, رەسپۋبليكالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ قارجى ورگاندارى), كەدەن قىزمەتٸ, مەملەكەتتٸك مٷلٸكتٸ باسقارۋ, جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ ساتۋ-ساتىپ الۋ سالالارىنا اۋدارۋ [4].
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە دەل وسى سالالاردا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەستٸڭ ەڭ ٶتكٸر, ەڭ كٷردەلٸ مەسەلە بولىپ, ەزٸرشە ولاردىڭ اسقىنعاندىعى, تەرەڭدٸگٸ, سىبايلاستىعى سونداي, ول جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە ٶسٸپ, ونى ەڭسەرۋ, ونىمەن كٷرەس جالپىمەملەكەتتٸك پروبلەماعا اينالدى.
التىنشىدان, ول جارييا, اشىق ساياساتكەر ەدٸ.
ول جارييالىلىقتى, حالىقپەن اشىق سٶيلەسۋدٸ ٶز تٸرشٸلٸگٸنٸڭ باستى ەرەجەسٸ, ساياساتكەرگە قويىلار باستى تالاپ دەپ تانىدى. م.وسپانوۆ ٷشٸن بۇقارالىق اپپارات قۇرالدارى دەموكراتييا مەن پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ەڭ بەدەلدٸ, ەلەۋەتتٸ ەرٸپتەسٸ بولدى.
قاي ۋاقىتتا دا ەڭ بٸر كٷردەلٸ, قىم-قيعاش, داۋلى دا تارتىستى مەسەلەلەردە باق قۇرالدارى ٶكٸلدەرٸمەن پٸكٸر الىسۋدان تارتىنبايتىن. ٶز پٸكٸرٸن اشىق, تۋرا, باتىل ايتاتىن. باق ٶكٸلدەرٸمەن بٸرلەسكەن جۇمىستان ٷلكەن قاناعات, لەززات الاتىن.
م.وسپانوۆ دٷنيەدەن ٶتكەندە «جاس الاش» باسىلىمىنىڭ رەداكتسييا ۇجىمى ٶز ويلارىن بىلاي تۇجىرىمداعان ەدٸ:
«ٶمٸر بويى ٶزٸن-ٶزٸ جەتٸلدٸرٸپ, شىڭداپ, الدى-ارتىن ەكشەپ, زامانىنان قالماي, قاجىماي, تالماي جٷرەتٸن ادامدار بولادى. وسپانوۆ وسىنداي ەدٸ. ول ەلدەكٸمدەي بٶستەكٸ سٶز بەن پەتۋاسىز پٸكٸرگە بوي الدىرماي, نىسانالى ٶمٸر سٷرۋگە, بٸر ماقساتقا جەتۋگە تالپىنىپ, سول جولدا ويىن اشىق ايتا الاتىن, كٸم-كٸممەن دە ەركٸن ديالوگقا باراتىن سۇڭعىلا ساياساتكەر بولاتىن».
بۇل ونىڭ ساياساتكەرلٸك كەلبەتٸنە بٷكٸل ەل جۋرناليستەرٸ قاۋىمىنىڭ اتىنان دا بەرٸلگەن باعا دەسەك, شىندىققا قايشى كەلمەسپٸز.
ساياسي ارەناعا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ, دوتسەنتٸ قىزمەتٸنەن كەلگەن م.وسپانوۆ جاستار مەن ستۋدەنتتەردٸڭ پوزيتسيياسىنىڭ قوعام ٷشٸن تاعدىرلى ماڭىزىن قوعامتانۋشى رەتٸندە تەرەڭنەن تٷسٸندٸ. سوندىقتان ستۋدەنتتەرمەن جۇمىسقا, ولارمەن پارلامەنتارييلەردٸڭ ەلسٸن-ەلسٸن كەزدەسۋٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلدٸ.
پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ وتىرىس زالىنان ون شاقتى ورىننىڭ ستۋدەنتتەر ٷشٸن بٶلٸنۋٸنە, ولاردىڭ ەركٸن كەلۋٸنە جول اشتى.
جەتٸنشٸدەن, م.وسپانوۆ سىندارلى, ناقتى ۇسىنىستار مەن ٸستٸڭ ادامى ەدٸ.
ول پوپۋليزم مەن دەماگوگييادان بويىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىستى. وعان ساياساتتاعى سىندارلى ويلاۋ مەن ەرەكەت تابيعي جاقىن ەدٸ.
ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك, ساياسي جاھاندانۋ جاعدايىنداعى دامۋىندا ٶتپەلٸ قوعام كەزەڭٸنە اۋىسىپ, ەل بولاشاعىن, ەسٸرەسە ونىڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك دامۋىن باعدارلاۋدا مٷلدەم جاڭا مٸندەتتەر تۇردى.
ٸرگەلٸ تەورييالىق بٸلٸمٸ بار م.وسپانوۆ XII سايلانعان جوعارعى كەڭەستٸڭ وسى سالاداعى باستى تەورەتيكتەرٸنٸڭ, ونىڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
پارلامەنتتٸك سايلاۋدىڭ نە بٸر ٶتكەلەك-قيىندىقتارىنان ٶتكەن م.وسپانوۆتىڭ سۇڭعىلا ساياساتكەرلٸك, حاريزمالىق ٷزدٸك قاسيەتتەرٸ مىڭداعان سايلاۋشىنىڭ كٶڭٸل كٷيٸن, تالعامىن دەل تاپقان تالعامپازدىعى, مەمٸلەگەرلٸك شەبەرلٸگٸ اسا تارتىستى ٶتكەن 1999 جىلدىڭ كٷزٸندەگٸ پارلامەنتتٸك سايلاۋدا جارقىراي كٶرٸندٸ. پارتييالىق تٸزٸممەن العاش رەت ٶتكەن سايلاۋدا ەڭ كٶپ داۋىسقا يە بولعان «وتان» پارتيياسى بۇل سايلاۋداعى تابىسى كٶپ رەتتە م.وسپانوۆتىڭ حاريزمالىق بەدەلٸنە, ينتەللەكتۋالدىق ەلەۋەتٸنە بايلانىستى دا بولدى دەسەك, تاريحي اقيقاتقا قايشى كەلمەسپٸز.
نەۋبات قاليەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى
