باسقوسۋدا حالىقتىڭ نەسيەسٸن كەشٸرۋ تۋرالى مەسەلە سٶز بولدى. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە گرۋزييادا, ارمەنييا سيياقتى مەملەكەتتەردە ەلدٸڭ كرەديتٸ كەشٸرٸلگەنٸ ايتىلدى.
الايدا «كيپردٸڭ» الاڭىندا باس قوسقان ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە دەل قازٸرگٸ حالىقتىڭ كرەديتٸن كەشٸرگەننەن گٶرٸ ايلىعىن كٶتەرۋدٸ كٶبٸرەك ويلاۋ كەرەك.
سەبەبٸ تۇراقتى جۇمىسى بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە كەدەيلٸك قامىتىنا قۇتىلا الماي جٷرگەندەر جەتەرلٸك.
"كيپر" اناليتيكالىق توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەرلان سمايلوۆتىڭ باعالاۋى بويىنشا ەلدەگٸ جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 33 پايىزىن, ياعني شامامەن 3 ملن ادامدى وسى «جۇمىسى بار كەدەيلەر» توبىنا جاتقىزۋعا بولادى.
«ەۋرووداقتا بۇل كٶرسەتكٸش — 9,5 پايىزدى قۇراپ وتىر» – دەپ سالىستىردى ساراپشى.
حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ انىقتاماسىنا سەيكەس كٸرٸستەرٸ ورتاشا جالاقىنىڭ ٷشتەن ەكٸ بٶلٸگٸنەن تٶمەن ادامدار رەسمي نە بەيرەسمي سەكتوردا تۇراقتى جۇمىسى بولسا دا "جۇمىسى بار كەدەيلەر" ساناتىنا كٸرەدٸ.
قازاقستانداعى ورتاشا جالاقى شامامەن 75 مىڭ تەڭگە.
ەكونوميست سەرگەي دومنيننٸڭ دەرەگٸنشە قازاقستاندا رەسمي تٷردە جۇمىس ٸستەيتٸندەردٸڭ سانى - 2,8 ملن ادام. بۇلاردىڭ 46 پايىزى ايىنا 105 مىڭ تەڭگەدەن تٶمەن تابىس تابادى. مۇنىڭ 65 پايىزى - اۋىل شارۋاشىلىعى, 27 پايىزى - ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ سالالارىندا.
«نۇر-سۇلتاندا مۇنداي ادامداردىڭ ٷلەسٸ 28 پايىز, ال سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا 57 پايىز», – دەدٸ ەكونوميست.
ەلەۋمەتتانۋشى گٷلميرا يلەۋوۆا «ٸشەر اسقا اقشاسى جوق», نەمەسە «ٸشٸپ-جەمٸ بولسا دا كيٸم-كەشەككە جەتكٸزە المايتىن» وتباسىلار تۋرالى ايتتى.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي مۇنداي وتباسىلاردىڭ تابىسى ايىنا 100-120 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. سەيكەسٸنشە وتباسىندا 4 ادام بار دەپ ەسەپتەسەك, بٸر ادام ايىنا 25-30 مىڭ تەڭگەگە كٷن كٶرۋگە مەجبٷر.
- جۇمىسى بار بولا تۇرا جارلى-جاقىبايدىڭ كٷيٸن كەشٸپ جٷرگەندەر كٶبٸنەسە مەملەكەتتٸك سەكتوردا جۇمىس ٸستەيدٸ. ال ول جەردە جالاقىنى كٶتەرۋدٸ تٸپتٸ دە ويعا دا المايدى. ٷكٸمەت ٷشٸن بۇل ناعىز ينفلياتسييا, باعانىڭ ٶسۋٸ جەنە ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ناشارلاۋى سيياقتى قارا بۇلتتاردى تٶندٸرەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ, - دەپ جالعادى گٷلميرا يلەۋوۆا.
«الىسقا ۇزاماي اق ەلەۋمەتتٸك سالا ماماندارى: پەداگوگتار, دەرٸگەرلەر, مەدەنيەت, تكش قىزمەتكەرلەرٸ, عىلىمي قىزمەتكەرلەردٸ الايىقشى ولاردىڭ بٸلٸمٸ دە, بٸلٸكتٸلٸك دەڭگەيٸ دە ٶتە جوعارى.
قانشا جىل وقىپ, بٸلٸم الادى ٶز-ٶزدەرٸنٸڭ بولاشاق دامۋىن قارجىلاندىرادى. بٸراق ولاردىڭ جۇمىسىن باعالاۋ باسقا ساناتتارمەن سالىستىرعاندا ٶتە تٶمەن. ساۋ اقىلمەن قاراساڭ ولار جوعارى تابىسقا يە بولۋعا ەبدەن لايىق,- دەيدٸ ول.
[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]
ونىڭ پٸكٸرٸنششە بٸزدە نارىق بەرٸن رەتكە كەلتٸرٸپ بەرەدٸ دەگەن قاساڭ تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. عايىپتان تايىپ جالاقىنى ەدٸل ەسەپتەۋ ٶزدٸگٸنەن قالىپتاسادى ويلايتىندار كٶپ.[/perfectpullquote]
«قازٸر جالاقى ەسەپتەلٸپ كەلگەن بۇرىنعى نەگٸزدەردٸڭ بەرٸ جوعالدى. وسى سەتتە جالاقى جٶنٸندە «زاڭ شىعارۋشى» – مەملەكەت قانا بولىپ وتىر. جەكە مەنشٸكتە جۇمىس بەرۋشٸلەر ەڭبەكاقى تاعايىنداعاندا ەرٸكسٸز مەملەكەتتٸك سەكتورعا جالتاقتايدى. ول جەردە باياعى تيىن-تەبەن. وسىدان كەيٸن باسقا سالالاردا كٷرت سەرپٸلٸس قايدان بولسىن?
مەملەكەت اياق استىنان تاريفتٸك كەستەلەردٸ قايتا قارايدى دەپ بولجاساق تا, بەرٸبٸر جۇمىس بەرۋشٸلەر ٶز قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەگٸن باعالاۋدى نەدەن باستارىن بٸلمەي دال بولادى - دەپ پايىمدادى گٷلميرا يلەۋوۆا.
...
ەكونوميست شولپان ايتەنوۆا بۇل كەدەيلٸكتەن بالالاردىڭ جاناما تٷردە زارداپ شەگەتٸنٸن, مەملەكەتتٸك جەردەماقىلار بالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتپايتىنىن جەنە جالپى كەدەيلٸكتٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلمەيتٸنٸن العا تارتتى.
قازاقستاندا بٷگٸنگٸ تاڭدا 6 ملن بالا بار, بۇل حالىقتىڭ 31پايىزى. ونىڭ ٸشٸندە 15,6 پايىزى نەمەسە 1 ملن بالا تابىسى تٶمەن وتباسىلاردا تۇرادى. بارلىق كٶپبالالى وتباسىلاردىڭ 90 پايىزىنىڭ تابىسى تٶمەن.
– جاستايىنان جەتٸسپەۋشٸلٸك كٶرٸپ ٶسكەن ۇرپاق بەسەكەگە قابٸلەتسٸز بولىپ قالادى – دەدٸ ايتەنوۆا.
ەرٸپتەسٸنٸڭ سٶزٸن جالعاعان گٷلميرا يلەۋوۆا بولسا ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان العاندا, كەدەيلٸك جاعدايىندا تۋىلعان ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرٸلە المايدى, بۇل بالالار ٶز الدىنا جوعارى ماقساتتار قويمايدى, قوعام تۇتاستاي ەنەرگييانى جوعالتادى, ەل باتپاققا باتىپ كەتەدٸ -دەپ ٶكٸنٸشٸن بٸلدٸردٸ.
زەرتتەۋشٸ شولپان ايتەنوۆا — مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ- بالالاردىڭ كەدەيلٸگٸن ازايتۋعا ەسەر ەتەدٸ دەگەن پٸكٸردٸ.
الايدا, "تاريفتٸك كەستەنٸ" قالاي ٶزگەرتۋ كەرەك ەكەنٸ تٷسٸنٸكسٸز, ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ مەملەكەتتە كەسٸبي, مانساپتىق, مەرتەبەلٸك قۇندىلىقتار, مىسالى, سالالىق قاۋىمداستىقتار نەمەسە گيلدييالار اياسىندا ادامداردى ولاردىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ, قوعامعا قوسقان ٷلەسٸنە قاراي باعالاۋ جٷيەسٸ اتىمەن جوق. جالاقىنى كٶتەرۋ جاعدايدى شەشە المايدى, - دەپ قىسقا قايىردى ساراپشى.
سەرگەي دومنيننٸڭ ايتۋىنشا, كەدەيلٸك تامىرىندا بٸلٸم دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ جاتىر.
– جوعارى بٸلٸمٸ بار ادامداردىڭ جالاقىسى ورتا بٸلٸمٸ بار ادامدارعا قاراعاندا 88 پايىزعا جوعارى. بۇل بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسييا سالۋدى جەنە وسى ارقىلى كەدەي وتباسىلاردان شىققان بالالاردى «قۇتقارۋدى», ولارعا قول ۇشىن سوزۋدى بٸلدٸرەدٸ. مۇنى شارتتى ترانسفەرتتەر ەسەبٸنەن جاساۋعا بولادى, بٸراق بۇل اقشانىڭ قالاي جاراتۋدى ناقتى باقىلاۋ كەرەك. تٸپتٸ اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك (اەك) رەتٸندە بەرٸلەتٸن اقشانى دا قاداعالايتىن ەدٸم, ٶيتكەنٸ ولار دا بالالارعا جەتپەۋٸ مٷمكٸن, - دەپ ۇسىندى ول.
– بيزنەستٸڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن باستى تەجەگٸش - بۇل مەملەكەتتٸك سەكتور. ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى كٶتەرۋ كەرەك, بٸراق الدىمەن ٶتە مۇقييات ەر تٷرلٸ ايماقتارداعى ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن انىقتاپ الۋ كەرەك.
ەگەر ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ جەدەل شارالاردى اسىعىس قولعا الساق بٸزدەگٸ كەدەيلەر سانى ودان ەرمەن ۇلعايىپ كەتۋٸ ىقتيمال. بۇل ٷشٸن اقشا (بيۋدجەتتە) بار, ولاردى قايتا بٶلۋ كەرەك, بٸراق ساندىق شارالارعا قاراعاندا ساپالى شارالارعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك.
بٸز سوڭعى ون جىل ٸشٸندە ەكونوميكانى اقشامەن تولتىردىق, بٸراق ودان ەشتەڭە شىققان جوق. كەلەسٸ مەسەلە — جاڭا جۇمىس ورىندارى, يننوۆاتسييالار جەنە ت.ب. ارقىلى قول جەتكٸزٸلەتٸن ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, - دەپ جالعاستىردى سەرگەي دومنين.
قوڭىروۆتىڭ «توڭازىتقىش يندەكسٸ»
دەپۋتات ايقىن قوڭىروۆ ٷش جىلدىق بيۋدجەتتٸڭ سونشالىقتى ساۋاتسىز ەزٸرلەنگەنٸنە اڭ-تاڭ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە وسىعان قاراپ-اق بيلٸكتٸڭ جۇمىسپەن قامتۋدى مٷلدە باسقاشا باعالارىنا كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. ٷكٸمەتكە جۇمىسسىز حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماڭىزدى, ول ولاردىڭ ايلىعى شەيلىعىنا جەتە مە, ول ايلىقپەن وتباسىن اسىراي الا ما دەگەن مەسەلەگە بيلٸك باس قاتىرمايدى.
«قازاقستاننىڭ پروبلەماسى كەدەيلٸك قامىتىنان قۇتىلۋ. بٸراق بۇعان ارنالعان جوسپارى جوق. ٷكٸمەت ەلٸ كٷنگە دەيٸن شيكٸزاتتان تٷسەتٸن تابىسقا يەك ارتىپ كەلەدٸ.
مەنٸڭ ويىمشا, بۇل كەدەيلٸك تۇزاعىنان تەك ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ارقىلى شىعۋعا بولادى. بۇل تابىستى ارتتىرۋدىڭ كٸلتٸ.
جەي عانا قاراپايىم ٷيدەگٸ توڭازىتقىش جانىپ كەتتٸ دەلٸك. ەگەر ونى ساتىپ الۋ ٷشٸن ەلگٸ وتباسى بٸرنەشە اي اقشا جينايتىن بولسا نەمەسە نەسيە الۋ قاجەت بولسا وندا وتباسىن ويلانباستان كەدەيلەر ساناتىنا جاتقىزا بەرٸڭٸز!
ەكونوميكالىق بەلسەندٸ حالىقتىڭ شامامەن 70 پايىزى قازٸر توڭازىتقىش الۋعا اقشا جيناپ وتىر.
ەۋروكوميسسييانىڭ ەسەپتەۋلەرٸ بويىنشا, بٸزدە حالىقتىڭ 50 پايىزى ايلىعىنىڭ 54 پايىزىن تاماققا جۇمسايدى. تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋدٸڭ ٶسۋٸ دە وسىنى راستايدى, - دەپ اتاپ ٶتتٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى.
ەزٸرلەگەن, اياۋلىم شايماردان
