لي كۋان يۋدىڭ ويلارى
لي كۋان يۋ. «ەلەم بولاشاعىنا مەنٸڭ كٶزقاراسىم»
ۇلى رەفورماتوردىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا ەزٸرلەگەن بۇل ەڭبەگٸ فۋتۋرولوگييالىق سيپاتتا جازىلعان. ياعني الداعى 20-30 جىلداعى ەلەمدٸك ٶزگەرٸستەر تۋرالى تولعانادى. قىتاي, اقش, ەۆروپا, جاپونييا, كورەيا, ٷندٸستان, وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ايماعى ەلدەرٸنە تەرەڭٸرەك توقتالعان. اۆتوردىڭ ٶزٸ «افريكا مەن لاتىن امەريكاسى تۋرالى تٸپتٸ اقپاراتتاردى دا وقىمايمىن. سەبەبٸ ولار بٸزدەن تىم قاشىقتا جاتىر» دەيدٸ.
قىتاي
بۇل كٸتاپتا قامتىلعان بارلىق تاراۋداعى مەملەكەتتەر تۋرالى ايتقاندا اۆتور ولاردى قىتايمەن تىعىز بايلانىستىرادى. قىتايدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ جالعىز كەپٸلٸ رەتٸندە لي كۋان يۋ «ورتالىقتان كٷشتٸ باسقارۋدى» اتاپ ٶتكەن. «5000 جىل بويى قىتايلار ٸشكٸ جەنە سىرتقى قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ كەپٸلٸ – كٷشتٸ ورتالىق دەپ تٷسٸنٸپ كەلەدٸ. ەلسٸز ورتالىق حاوسقا ەكەلەدٸ. كٷشتٸ ورتالىق قانا ەلدٸ تۇراقتى دامىتا الادى. بۇل ەربٸر قىتايدىڭ ساناسىنا سٸڭٸپ كەتكەن» دەيدٸ. اۆتور قىتاي تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا عانا ٶزگەرمەگەنٸن, سونىمەن قاتار ەلدٸڭ ساياسي سيپاتى دا ٶزگەرٸپ كەلە جاتقانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. مىسالى, ماو تسزەدۋن مەن دەن سياوپين ٶزدەرٸنە مۇراگەر تاڭداي السا, ٸشكٸ ساياسي احۋال حۋ تسزينتاوعا ونداي مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ...
1978 جىلى دەن سياوپين سينگاپۋردا ٸس-ساپارمەن بولادى. تابيعي رەسۋرستارى جوق ارال قالانىڭ تۇرعىندارىنىڭ قانشالىقتى جاقسى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن كٶرگەن دەن سياوپين ٶتە تەرەڭ سۇراقتار قويادى. وسى كەزدەسۋدە «بٸز بٸر بۇرىشتا ەشبٸر تابيعي رەسۋرستارسىز جاتقان ەلمٸز. سٸزدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸڭٸز بٸزدەن دە وراسانٷ بٸزدەن دە اسىپ تٷسۋلەرٸڭٸزگە مٷمكٸندٸكتەرٸڭٸز بار» دەگەن لي كۋان يۋدٸڭ ەڭگٸمەسٸن باسقا تاقىرىپقا بۇرىپ جٸبەرگەن ەكەن دەن سياوپين.
«دامۋدىڭ ٶزەگٸ ەكونوميكانىڭ اشىقتىعى ەكەنٸن تٷسٸنگەن قىتاي ليدەرٸ وسى ساپارىنان كەيٸن, سينگاپۋرلٸك مودەل نەگٸزٸندە 6 ەرەكشە ەكونوميكالىق ايماق قۇرعان. وسى ايماق تۇتاس قىتايدى ەلەمگە اشتى دەيدٸ. سوسىن دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنا ەنگەن.
مەن 2015 جىلى قىتاي ەلٸنە بارعانىمدا شەنجەن دەگەن قالاسىندا بولدىم. 1980 جىلعا دەيٸن بالىقشىلاردىڭ اۋىلى بولعان ەلدٸ مەكەن بٷگٸندە ادام تانىماستاي ٶزگەرگەن. قازٸر گونكونگ, سينگاپۋر ستيلٸندەگٸ الىپ شاھار. 16 ملن حالىق تۇرادى. اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى وسى قالادا دامىتىپ وتىرعان قىتايدىڭ ZTE كومپانيياسىنىڭ باس عيماراتىندا بولعان ەدٸك. مٸنە, وسى شەنجەن دەن سياوپين قۇرعان ەكونوميكالىق زونالارعا ەنگەن بولاتىن.
گارري لي بىلاي دەپ جازادى: «بٸردە دەن سياوپين ٶزٸنٸڭ مينيسترٸن بٸزگە جٸبەرٸپ, سينگاپۋرلٸك زاڭداردى سۇراتتى. مەن ولارعا «سٸزدەر مۇنداي زاڭدى قابىلداپ, ونى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن سوت بيلٸگٸن كٷشەيتۋلەرٸڭٸز كەرەك» دەدٸم. الايدا ايتقانىنان قايتپاعان مينيسترگە زاڭدارىمىزدى بەردٸك. بٸراق ونى قىتاي جٷزەگە اسىرا المادى. سەبەبٸ, ولاردا زاڭ سالتانات قۇرماعان. ۋ نيح سۋششەستۆۋەت ۆەرحوۆەنستۆو پراۆيتەليا. چتو پاراۆيتەل گوۆوريت, تو ي زاكون».
لي كۋان يۋ ٶزٸ بيلٸك قۇرعان عاسىردىڭ ەڭ ۇلى ساياسي تۇلعاسى رەتٸندە دەن سياوپيندٸ اتايدى. ايتپاقشى بۇل ەكٸ تۇلعا دا قىتايدىڭ حاككا دەگەن سۋبەتنوسىنان تارايدى. بٸراق بۇل ەكەۋٸ دە تۋعانى جوق تۋرا بيلەر عوي...
سي تسزينپين ەكەۋٸ ەرەتەرەكتە كەزدەسكەن ەكەن. قىتايدىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسىن اناليتيكالىق ويلاۋ قابٸلەتكە يە ادام رەتٸندە سۋرەتتەيدٸ. اۆتور قىتايدىڭ ەكونوميكالىق جىلدام ٶسٸمٸ بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ارزان جۇمىس كٷشٸنٸڭ ارقاسىندا جالعاساتىنىن جازادى. وسى ارزان كٷشٸ ەلدٸڭ 15-20 جىل بويىنا
7-9% ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتە الادى. ودان ەرٸ قاراي ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنە بايلانىستى بولماق.
قىتايدىڭ ساياسي جٷيەسٸ تامىر-تانىستىققا نەگٸزدەلگەن. ونى جويۋ مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ ولاردىڭ ساياسي مەدەنيەتٸ عاسىرلار بويى سولاي قالىپتاسقان. تٸپتٸ قىتايدىڭ العىر ستۋدەنتتەرٸ باتىستىڭ ٸرگەلٸ وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتسا دا, ولار بۇل جٷيەنٸ ٶزگەرتە المايدى. نەگە? سەبەبٸ ولار وقۋ بٸتٸرٸپ كەلگەن سوڭ تٶمەنگٸ قىزمەتتەن باستايدى. ال ولار باسشى بولعانشا جٷيە ەبدەن ەزگٸلەپ تاستايدى دا, ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى باسشىسى سيياقتى بولادى دا قالادى.
اقش
امەريكالىقتاردىڭ سينگاپۋر ەكونوميكاسىنا قاتىسۋ قارقىنى كٶڭٸلٸنەن شىعاتىنىن ايتقان اۆتور بٸردە مىناداي وقيعامەن بەتپە بەت كەلگەنٸن جازادى.
«2009 جىلى سٶيلەگەن سٶزدەرٸمنٸڭ بٸرٸندە قىتايمەن تەپە-تەڭدٸك ساقتاۋ كەرەك دەدٸم. مۇنداعى «تەپە-تەڭدٸك» سٶزٸن قىتايلار «شەكتەۋ» دەپ تٷسٸنٸپتٸ. ينتەرنەتتە قىتاي بولا تۇرا سولاي ايتا ما ەكەن دەپ مەنٸ جاپپاي قارالادى. مەنٸڭ بايقاعانىم, گيپەرسەزٸمتال ۇرپاق ٶسٸپ كەلە جاتىر ەكەن. بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتان سوڭ ولار بيلٸككە كەلەدٸ...»
امەريكالىقتاردىڭ جاڭا بۋىنى اۆتوموبيل, باسقا دا تاۋارلاردى ٶندٸرۋدٸ ەمەس, ينتەللەكتۋالدى اقىل-وي ٶنٸمدەرٸن شىعارۋعا بەت بۇرعانىن باياندايدى.
ەسكەري قۋاتى جاعىنان بۇل ەل ەزٸرگە ەشكٸمگە دەس بەرمەيتٸنٸن ايتقان لي كۋان يۋ قىتايدىڭ ەسكەري بيۋدجەتٸ اقش ەسكەري بيۋدجەتٸنٸڭ 1/6 عانا ەكەنٸن ەسكەرتٸپ ٶتەدٸ.
ەۆروپا
ەۆروپانىڭ ەربٸر ەلٸ ٶزٸنٸڭ تٸلٸمەن, مەدەنيەتٸمەن, ٶركەنيەتٸمەن, ەكونوميكاسىمەن ماقتانا الادى. بٸراق وسى قۇندىلىقتاردىڭ ٶزٸندٸك كەدەرگٸلەرٸ بار دەيدٸ گارري لي. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۆروپانىڭ ينتەگراتسيياعا نيەتتەنگەنٸ راس بولسا, ورتاق قورعانىس مينيسترلٸگٸ, ورتاق قارجى مينيسترلٸگٸ جەنە ورتاق سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن قۇرمايىنشا ينتەگراتسييا كەشەۋٸلدەي بەرمەك. بٸراق وعان كونسەرۆاتور ۇلتتاردىڭ قۇندىلىقتارى كەدەرگٸ. ەۆروپالىق وداققا مٷشە 17 مەملەكەتتٸڭ عانا ەۆرونى پايدالانۋى قۇرلىقتاعى اۋىزبٸرشٸلٸكتٸڭ دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ. ينتەگراتسييانىڭ تاعى بٸر نەگٸزگٸ فاكتورى – تٸل. ناپولەون دا, گيتلەر دە (جاۋلاعىسى كەلسە دە) ەۆروپانى بٸرٸكتٸرگٸسٸ كەلدٸ. الايدا, نەمٸس تٸلٸن مويىنداعىسى كەلمەيتٸن فرانتسۋزدار وعان مويىنسۇنبايدى. ەلەمدٸك تٸلگە اينالسا دا ەۋروپالىقتار اعىلشىن تٸلٸن پايدالانعىسى كەلمەيدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە شاشىراڭقىلىققا ەكەلەدٸ. ەۆروپانىڭ كەسٸپوداقتارى مەن سوتسياليستٸك پارتييالارى ۇلت ساناسىنا, ەسٸرەسە جاستارعا ٶتە جامان نەرسەنٸ سٸڭٸرٸپ تاستاعان. مەملەكەت بەرٸن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل ٶز كەزەگٸندە تۇتاس بٸر بۋىننىڭ كەرجالقاۋلىعىنا ەكەلدٸ. ەۆروپا بٸرتۇتاس ەلگە اينالماسا, قۇرلىقتى قيىن كەزەڭدەر كٷتٸپ تۇر دەيدٸ. مىسالى,2011 جىلى شۆەتسييادا جۇمىسسىزدار 7,5% بولسا, يتالييانىڭ جۇمىسسىزدارى حالىقتىڭ 8,4% قۇراعان. بۇل كٶرسەتكٸش جاپونييادا 4,6%, وڭت.كورەيادا 3,4%, ال سينگاپۋردا 2 پروتسەنت بولعان ەكەن.
جاپونييا
بۇل ەلدٸڭ الدىندا ٷلكەن بٸر مەسەلە تۇر. ول – دەموگرافييا. ۇلت قارتايىپ بارادى. تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ 1,39 كوەففيتسيەنتكە دەيٸن تٷسٸپ كەتكەن. قاراپايىم ٶسٸم ٷشٸن تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ بٸر ەيەلگە 2,1 بالاعا كەلۋ كەرەك.
جاپونييا باسشىسى بولسام, يمميگرانتتار تارتاتىن ەدٸم دەيدٸ اۆتور. بٸراق بۇل ۇلتتىڭ ٶزگەنٸ سٸڭٸرمەيتٸنٸن دە اتاپ ٶتەدٸ. مىسالى كٷنشىعىس ەلٸندە تٷرٸ دە, دٸنٸ دە, تٸپتٸ تٸلٸ دە بٸردەي بوپ كەتكەن 566 مىڭ كورەي, 687 مىڭ قىتاي تۇرادى. بٸراق جاپوندار ولاردى قابىلدامايدى.
1920 جىلدارى جاپون ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ برازيلييانىڭ كوفە پلانتاتسييالارىنان جۇمىس ٸزدەپ, ٶزگە قۇرلىققا قونىس اۋدارعان. نيككەيدزين اتالاتىن لاتىن امەريكانىڭ جاپوندارى 1980 جىلدارى تاريحي وتانىنا ورالادى. سول كٶشتەن 30 جىلدان كەيٸن, ياعني 2009 جىلعى داعدارىس كەزٸندە ٷكٸمەت نيككەيدزيندەرگە بٸر رەتتٸك جەردەماقى ۇسىنىپ, برازيليياعا قايتا كٶشۋدٸ ۇسىنعان...
قازٸرگٸ كەزدە جاپونيياداعى شەتەلدٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ – 1,2%. بۇل كٶرسەتكٸش – ۇلىبريتانييادا 6%, گەرمانييادا 8 %, يسپانييادا 10%.
ۇلتتىڭ تاعدىرى دەموگرافيياعا بايلانىستى. ەگەر حالىق سانى ازايسا, كٷش تە ازايادى. كەرٸ ادامدار جاڭا اۆتوموبيل ساتىپ المايدى, جاڭا تەلەۆيزور العىسى كەلمەيدٸ. جاڭا كيٸمگە قىزىقپايدى, سپورتتىق ويىندار وينامايدى. ٶزٸنٸڭ اس بٶلمەسٸن ەشبٸر رەستورانعا ايىرباستامايدى. ياعني, ەلدە قارتتاردىڭ ٷلەس سالماعى ارتقاندا جاستارعا كٶپ اۋىرتپالىق تٷسەدٸ. ولار 4-5 ادام ٷشٸن جۇمىس ٸستەپ, شىعارعان ٶنٸمٸن ەشتەڭەگە قىزىقپايتىن كەرٸ ادامدار ساتىپ الماسا, ٸشكٸ تۇتىنۋ تٶمەندەپ, ەڭبەك شىعىنى ٶتەلمەيدٸ.
جارقىن تٷسٸپبەكۇلىنىڭ پاراقشاسىنان الىندى
