ماعاۋيننٸڭ قازاسى نەنٸ ۇقتىردى?

ماعاۋيننٸڭ قازاسى نەنٸ ۇقتىردى?
instagram.com/qasymkitap
ايتىسكەر اقىن, تەلٸمگەر مۇحامەدجان تازابەك جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ قازاسى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.   ول ماعاۋيننٸڭ قازاسى نەنٸ ۇقتىرعانىن جازدى.
ايتىسكەر اقىن, تەلٸمگەر مۇحامەدجان تازابەك جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننٸڭ قازاسى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
 
ول ماعاۋيننٸڭ قازاسى نەنٸ ۇقتىرعانىن جازدى. 
"ٷش كٷننەن بەرٸ ٷش نەرسە ويىما ورالا بەردٸ. جٷرەكتە ساقتاماي, جۇرتپەن بٶلٸسكەندٸ جٶن كٶردٸم… 1 - ۇلى ادامداردى اللا ۇلى عىپ جاراتادى. جاقسى ما, جامان با, عالىم با, زالىم با, زييالى ما, زيياندى ما - ۇلى ادام بەرٸبٸر تاريحتا ۇلى بوپ قالا بەرەدٸ. ٸرٸلەردٸڭ ٸرٸ بوپ, مىقتىلاردىڭ مىقتى بوپ قالۋىنىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸ - ماقساتىنا ادال بوپ, پرينتسيپٸنەن قايتپاۋىندا. بٸزدٸڭ جاقسى بولساق تا, جامان بولساق تا ۇساق بولۋىمىزدىڭ, كٶپ نەرسە تىندىرا الماۋىمىزدىڭ ەڭ ٷلكەن سەبەبٸ - ماقساتىمىز ايقىن ەمەس, پرينتسيپتەرٸمٸزدەن دە سەت سايىن تايقىپ كەتۋٸمٸزدە… ماعاۋين اتامىز كەشە دە, بٷگٸن دە ماقساتىن بەلگٸلەپ العان سوڭ پرينتسيپٸنەن بٸر تايعان جوق. بٸز دە سونداي بولساق, بٸراز جەرگە بارار ەدٸك", دەيدٸ مۇحامەدجان تازابەك. 
 
تازابەكتٸڭ سٶزٸنشە, ەكٸنشٸدەن, مۇحتار ماعاۋين ٶز شىندىعىمەن ٶمٸر سٷردٸ.
"جاستاۋ كەزٸندە قازاقتى سٷيگەن شىعار. كەيٸن بٸزدەن باس تارتى. بٸرازىمىزدان جيٸركەندٸ. قازاقتىڭ جازۋشىسى ەمەس, ەلەمنٸڭ ويشىلى ەكەنٸن تٷسٸندٸ. قازاقتىڭ ۇلىسى ەمەس, ادامزاتتىڭ ٸرٸسٸ ەكەنٸنە سەندٸ. اقىرىندا بٸزگە ٷش تالاق ايتىپ, قايىرىلماي كەتتٸ… جارىسا ماقتاپ, جابىلا تەڭەۋ ٸزدەپ, قان-سورپامىز شىعىپ جاتىر. ول ماعاۋينعا كٶك تيىنعا دا كەرەك ەمەس. ول ماقتاماسا, ماقتانباسا جٷرە المايتىن قازاق قوعامى ٷشٸن, اينالامىز ٷشٸن ايتىلىپ جاتقان ەدەتتەگٸ ەڭگٸمەمٸز عانا… سەبەبٸ, ول بٸزدەن باسىن الىپ قاشتى, كٶبٸمٸزدٸ مەنسٸنبەدٸ, بٸرازىمىزدان قۇسقىسى كەلدٸ. شىندىعى سول. بٸز مويىنداعىمىز كەلمەيدٸ. ارسالاڭدايمىز. اناسىنا جابىسقان تاستاندى بالاداي جەۋتەڭدەپ, ەتەگٸنە جابىسامىز. ول كٶزٸنە دە ٸلگەن جوق. شىعارمالارىن وقيمىز, تامسانامىز. بٸز ٷشٸن جازعانداي مەيٸرلەنەمٸز. بٸز ٷشٸن جازعان جوق. ٶزٸ ٷشٸن جازدى. ول تاريحتاعى شىن قازاقتى, تەكتٸ تٷرٸكتٸ, بەكزات بولمىستى اڭسادى. بٷگٸنگٸلەردەن تٷڭٸلدٸ. بٸزدەن قاشتى. بٸزدٸ ايادى.
 
ول اسا تالانتتى, ايىرىقشا اقىلدى, ەرەكشە ەڭبەكقور ادام. ٶزٸنٸڭ باعاسىن بٸلدٸ. بٸزدٸڭ “بويى بۇلعاڭ, سٶزٸ جىلماڭ” ورتامىزدان بەزٸپ جوعالدى. جۋىق ارادا تٷزەلمەسٸمٸزدٸ سەزٸپ, سٷيەگٸن دە سيپاتپادى, جانازاسىنا دا تۇرعىزبادى. بٸز بولساق, ەلٸ سول - قىرىققا بٶلٸنٸپ, قۇرىققا تالاسىپ, ٶسەكپەن تاڭ اتىرىپ, كەسەكپەن كٶك جەلكەدەن ۇرىپ, اياقتان شالىپ, سٷرٸنگەنگە كٷلٸپ, ۇرلىقپەن نان جەپ, زورلىقپەن ەر بوپ, تۇلعانى تٷتٸپ, ساۋ ادام قالدىرماي, بٸتٸرگەن تٷك جوق, كٷندٸز-تٷن كٷپٸنٸپ, كٷن ٶتكٸزٸپ جاتىرمىز… ارامىزدان شىققان از-كەم ٸرٸلەر ارقاسىن بەرٸپ كەتٸپ جاتىر. بٸز تٷزەلمەك تٷگٸلٸ نە بوپ جاتقانىن دا تٷسٸنبەي ەۋرەمٸز. بٸز كٸسٸلٸككە قايتپاساق, ىنتىماققا ۇيىماساق, تٸلٸمٸزدٸ باقپاساق, كٶپ نەرسەدەن ايىرىلۋ ٷستٸندەمٸز. مىقتىلار بٸزبەن بٸرگە بولماق تٷگٸلٸ, بٸر زيراتتا جاتقىسى كەلمەي جاتىرقاۋدا. ويلاناتىن, تولعاناتىن جاعداي بۇل, بەۋ, تويشىل, ساۋىقشىل, سٶزۋار قازاق…!", دەيدٸ ايتىسكەر اقىن. 
3 - ماعاۋين ٶلٸمٸ, ەلدٸڭ وعان دەگەن ماحابباتى نەنٸ ۇقتىردى?
 
"كٶپ ادامنىڭ وسىنداي تاعدىرعا ريزا ەكەنٸن, سوڭعى شەشٸمدەرٸنە قۇرمەتپەن قارايتىنىن بٸلدٸردٸ.
ياعني, ماعاۋين تۇلعاسى - قازٸرگٸ كٶپ قازاقتىڭ اڭساعان مودەلٸ. وسىنداي بولسام عوي دەگەن ارمانىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. دەمەك, كٶپ قازاق ٶز ٸسٸنٸڭ مايتالمانى بولعاندى قالايدى, ۇلتتىق تاقىرىپتاردا جٷرگەندٸ دۇرىس سانايدى, شەتەلدە تۇرعاندى اڭسايدى, جات جەردە جان تاپسىرىپ, سوندا جەرلەنۋگە دە كەت ەرٸ ەمەس… راسىندا سولاي بولسا, “ەر تۋعان جەرٸنە” دەگەن دە ماقالدىڭ مازمۇنى اۋىسا باستادى دەگەن سٶز. بۇرىنعى ٸرٸ قازاقتاردىڭ ٶلٸمٸ, جەرلەنگەن جەرٸنٸڭ ٶزٸ - ماعىنا ارقالاپ, ٷلكەن ميسسييا اتقارىپ تۇراتىن.
“تٶلە بي تاشكەنگە جەرلەنۋٸن قالاپتى, ۇرپاعىنا ەلدەنەنٸ ۇقتىرۋ ٷشٸن…”. ەسەت باتىر: “باسىمدى قۇبىلاعا قاراتقانمەن, اياعىم كٶرشٸ ەلگە قاراسىن. ەڭ بولماسا تابانىممەن شەكارانى تٸرەپ جاتايىن” دەپتٸ, دەگەندەي ەڭگٸمەلەر كٶپ ايتىلاتىن. ال, ماعاۋين اتامىز اقش قا جەرلەنۋٸمەن نە ۇقتىرعىسى كەلدٸ ەكەن?! تۋعان جەر, اتامەكەن دەگەن ۇعىمدار كەڭەيٸپ, باسقا مازمۇن الا باستادى ما? ەلدە, قۋ دٷنيەنٸڭ قۇبىلاسى باتىس بوپ, “امان قالام دەسەڭ الاڭدايتىن باعىتىڭ وسى جاق بولسىن” دەگەن اتامىزدىڭ يشاراسى ما ەكەن?! بەلكٸم, تۇعىرىنان الىستاپ, تۋعانىنان جىراقتاپ, باس قامىن ارتىق قويعان تويىمسىز نەپسٸنٸڭ جازاسى ما?! نە بولعاندا دا دٷنيەنٸڭ ديدارى ٶزگەردٸ. قۇندىلىقتار دا قىرىق قۇبىلدى. باتىس بٸلگەنٸن جاساپ, شىعىس شىندىعىن جوعالتىپ, ادامزات توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر… تٷيەنٸ جەل شايقاسا, ەشكٸنٸ كٶكتەن ٸزدە! ەلەم ەبٸرجٸپ جاتقاندا بٸز نە بولامىز?!
 
بٸز ماعاۋيندى ماقتاۋمەن ەۋرە بوپ جاتىرمىز, ال, ول بٸزدٸڭ ماقتاۋ تٷگٸلٸ جوقتاۋىمىزدى كەرەك قىلماي, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا مەڭگٸلٸككە ماڭداي تٸرەدٸ. كٸمدٸكٸ دۇرىس? جالباقتاپ جابىسىپ جاتقان بٸزدٸكٸ مە, قاشىپ جٷرٸپ, قابٸرٸن اۋلاق قازعان اتامٸزدٸكٸ مە? مەنٸڭ شە, قازاق بالاسى وسى ٶلٸمنەن عيبرات الۋ كەرەك! بويىمىزدا نەنٸ ٶزگەرتۋ كەرەك, قانداي قىلىقتان قۇتىلۋ كەرەك?
تۋعان ۇلىڭ نەگە تۇرا قاشتى? بٸز نەگە ەلٸ ەسەر قۋىپ, سٶز قۋىپ, داۋ قۋىپ جٷرمٸز? نەگە سەنگەنٸمٸز سەرتتەن تايا بەرەدٸ? نەگە كٷتكەنٸمٸز كٷن استىنان شىقپاي قويادى? نەگە الدانا بەرەمٸز? قايتسەك, ارمانعا جەتەمٸز?!" دەيدٸ مۇحامەدجان تازابەك. 
ەسكە سالايىق, مۇحتار ماعاۋين قازاقستان ۋاقىتى بويىنشا 10 قاڭتاردا ٶمٸردەن ٶتتٸ.

قارالى حاباردى جازۋشىنىڭ ۇلى ەدٸگە ماعاۋين جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا جەتكٸزدٸ.

ايتا كەتەيٸك,  مۇحتار مۇقانۇلى ماعاۋين 1940 جىلى 2 اقپاندا سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىندا تۋعان. 1962 جىلى قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن, 1965 جىلى اسپيرانتۋراسىن بٸتٸرگەن. ەڭبەك جولى 1965 جىلدان باستالادى. «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, 1967 – 71 جج. «جازۋشى» باسپاسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ م.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ, سونىمەن قاتار مەسكەۋدە م.گوركيي اتىنداعى ەدەبيەت ينستيتۋتىندا قازاق فولكلورى مەن قازاق ەدەبيەتٸ تاريحى بويىنشا ارنايى لەكتسييالىق كۋرستار جٷرگٸزدٸ. 1983 – 84 جج. ەركٸن شىعارماشىلىق جۇمىستا, 1984 – 86 جج. «جازۋشى» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى, 1987 جىلى ەركٸن شىعارماشىلىق جۇمىس- تا, 1988 – 2006 جج. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى.

باسپاسٶز بەتٸندە العاش رەت 1959 جىلى كٶرٸندٸ. 60-جىلدارى نەگٸزٸنەن ەدەبيەت زەرتتەۋشٸسٸ رەتٸندە تانىلدى. بۇدان سوڭعى كەزەڭدە كٶركەم پروزاعا كٶبٸرەك دەن قويدى. شىعارمالارى ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان, شەتەل تٸلدەرٸندە باسىلعان. فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى (1967). قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى. «الاساپىران» تاريحي رومان-ديلوگيياسى ٷشٸن قازاق كسر-ٸنٸڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىعى بەرٸلدٸ. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى (1984). تٷركييانىڭ حالىقارالىق «تٷرٸك دٷنيەسٸنە قىزمەت» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ (1997). «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (2002). قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جازۋشىسى (2019).